كوشتن و تۆلڤه كرن … دكهلتورێ مهیێ جڤاكى دا
كورد دبێژن خوین ل داروبهرا نهكهڤت , وهك بهرچاڤ كرنا ئهنجام و ئاكامێن تراژیدى و مالوێرانیێ لسهر كهسێن توش دبنێ بهلكو ههتا ئهوێن دبازنا نێزیك ژى دا ب پیڤهرێ خێلهكى و عهشیرهتى یێ كهڤن ..
ل گۆَرهى هندهك ڤهكولین و ژێدهرێن دیرووكى ههتا سالێن بیستان ژى ژ چهرخێ بیستێ كێم خێل و عهشیرێن كوردان یێن ههڤسوى و ههڤسنوور ههبن كو پهیوهندیێن سروشتى دگهل ئێك ههبن ,بهلكو پتریا جاران ههڤڕكى و ململانێ وتالان و تالان كرن و كوشتن و تۆل وتۆلڤهكرن رویێ دیارێ ئهڤان پهیوهندیان بو ,وههلبهت سیاسهتا دهولهتا ئۆسمانى ژى ههر لسهر خوهشَ كرنا ئاگرێ دوبهركیێ دناڤ ئهڤان پێكهاتهیێن جڤاكێ كوردى دا دهاته مهشاندن ,وئهڤێن خوارێ ژى دوو نموونهیێن بهربهڵاڤن ژ ئهڤێ (كوشتنا ب غهدر) و ب پشتهڤانیا دهولهتێ , ودئهنجامدا تۆلڤهكرن ژلایێ كهسهكى ژدهرڤهى بازنا ئێكێ(باب , كوڕ, برا ) هاتیه ئهنجامدان و تۆل و حهیف هاتیه هلاندن ) ..
• كوشتنا شهكر ئاغایێ گراڤى … و تولڤهكرنا وى ژئالیێ میسویێ گورگان ڤه:
بهزرا من ئهڤ بویهره ڤهدگهریت بو دوماهیا چهرخێ ههژدێ یان ژى سالێن دهستپێكا 1800ێ ولدوڤ گوتنا مهلا مهحمودێ بایهزیدى ( كو ل سالا 1867وهفات كریه) دبێژت شهكر ئاغا مروڤهكێ زێده جامێر و مێَرچاك و وهلاتپارێز بو..ل كهلا شاخێ بو,ئهو چهند ساڵ بو حكومهتا ئوسمانى ب ههمو رێَكا نهدشیا ئهڤى مێرچاكى بێخت دبن كونترولا خۆڤه .. ههتا دوماهى جار والیێ ئهرزهرومىِ ب رێكا خائینهكى ژ ئاغایێن چهلێ ب ناڤێ ئیبراهیم بهگ ب نهێنى رێك دكهڤن ,و ئهڤ ئیبراهیم بهگه سوزو پهیمانا
ب درهو ددهت شهكر ئاغاى كو سهرهدانا ئهوى بكهت ب برایانه سێ شهڤ و رۆژا ل دیوانا وى مێهڤان بمینت .. لێ ل شهڤا سیێ وهكو دگهل خولامێن خۆ پێش وهخت رێك كهفتى د دیوانێَ ڤه,درهنگ شهڤ شهكر ئاغاى ددهن بهر خهنجهرا و دكوژن و سهرێ وى دبڕن كو بۆ والیێ ئهرزهرومێ ببن (وسترانا شهكر ئاغا گهلهك یا بهربهلاڤه).
ژن وخوشكێن شهكر ئاغاى دهرسوكێن خۆ ل ناڤ گهلهك كهسان و ناڤداران دگهرینن كو كهسهك شینى یا ئهوان راكهت و تۆلا شهكر ئاغاى ههلدهت لێ كهسهك نهچو دبن ئهڤى بارى ڤه..ل دوماهیێ كهسهك ژتهخا گشتى و چو گرێدانا خونێ ژى دگهل ئهوان نهههى ب ناڤێ موسا (میسو ) ژبابكێ گورگان ژ ئێلا هاجان ئهڤى خوینێ لسهر خۆ دكهته مال ههتا كو دهرفهتا خوه دبینیت ئهڤى كۆژهكى ل دیوانا وى دگهل چهند ههڤكارێن وى دكوژیت ..وبئهڤى رهنگى ناڤ و دهنگهكێ مهزن بۆ بهلاڤ بو وشینى ژى هاته راكرن..
*كوشتنا حاجو ئاغایێ ههڤێركى … و تولڤهكرنا وى ژئالیێ عهلیكێ بهتێ ڤه :
ل سالا 1896 وپشتى بۆ دهمهك درێژ حاجو ئاغا یێ ههڤێركى خۆ رادهستى دهولهتا ئوسمانى نهكرى و بهرخوهدان كرى ( خۆ جهێن مهدیاتێ و گوندێن دهورو بهرێن وێ بون ),دیساڤه ب پیلانهكێ هاته خاپاندن (كهسهك ههر ژ كوردێن ههڤدژى وى !) دبێژته ئهفسهرێ ئوسمانى ههكهر بێژن حاجو ئاغاى ئهڤه ههڤژینا ته دگهل مه هاتیه ئێخسیر كرن هینگێ ئهو نهشێت بهرخودانێ بكهت و شهرهف ل دهف ئهوى گهلهكه و دێ خۆ رادهستى مه كهت ,هۆَسا كهسهكى ب جل و بهرگێن ژنا دخهملینن ولسهر پشتا ههسپهكى دكهن ودئینن ودبهن و پشتى حاجو ئاغا ئهڤى دیمهنى ژدوور دبینت بڕیارا خۆ رادهست كرنێ ددهت ههر چهند ههردو ههڤالێن وى یێن ئێزدى دبێژنێ باوهریا خۆ ب دوژمنى نهئینه و ئهڤه پیلانه , لێ ئهو دبێژت ( بلا ئهز بكهڤم دهست دوژمنى و نهكو نامیسا من ) ههلبهت ئهو ژى بهختێ خۆ ددهنێ كو سهرهدهریا خراب دگهل نهكهن دهما خۆ تهسلیم دكهت!
پشتى خۆ رادهستى دوژمنى دكهت دگهل دو ههڤالێن خۆ یێن ئێزدى ,ئێكسهر ئهفسهرێ ئوسمانى ئهوى دگهل ههردو ههڤالێن وى رادهستى دوژمنێ وى یێ توند ( جهمو ) ى دكهن ,جهمو ژى ب ههمى هۆڤاتى دهست و لنگێن وى گرێددهت و وهك پهزهكى سهرێ وى دبڕیت ل ناڤ خهلكێ دگێریت ,ههلبهت ههردو ههڤالێن وى ژى كوشتن ..
ژنكا حاجوى كهفیك ودهرسووكێن خۆ گێران كى ههیه تۆلا حاجو ئاغاى ڤهكهت .. ل دوماهیێ عهلیكێ بهتێ (كورێ برایێ حاجۆ ئاغاى) ئهڤ تولڤهكرنه لسهر خۆ كره مال و لبهارا 1912 سینگ و سینگ كهته بهراهیكا ( جهمویێ كوژهك ) و ئهو كوشت و ناڤ و دهنگێ وى ژڤێرێ دهست پێكر وهاته دانان وهك سهروكێ عهشیرا ههڤێركان .. ولسالا 1914 دیسا دژى ئوسمانیا ب سهرههلدانهكێ رابۆ و دهرگههێ زیندانا نسێبینێ شكاند وههمو زیندانى ئازاد كرن … ومخابن ل 18/8/1919وهكو بهرهڤان دچیته ناڤ شهرهكێ لناڤبهرا دو بنهمالێن عهشیرێ داو ب گوللهیهكا كوره دهێته كوشتن ..
ئهڤه وهكو دوو نموونێن دو بهرهكى و كوشتن و تۆَل و تولڤهكرن دناڤ كهلتورێ مهیێ جڤاكى دا لسهردهمێن بورى دا , كو دئهنجامدا ههر زهرهرمهندێ ئێكێ ودوماهیێ خهلكێ مهبو !
