گرنگیا نڤیسینا بیرهاتنا ..
نڤیسینا بیرهاتنا ژ لایێ كهسیێت خودان تهمهن و سهربۆڕ ڤه، كارهكێ گرنگه ژ لایێ مێژوویێ ڤه و ههر مرۆڤهكێ خودان سهربۆڕ د ههر وارهكیدا پشكهكه ژ مێژوویا سهردهمێ خۆ، لهوما فهره ئهو پشك بێته نڤیسین و تۆماركرن و ههلسهنگاندن.
دیارۆكا نڤیسینا بیرهاتنا ل جیهانێ، پشتی جهنگا جیهانیا دووێ بهربهلاڤ بوو و گهلهك سهركردێت جیهانی دهست ب نڤیسینا بیرهاتنێت خۆ كر، ههر چهنده مێژوو بۆ مه دیار دكهت، كو بهری هنگی یێت هاتینه نڤیسین و ل دویف زانیاریێت مه، فهیلهسۆفێ فهرهنسی (جان جاك روسۆ، 1712 ـ 1788 ز) ئێكهمین كهسه بیرهاتنێت خۆ نڤیسیبن.
مهرج نینه ئهو كهسێت بیرهاتنا د نڤیسن، بتنێ سهرۆك و سهركرده بن، چنكی ههمی جۆرێت بیرهاتنا د گرنگن، ههر ئێك د وارێ خۆدا.
پشتی جهنگا جیهانیا دووێ، سهرۆك وهزیرێ بریتانیا یێ سهر دهمێ جهنگێ (ونستون تشرتشل)، بیرهاتنێت خۆ یێت نڤیسین و یێت هاتینه وهرگێڕان بۆ گهلهك زمانا و ئێك ژ وان زمانێ عهرهبی، ههر كهسهكێ وان بیرهاتنا ب هویری بخوینیت، دێ زانیت، كا ئهوروپا یا نوكه چهوا چێبوویه؟ ههر وهسا بیرهاتنێت (شارل دیگۆل) سهرۆكێ فهرهنسا ژی پشتی جهنگا جهانیا دووێ بهلاڤ بوون. ئهم دشێین بێژین، ئهو نموونهنه لسهر بیرهاتنێت سیاسی، لێ گهلهك جارا نڤیسهر و هۆزانڤان و رۆمان نڤیس ژی بیرهاتنێت خۆ دنڤیسن. بۆ نموونه هۆزانڤانێ مهزنێ وهڵاتێ تشیلی (پاپلۆ نیرۆدا) ژی بیرهاتنێت خۆ یێت ئهدهبی یێت نڤیسین و دیسان، رۆمان نڤیسێ ئهمریكی یێ ناڤدار (ئارسكین كالدویل) ژی. زێدهباری ڤێ چهندێ، گهلهك جارا، سهركردێت لهشكری ژی بیرهاتنێت شهڕی دنڤیسن، بۆ نموونه (جهنهرال مونتگومری) یێ بریتانی ل جهنگا جیهانیا دووێ ژی بیرهاتن یێت نڤیسین، ههتا (شوارسكوف) سهركردێ ئهمریكی، ل شهڕێ كوێتێ وی ژی یێت نڤیسین. هندهك جارا ژن ژی بیرهاتنێت خۆ دنڤیسن، بۆ نموونه، من بیرهاتنێت ژنا شاهێ ئیرانێ یا بهرێ (سورهییا) یێت خواندین.
ل دۆر بابهتێ كوردان، كوردا ژ كهڤندا بیرهاتنێت خۆ نه نڤیسینه و ئهو جۆرێ مێژوویا وان یا بهرزهیه، بتنێ ل ڤێ داویێ هندهكان بیرهاتنێت خۆ یێت نڤیسین، وهكی (د.نور الدین زازا) و رهحمهتی (حافز قازی)، ئهڤ كێم نڤیسینا بیرهاتنا ژ لایێ كوردا ڤه ، دبیته لاوازیهك و ههژاریهك د وێ پشكا مێژوویێ دا. یێ ل بیرا من ئهون كو جهنهرال ئیحسان نووری پاشا سهركردێ شۆڕهشا ئهرارات بیرهوهریێت خۆ یێت نڤیسین و ههر وهسا هندهكێت دی كو ب تلێت دهستهكی تێنه هژمارێ، وان ژی ل ڤێ داویی یێت گههاندینه چاپێ. ل ڤێ داویێ هندهكان یێ دهست ب نڤیسینا بیرهاتنا كری و هێش چاپ نهبووینه.
دوور نینه ئهڤ ههژاریا كوردان د ڤی واریدا، ژ بهر ئهگهرێت سیاسی و جهنگێت بهردهوام بن لسهر كوردان و ژیانا وان.
نڤیسینا بیرهاتنا ژی وهكی ئێك نینه و دوو سێ جۆرهكن، هندهك كهس دهمێ نڤیسینا بیرهاتنا، بتنێ تشتێت خۆ یێت كهسی دنڤیسن، لهوما دبێژنه وان بیرهاتنا، بیرهاتنێت كهسی د وان بیرهاتنا دا، ئهو كهس بتنێ بهحسێ سهربۆرێ خۆ یێ كهسی دكهن، وهكی كارێ خۆ یێ كهسی و چهواتیا ژیانا وی د ناڤ ماڵدا و ئهو كارێت وی وهرگرتین. ئهڤ جۆرێ بیرهاتنا بۆ خواندنێ یێ نهخۆشه و گرانه و گهلهك مفا تێدا نینه. جۆرهكێ دی یێ بیرهاتنا، بتنێ ل دۆر كارێت دهرهكی نه وهكی سالۆخدانا شهڕا و ڤهگێرانا مێژوویێ.
ل دویف هزرا من، باشترین جۆرێ نڤیسینا بیرهاتنا ئهوه، یێ وان ههردوو جۆرا تێكهل دكهت، ئانهكۆ وهك كهس وی مافێ ههی سهربۆڕا خۆ یا كهسی بنڤیسیت، دا خوهندهڤا ژینگهها وی بزانیت و ئهو رهوشا تێدا مهزن بووی، لێ د گهل هندێ ژی، دهوربهرا خۆ بهحس بكهت و كانێ چ روودان لسهر دهمێ وی ههبوون و رهوشا جڤاكی یا چهوا بوو و كار دانهڤا وان روودانا لسهر جڤاكی چهوا بوو.