ههرێمهك … و ههشتێ و سێ عهشیر !
ههرێمهك … و ههشتێ و سێ عهشیر !
ل گۆرهى هندهك ڤهكولین و ئامارێن هاتینه بهلاڤ كرن ,ل سالا 1993ێ ههژمارا عهشیرهتێن ههرێما كوردستانێ 83 عهشیرهتێن سهرهكى نه و ئهڤ عهشیرهته ژى ژ 835 ئیجاخ و بابك و بنهمالان پێك دهێن !
ههلبهت ههكه ئهم ل سهر كهتوارێ جڤاكى یێ ههرێما كوردستانێ ل قوناغا بهرى سهرههلدانا 1991ێ راوهستین دێ بۆ مه دیار بیت كو رهنگه ئهڤ هژماره هێشتا مهزنتر بیت,بتایبهت ههكه ئهم بزانین كو ههتا رادهیهك مهزن ههر عهشیرهتهك ل سهر دو جهمسهران و دو بنهمالێن ههڤڕك هاتیه پارڤه كرن .. ههلبهت ههڤركى ب پله ئێك ل سهر دهستههلاتێ !
ئهڤى كهتوارێ جڤاكى و ئهڤى سیستهمێ كهڤن و كلاسیك ههرچهنده ژ روویێ سهرڤه سهرڤه هندهك باشیێن خوه ژى ههنه( وهك پاراستنا كهلتور و فلكلورێ مللى … ) لێ د ناڤهرۆكدا بهربهست و ئاستهنگهكا مهزنه د رێیا جڤاكهكێ دا كو ل سهر بنهمایێ قانووونونێ و دادپهروهریا جڤاكى بهێته ئاڤاكرن و د ههمان دهم دا ئاڵاڤهكێ ب ساناهى یه بهێته بكار ئینان ژ ئالیێ دوژمنان ڤه بۆ ڤهمراندنا ههر چرایهكێ گهش كو ههوڵا بهڵاڤ كرنا روناهیێ بدهت ..!
بۆ نموونه ههكه ئهم بهرپهرێن چهند سهدهیێن دهرباز بویى ژ دیروكا سیاسى – جڤاكى یا كوردستانێ وهرگهرینین ههتا جهنگا جیهانى یا ئێكێ دێ بۆ مه دیار بیت حهتا ههكه جارهكێ چرایهكێ گهش و مهشخهلا سهرههلدانهكێ , یاخیبونهكێ ,شۆرهشهكێ دناڤ چارچۆڤێ عهشیرهتهكێ دا ژى ههلدا بیت ژى دێ بینى ل ئالیێ دى یێ بهرامبهر بابهلیسكهكا بهێز یا كۆما عهشیرهتان) ئهو چرایه دور پێچ كرینه و ب ههمو هێز ههولا كز كرن و ڤهمراندنا ئهڤى چرایى داینه و ناڤێن مینا (خان عهبدالێ بهدلیسى,شهكر ئاغایێ گراڤى ,بهدرخان بهگ و كورێن وى , حاجو ئاغایێ ههڤێركى یێ دویێ , شێخ عهبدولسهلامێ بارزانى …) باشترین گرۆڤێن ئهڤێ راستیێ نه..كو هێزا عهشیران ل بهرى هێزا دوژمنى ههولا ژناڤبرنا ئهوان دایه !
و ژئالیێ تیورا جڤاكى ژى ڤه مینا ( ئیبن خلدون ) دبێژت: سیستهمێ خێلهكى و عهشیرهتى ئهوى دهمى بهێز دكهڤیت و گهشه دكهت دهمێ
دهستههلاتا ناوهندى ( مهركهز ) لاواز دبیت , و بهروڤاژ دهما دهستههلات یا بهێز بیت ئهڤ دهزگههه ئانكو (عهشیرهت) لاواز دبیت و رولێ وێ كێم دبیت.
ب مخابنى ڤه كهتوارێ بیست و پێنج سالێن ( حوكمرانى یا كوردى ) ل ههرێما كوردستانێ دهزگههێ پتر مفادار ژ ئهڤى سیستهمى دهزگههێ عهشیرهتێ بۆ .. نه ئارامیا سیاسى ,ههڤركى یا بهردهوام,كهش و ههوایێ شهڕى و مایتێكرنا دهرهكى بازارێ عهشیرهتێ گهرم كر و ههر هێزهك ( ل ناڤ دهستههلاتێ یان ژ دهرڤهى دهستههڵاتێ , چهپرهو یان راست رهو , عیلمانى یان ئایینى …) ههر ئێكى دهستێ خوه بۆ عهشیرهتێ درێژ كر و ئهو لێهات و زیرهكتره یێ بشێت پتر جهمسهرێ ئهڤێ عهشیرێ یان ئهوا دى رازى بكهت .. و بهربژار كرن بۆ پهرلهمانى بهرچاڤترین ڤهرێژا ئهڤى كهتوارى یه,دیسان ب پلا دویێ ههتا رادهیهك بهرچاڤ پارڤهكرنا پوست و پلهیێن ئیدارى ژى ههر ل سهر ئهڤى بنهمایى ب كهسان هاتینه دان، ئهڤجا چ ل دام و دهزگههان یان ئهنجومهنان ل سهر ئاستێ (سهنتهرێن پارێزگههان, قهزایان ,شارهوانیا,ههتا رادهیهكى زانكویان ژى …!) لێ ئهڤێ جارێ ل سهر بنهمایهكێ نزمتر ژ ئاستێ كهسێن جهمسهرێن عهشیرێ ئانكو ل سهر ئاستێ كهسانێن گرێدایى (بابك و بنهمالێن دیار كرى …)!
رهوشهكا كارهسات و مهرگهساته كو ئهڤرو جڤاكێ مه تێرا دهرباز دبیت , ل سهر دهرازینكا چهرخێ بیست و ئێكێ و شێوازێ چهرخێن كهڤن پهیرهو بكهن! ههتا ئهگهر ڤهرێژ و ئاكامێن نهرینى یێن ئهڤێ چهندێ ل رۆژگارا مه یا ئهڤرۆ ژى دیار نهبن، لێ ل پاشهرۆژهك نه دوور دێ دیار بن، لێ رهنگه ل ئهوى دهمى فایده نهكهت ..و بابهت ئهو نینه ههتا چ راده ئهڤ كهسێ هه ( یێ ژ ئهڤێ پێكهاتێ هاتى دهست نیشان كرن بۆ ئهڤى جهى یان ئهڤى پلهو پوستهى) یێ خودان شیانه یان نه، ههژى ئهڤى جهى یه یان نه.. بهلكو بابهت سیستهم كرنا دام و دهزگههایه د ئهڤى چارچوڤهى دا و ل سهر بنهمایێ ئهڤێ دیتنێ و ئهو مهترسیا ل دووڤ خوه دئینیت ..ژبهركو ههكه رهوش ب ئهڤى رهنگى بیت و ههلبژارتنا كهسان ژ بۆ پلهو پوستان ل سهر ئهڤى بنهمایێ ( هێزا جڤاكى – ماددى ) بیت ههتا بیست سالێن دى ژى دناڤ سیستهمهك ب ئهڤى رهنگى ( نیمچه داخستى ) دهرفهت بۆ كۆرێن كهسێن ههژار و تهخا گشتى نا ڤهبیت كۆ چ پلهو پوستێن شایسته وهرگرن ( كونیزیكى 90 % ) ژ پێكهاتا جڤاكى یه ..
و ب ئهڤى رهنگى ژ ئالیهكى ڤه دو روویاتى و سالوسى یا بهرچاڤ ( مهلاقى ) و كهرب و كینا نخافتى، ههروهسا بێ ئومێدى و ههست ب نه دادپهروهریا جڤاكى دبنه ژ دیارده و سیمایێن بهرچاڤێن جڤاكى ..كو ههر ههمو ژى سیمایێن جڤاكهكێ نه ساخلهم نیشا ددهن!
