بهرهڤانیا فهرمانبهرى بهرامبهر زێدگاڤى و زۆرداریا دهستههلاتێ ل دووڤ قانوونێ
ئێك ژ پێدڤیێن ژیانا گشتى ل ههمى دهولهتان ههبوونا هندهك كهسانه ب ئهركێ پێشێشكرنا خزمهتێن گشتى بۆ ههڤوهلاتیان رابن ب رێیا وان جهێن تهرخانكرین بۆ دابینكرنا پێدڤیێن گشتى بۆ ههڤوهلاتیان بێى بهرامبهر، ئهڤ كهسه دبێژنێ (فهرمانبهر) كو ئهو كهسن یێن ب ئهداكرنا كارهكێ بهردهوام رادبن ل دامودهزگههێن حكومى، ئهڤ كهسه دبنه لهشكرێ دهولهتێ یێ ناڤخوهیى، ئهڤجا دامودهزگههێن حوكمهتێ پێدڤى ژمارهكا زۆرا كهسانه، پێخمهت بجهئینانا سیاسهتا گشتى یا دهولهتێ و ئهڤ دهزگههه ب رێیا ڤان كهسان كارێن خوه ئهنجامددهن.
خوهیایه ل ڤى سهردهمى فهرمانبهر هێزهكا مهزنه ناهێته ئینكاركرن، ژبهر هندێ دهولهت و حوكمهت چاڤدێریهكا تایبهت ل فهرمانبهران دكهت و زێدهبارى رێخستنا ژیانا وان یا وهزیفى و جهێ وان یێ قانوونى ب شێوهكى كو ئارامى و خوهجهبوونهكێ بۆ پهیدابیت.
وهكى دهێته زانین حوكمهت بارهكێ گران دكهڤیته سهر ملێن وێ بۆ برێڤهبهرنا دامودهزگههێن حكومى و پێشكێشرنا خزمهتان بۆ ههڤوهلاتیان، ههروهسا پاراستنا رهوشا گشتى وهك پاراستنا ئێمناهى و ساخلهمى و ئارامیا گشتى، بهلێ ئهڤ چهنده نا راگههینیت كو دهستههلاتا حوكمهتێ یا رهها یان دهستی وێ یێ بهردایه بهلكو هندهك سنۆر یێن ههین، لێ دراوهستیت و نابیت سنۆران ببهزینیت و ماف و ئازادیێن خهلكهكى بنپێ بكهت یان بهێنه پێشلكرن، ژ بهر وێ چهندێ ئهڤ دهستههلاته یا ل بن چاڤدێرى و سانسۆرا دهستههلاتا دادوهرى ڤه كو باشترین جۆرێ چاڤدێرى یه و كاریگهرترین چاڤدێری یه ل سهر كارێن حوكمهتێ، ژ بهر داد یا سهربهخوهیه و بێ لایهنه و دادگهه گرنگى و رۆلهكێ باش دگێریت بهرامبهر زۆردارى و زێدهگاڤیێَن حوكمهتێ ل بهرامبهر ههڤوهلاتیان.
ل ڤێره جهێ پسیارێ ئهگهر هات و زێدهگاڤى هاتهكرن ژلایێ دهستههلاتا كارگێریێ كو پشكهكه ژ دهستههلاتا بجهئینانێ ههمبهرى فهرمانبهرى ل سهر مافهك ژ مافێن وى وهك (مووچه و سهرمووچه و پلهبلندكرن و مۆلهت) یان دهمێ سزایهك سهر دهێته سهپاندن، ئهرێ فهرمانبهر ل وى دهمى چ بكهت؟
چ پێ نهڤێت رهفتار و كریارێن حوكمهتێ یان كارگێرى دێ ب شێوێ دهرخستنا بریاران بن یان فهرمانا و دهمێ بریار یان فهرمان یا ههر رهفتارهكا وێ نه یا رهوا و درست بیت یان بهروڤاژى قانوونێ بیت یان ئهو بریار ب عهیب و كێماسى بن، ئهڤ چهنده دێ بیته ئهگهرهك كو فهرمانبهر نهرازیبوونا خوه دیار بكهت ل بهرامبهر ههر كارهكى یان بریارهكا نه دجهێ خوهدا بیت، وهك قانوونێ رێك بۆ دیاركرى كا چاوا دێ بهرهڤانیێ ژ خوه كهت ل بهرامبهر ههر بریارهكا نه درست و رهوا بیت ههمبهرى وى.
ل دهستپێكێ فهره ل سهر فهرمانبهرى وى جهى بزانیت یێ دێ داوا خوه بۆ بلندكهت و جهێ تایبهتمهند ب بهرێخودان ههر كێشهكا د ناڤبهرا فهرمانبهر و حوكمهتێ دا ل ههرێما كوردستانێ ل دووڤ یاسا جڤاتا شۆرا ههرێما كوردستانێ (دهستهیا رێكوپێكیا فهرمانبهرێن ههرێما كوردستانێ) كو دكهڤیته ههولێرا پایتهخت وهك دادگهههك كار دكهت ژبۆ بهرێخودانا ههر كێشهكا د ناڤبهر فهرمانبهرى و لایهنهكێ نوونهراتیا حوكمهتێ دكهت.
ئهڤجا ئهڤ دهستهیه یا تایبهتمهنده ب ههر داوایهكا بهێته بلندكرن ژلایێ فهرمانبهرى ڤه دژى ههر بریارهك یان فهرمانهك یان رهفتارهكا نهیا درست ژ دهستههلاتهكا كارگێرى بدهركهڤیت و ل دووڤ قانوونا جڤاتا شۆرا ههرێما كوردستانێ ئهڤ دهستهیه تایبهتمهنده ب بهرێخودانا داوا ئهوێن پهیوهندى ب مافێن فهرمانبهرى ڤه ههبیت ل دووڤ یاسا خزمهتا مهدهنى یا سالا 1960 یا راستڤهكرى وهك مووچه و سهرمووچه و پله بلندكرن، ههروهسا داوایێن گرێدایى سزایێن دهێنه سهپاندن سهر فهرمانبهرى ئهوێن د قانوونا رێكوپێكیا فهرمانبهرێن دهولهتێ و كهرتێ گشتى یا سالا 1991 یا راستڤهكرى دا دیاركرین.
ل ڤێره دهمێ فهرمانبهرى دڤێت نهرازیبوونا خوه دیار بكهت ژ بریارهكا نهیا رهوا و درست پێدڤیه ل دهستپێكێ داخواز ژ وى جهێ بریار دهرخستى ل ڤێ بریارێ لێڤهبیت كو دبێژینێ (تهزهلوم) بهرى بچته دهستهیا ناڤبرى د 30 رۆژا دا ژ مێژوویا ئاگهداربوونا وى ل سهر وێ بریارێ، پاشى پشتى بهرسڤا وى دهێته دان ژلایێ كارگێریێ ڤه یان پشتى بۆرینا دهمێ دیاركرى و كارگێرى یا رژد ل سهر وێ بریارێ، فهرمانبهر دشێت داوا خوه بلندكهت و تانێ ل وی بریارێ بدهت بۆ دهستهیا ناڤبرى د ماوێ 30 رۆژان دا و ل ڤێره دهرفهت یا ههى داوا خوه جودا (تهمییز) بكهت بهرامبهر دهستهیا گشتى وهك دادگهههكا تهمییزى كاردكهت، ههكه هات و ڤێ دهستهیێ بریارا كارگێرێ پهسندكرن دهرحهقێ فهرمانبهرى دا ئهو ژى د ماوێ 15 رۆژان دا پشتى دهركرتنا حوكمى ژ دهستهیا رێكوپیكیا فهرمانبهرێن ههرێمێ و ئهڤ پیرابوونه تایبهتن ب ههر مافهكێ وى ڤه ئهوێن د قانوونا خزمهتا مهدهنى دا هاتیه دیاركرن. بهلێ ههكه بریارا كارگێریێ گریدایى بیت ب سزایان ڤه ل ڤێره ب تنێ دشێت داوا خوه پیێشكێشى دهستهیا ریكوپێكیا فهرمانبهران بكهت د 30 رۆژان دا بێى كو تهمییز بكهت ههلبهت بهرى پێشكێشكرنا داوایێ پێدڤى یه تهزهلومێ بكهتن بهرامبهر وى جهێ بریار ژێ دهركهتى د ماوێ 30 رۆژان دا.
وهكى مه دیاركرى ئهڤ دهستهیه بهرێ خوه دهته بریارێن گرێدایى مافێن فهرمانبهرى ڤه وهك بهرى نوكه مه دیاركرین ههروهسا بریارێن گرێدایى سزاڤه، ل ڤێرێ ههكه هات و سهلماند كو ئهو بریارا دهرحهقێ وى داهاتیه دان، نهیا درسته و عهیب و كێماسیه دێ ئهڤ دهستهیه وێ بریارێ ههلوهشینیت یان راستڤهكهت..
ل دووماهیێ دی بێژێن بلا چ رێڤهبهر هزر نهكهن كو سكالا یان داوا ل دژى كهسایهتیا وێ دهێتهكرن، بهلكۆ نهرازییبوونه ل سهر ئهو بریارا نهیا درست و رهوا هاتیه درخستن.
*مامۆستایێ یاسا گشتى ل زانكۆیا نهورۆز
