NO IORG
نووترين نووچه
Authors Posts by فازل ميرانى

فازل ميرانى

فازل ميرانى
13 POSTS 0 COMMENTS

0

فازل میرانى
مژار د ڤێ گۆتارێ دا یا ب مه‌به‌سته‌ ب گشتگیرى و ب گریمانه‌یى ژى، بكارئینانا وێ ژى ته‌نانه‌ت لسه‌ر ئابۆرێ سه‌رمایه‌دارى ژى ژ ڕوویێ به‌رهه‌مهێنه‌ریێ ڤه‌ و ژ ڕوویێ ئه‌داكرنا ده‌سهه‌لاتێ ژى ڤه‌، یا كو سپۆنسه‌ریێ لێ دگه‌ت یا ژێكجودایه‌، هه‌لسه‌نگاندنا من بۆ سێ سیسته‌مان: ناڤه‌ندى، تێكهه‌ل، و سه‌رمایه‌دارى، هه‌لسه‌نگاندنه‌ك بۆ ئه‌نجامدانا كاركرنێ و دوڤیچوونا ئه‌زموونێ، مه‌به‌ستا من ژێ سیاسى یه‌ به‌رییا هندى كو ئابۆرى بیت، و ده‌ستنیشانكرنا من یا گرێداى ره‌نگڤه‌دانێ ل سه‌ر واقیعێ ژیانێ یه‌.

ئه‌و زانیاریێن ژ ئه‌نجامدانا سیاسییا نێڤده‌ولى هاتینه‌ ده‌رهێنان، سه‌لماندینه‌ كو پلاندانان و به‌رده‌وامبوونا ئابۆرێ ناڤه‌ندى ل وان وه‌لات دا چڕدبیت كو چه‌مكه‌كێ نه‌یێ گونجاى یێ ده‌سهه‌لاتێ هه‌یه‌، ئه‌و ژى ئه‌گه‌ر به‌رهه‌مێ كالایان به‌رهه‌مبینن، بازاڕكرنا وێ بۆ فرۆتنێ یا سنوورداره‌، هه‌ر وه‌سا به‌ره‌ڤاژى وێ ژى، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بازاركرنا وێ یا ب ڕكابه‌ر و به‌رفرهتر ژى بیت، ئه‌ڤه‌ وێ واتایێ دده‌ت كو ئه‌و ژ مه‌ركه‌زیه‌تێ رزگاربوویه‌، به‌لێ نه‌ راگه‌هاندیه‌، هه‌روه‌سا ژى ژ ڕوویێ سیاسى ژى ڤه‌ مینا وان ده‌سهه‌لاتان یێن كو درووشمان به‌رز دكه‌ن و بیر و باوه‌ریێن خوه‌ ل سه‌ر خه‌لكى ب پێشكه‌فتنێ و دادپه‌روه‌ریێ په‌روه‌رده‌ دكه‌ن، به‌لێ پێرابوونێن وان دگشتگیر و تۆتالیتارییه‌.
سێ پرسیارێن بنچینه‌ د وارێ ئابۆرى دا هه‌نه‌ ژ سیاسه‌تێ ناهێنه‌ جوداكرن: ئه‌م چ به‌رهه‌م دئینین، بۆ كێ و چاوا؟
سێ پرسیاران دئێخمه‌ به‌رامبه‌ر:چ هاورده‌ دكه‌ین، ژ كێ و بۆچى؟
ئه‌گه‌ر ب بێلایه‌نى و بوێرى و راگه‌هاندن به‌رسڤا هه‌رسێ پرسیارێن دوماهیێ بده‌ین، دێ پێنگاڤا ئێكێ به‌ر ب دو سیاسه‌تێن ئابۆرى و سیاسى یێن گونجاى د پلاندانانێ، زانستیێ، قازانچێ و په‌روه‌ردێ دا هاڤێژین.
ئه‌م د ئابۆره‌كى دا دژین كو دكارین خوه‌ ڕازى بكه‌ین ب گۆتنه‌كێ ئه‌و ژى كو بێژین یا تێكهه‌له‌، د واقع دا ئه‌و یا شێلى یه‌، مه‌ركه‌زیه‌ته‌ك ژ ڕابردوویێ كه‌ڤن یا ده‌وله‌تێ د گه‌ل دایه‌، كو ده‌سهه‌لات لسه‌ر شیانان یا زاله‌ و بێى چاڤدێریكرنه‌كا ڕاسته‌قینه‌ كار دكه‌ت، پیچه‌كێ یانژى گه‌له‌كێ بۆ پاشڤه‌ بزڤڕن دا كو پاشمایێن بیركرنێ و ده‌رئه‌نجامان لسه‌ر خوه‌ و كه‌سوكارێن خوه‌، باب و پیرێن خوه‌ ببین؛ ژ ڕوویێ ژیارێ ڤه‌ و ژ رویێ بیاڤێ مافان یێ نزمبووى ڤه‌؛ ب به‌راوردى ل گه‌ل مه‌زاختییا زۆر هه‌تا راده‌یێ ئیسرافكرنێ ل پڕۆژه‌ێن كاره‌ساتبار كو جۆرێن وێ ژى چه‌كى، سیخوڕیێ و گه‌نده‌لیا پاراستى بخوه‌ڤه‌ دگریت، ئه‌ڤ وێرانكاریه‌ ب گۆتارێن سیاسى دداپۆشكرى بوون كو ب درێژاییا سه‌رده‌مێ ململانا فكری د ناڤبه‌را مه‌ و دوژمنێن وه‌لاتى دا یێن كو حوكمڕانیا وه‌لاتى كرین، ڕوى ب ڕوى گوتارێن دژه‌ سیاسی بووینه‌.
سیاسه‌تا نێڤده‌ولى یا بێتاوان نینه‌ ژ وان ده‌رده‌سه‌ریێن ب سه‌رێ مه‌ هاتین، ژ ڕوویێ ڕۆلێ خوه‌ ڤه‌ بۆ پاراستنا ئاراسته‌كرنا ئابۆرێ خوه‌ یێ سه‌رمایه‌دارى، به‌رپرسیاره‌ ژ یاسادانانێ بۆ به‌رهه‌مهێنه‌رى و به‌كاربه‌رى، و ده‌سته‌به‌ركرنا بازارى و به‌رفره‌هكرنا ڕووبه‌رێ خوه‌، هه‌روه‌سا بۆ ئه‌وێن كو خوه‌ د ململانێ دا نوقوم دكه‌ن د ناڤبه‌را سیاسه‌تێن ده‌وله‌تێن زلهێز و مه‌زن دا، سه‌ره‌راى هندێ كو هه‌كه‌ بنه‌مایێن ململانێ جاران د ڕۆحانى بن و جاران ژى د كولتوورى بن، چونكو د بنه‌ره‌ت دا د ئابۆرینه‌. چونكو ل دۆرماندۆرى پاره‌ى هه‌ڤڕكیه‌ك هه‌یه‌ هه‌مى بهانه‌ تێدا به‌رهه‌ڤ دبن.
دا كو هنده‌ك میناكێن ساده‌ ل دۆر بارودۆخێ خوه‌ بینین زمان، دێ بۆ مه‌ دیار بیت كو دیارترین پێكهاته‌یێن ئابۆرێ مه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ نه‌فتێ و چاندنێ هاتینه‌ دانان، د سه‌ر هندێ ڕا پلاندانان و سیاسه‌ت ژبۆ وان نه‌گه‌هشتینه‌ قۆناغا دروستكرنا دو بازاران، كو یه‌كسان بیت ل گه‌ل قه‌باره‌یێ ئه‌وا ل ناڤخوه‌ دا هه‌یى، ئه‌ڤ بابه‌ته‌ ئه‌ڤڕۆ په‌یدا نه‌بوویه‌، به‌لكو هه‌ر د په‌یدابوونا دوماهیێ دایه‌، كو ژ ده‌سپێكێن سالێن بیستان ژ چه‌رخێ بۆرى دا ب خاوه‌نداریێ ده‌ست پێ كریه‌.
ئارگومێنتا لۆمه‌كرنێ دۆما وێ ناكێشیت، ب وێ ئێكێ كو زۆره‌ك ژ وه‌لاتێن داگیكرى یێن كه‌ڤن سه‌ربه‌خوه‌یا خوه‌ وه‌رگرتبوون و تێگه‌هشتینه‌ كو وانه‌ییا نێڤده‌ولى چیه‌ و گوتارا خوه‌ یا سیاسى لسه‌ر بنه‌مایێ بهێزبوون یان لاوازییا ئابۆرێ خوه‌ پێگه‌هاندنه‌.
ل ڕۆژا كو مسته‌فا بارزانى دیمۆكراسی بۆ ئیراقێ و ئۆتۆنۆمى بۆ كوردستانێ راگه‌هاندى، مانا په‌یڤینا وى ل دویرى تێگه‌هشتنا سه‌رڤه‌ سه‌رڤه‌ یا وان بوو ده‌رباره‌ى ئه‌ڤێ داخۆیانیا وى، و ب وێ ئێكێ هه‌ژموونا لایه‌نه‌كى ب سه‌ر ئابۆرێ وه‌لاته‌كى دا د ڕاستى دا واته‌یا وێ خرابكرنا هه‌ڤسه‌نگیێ بوو، فۆرم و ئه‌نجامدان ب ناڤه‌ڕۆكێ ب ره‌نگه‌كى بوو و ده‌رئه‌نجام ژى وێرانكار بوو و ئه‌وتشت هاته‌ ڕوویدان و وێرانكارى ژى زۆر بوو، چونكو گوتارا پاوانخوازى یا زال تووشى دژه‌ گوتاران بوو كو ب سه‌ر هنده‌ك مه‌به‌ستان داگرت و نخافتن كو پشى هینگى هاتنه‌ بجهئینان، كو ژ ئه‌نجامێ لسه‌ر شیانێن ده‌وله‌تێ زالبوون و هه‌مان سیاسه‌تا ئابۆرى گرته‌به‌ر كو ئه‌گه‌ر به‌رده‌وام ببیت، ئێدى وێرانكاریا نوى دویر ناكه‌ڤیت.
كێ دێ به‌رسڤا پرسیاره‌كا لۆژیكى ده‌ته‌ خه‌لكى كو دبێژیت: ئه‌گه‌ر رووبه‌رێن چاندنێ هشك بوون یان بازاڕا وزێ و نه‌فتێ نه‌مان، ئه‌رێ گه‌ره‌نتى چییه‌ بۆ ژیانا وان یان ژیانا نفشێن داهاتى یێن وان؟
په‌یوه‌ندیه‌كا موكم د ناڤبه‌را ئابۆرى و سیاسه‌تێ دا هه‌یه‌، په‌یوه‌ندیه‌كا زانستى و پراكتیكه‌ك هه‌یه‌ كو ئه‌نجامه‌كێ (نێزیك) یێ به‌رجه‌سته‌ و یێ (دویر) یێ ب هه‌ستكرن هه‌یه‌، كو كه‌سێ سه‌ركه‌فتى دیار دكه‌ت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئاخفتنا وى یا كێم ژى بیت، هه‌روه‌سا ژى یێ سه‌رنه‌كه‌فتى ژى، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر ئه‌زمانخۆشیێ ژى بكاربینیت.
و/ ئه‌ڤرۆ

1

فازل میرانى
بۆ پێناسه‌كرنا ڤان هه‌ردو زاراڤان ب شێوه‌یه‌كی ته‌مامكه‌ر ب ساده‌ترین شێوه‌ ژبۆ مه‌به‌ستا ڤێ گۆتارێ، شیان پێكدهێن ژ ئالاڤ و شیانێن كاركرنێ، هێزدارى ژى ژ شیانێن بكارئینان و بڕێڤه‌برنا شیان و ئامرازێن هه‌مان ئه‌ركى پێكدهێت..
هه‌ر وه‌سا ده‌بارى شیانان، زانینه‌كا ئه‌قلى یه‌ و بزاڤه‌كه‌ بۆ شیانا گه‌هشتنا ئارمانجێ و ب هنده‌ك شێوه‌یان.
كێ ئینكارێ دكه‌ت كو دۆخێ ئاسایشا ناڤخوه‌یى نه‌یێ یاسه‌قامگیره‌؟ یانژى كى ئینكارێ دكه‌ت كو ڕویدانه‌كا نه‌چاڤه‌رێكرى یه‌؟ ئه‌و یا ب مه‌به‌سته‌ و پلان بۆ داڕێژتى یه‌ بڕێڤه‌چوبوو و برێڤه‌دچیت و چه‌ندى ئه‌و هێز د هه‌ڤسه‌نگ نه‌بن به‌رده‌وام ژى دبیت؛ و د بنیات دا دروست نینه‌ دهه‌ڤسه‌نگ بن، كو ئه‌م دزانین كارێ ئاسایشێ ب رامانا خوه‌ یا زمانى ڤه‌، نه‌ك ب تێگه‌هێ خوه‌ یێ نه‌ریتى یێ دژبه‌ر دا، ئه‌و ڕێگریكرنه‌ ل تاوانێ ژ پێش هندێ كو ڕووى بده‌ت، و بهانه‌یان پشتى ڕوودانێ به‌رهه‌م نه‌ئینیتچو هه‌رێمه‌ك ب واتایا خوه‌ یا قانوونى یا هه‌رێمێ نینن (ئه‌رد و ملله‌ت و قانوون) كو چو ئاسته‌نگێن تاوانبارى ب خوه‌ڤه‌ نه‌دیتینه‌ ـ به‌لێ دێ بینیت ـ سه‌باره‌ت تاوانێن ئاسایى، یان تاوانێن سیاسى، یێن نێڤده‌ولى یان ناڤخوه‌یى، واته‌ ب پالڤه‌دانه‌كا ده‌ره‌كى بۆ هێزێن خۆیه‌تى یان بۆ زالبوونا وان لسه‌ر نه‌یارێن خوه‌ دا، یان ب پالڤه‌دانه‌كا ناڤخوه‌یى یا رادیكالى.
هۆكارێن تاوانێ گه‌له‌كن، به‌لكو ئه‌نجامدانا تاوانێ ب خوه‌ ژى وه‌كو ئاسایشێ یه‌، ل گه‌ل هه‌بوونا جوداهیه‌كێ كو ئه‌و ژى ئاراسته‌كرنه‌، چونكو تاوان زیانه‌ ل سه‌ر جڤاكى و ئاسایش ژى بۆ وى پاراستنه‌، تاوان ناهێلیت پێگیرى ب یاسایێ بهێته‌كرن، و ئاسایش جێبه‌جێكرنا قانوونێ یه‌، هه‌روه‌سا تاوانێ پێدڤى ب شیانان و ب هێزداریێ هه‌یه‌، جوادهى ئه‌وه‌ كو قانوون تاوانێ ب ڤى شێوه‌یى پێناسه‌ دكه‌ت كو هه‌ر تشته‌كێ كو قانوونێ تاوانبارى كرى ئه‌و تاوانه‌، ل ده‌مه‌كى دا كو تاوانبار ره‌نگه‌ ئه‌ڤێ چه‌ندێ بزانیت یانژى ڕه‌نگه‌ بهانه‌كا ب قه‌ناعه‌ت بۆ خوه‌ دروست بكه‌ت بۆ ئه‌نجامدانا تاوانێ، هه‌روه‌سا په‌رژانه‌ك هه‌یه‌ د ناڤبه‌را وان تاوانان دا یێن كو بارودۆخه‌كێ سڤك هه‌یى و ئه‌وێن كو بارودۆخ یێ سه‌خت، مرۆڤ د وى په‌رژانى دگه‌هیت.
ل ناڤا وان ئه‌ركان دا یێن كو ل ژێر ڕێنمایه‌كا حزبى دا من كار لسه‌ر كرى، ئه‌وه‌ یێ كو د پێكئینانا سێیێ یا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دا من ؛وه‌زاره‌تا ناڤخوه‌یى برێڤه‌بر بوو، كو ئه‌وان ته‌حه‌ددیان نمایش ناكه‌م یێن كو ئه‌م تووش دبووینێ و هه‌تا نها ژى ئه‌م تووش دبینێ ده‌رباره‌ى دو تاوانێن ئاسایی و سیاسى، به‌لێ مه‌ ب بڕیاره‌كى كو مه‌ ل سه‌ر مه‌ترسییا ئه‌منى یا به‌رپرسیاریێ دزانى و ب هه‌بوونا به‌رهه‌ڤیه‌كا جه‌ماوه‌رى بۆ هشیاریێ و به‌رده‌وامبوویێ، ب هێزدارى ئه‌م راوه‌ستایین ژبۆ ده‌سته‌به‌ركرنا ڕۆژا هه‌ڤوه‌لاتیان، هه‌ر وه‌سا بۆ ڕێگریكرن د ده‌ستكاریكرنا ژیانا وى دا،
خوه‌ هه‌كه‌ ژ لایێ هنده‌ك هێزان ژى ڤبه‌یت كو ره‌نگه‌ د هه‌بوونا وان گه‌هشتبوون ب ره‌نگه‌كى كو ب سه‌ر هێزا قانوونێ بكه‌ڤیت، مه‌ شه‌ڕ ل گه‌ل باندێن مادده‌یێن هۆشبه‌ركر و شیایین دربه‌كى ل رێكێن هاتن و چوونا وان و خالێن ئارامییا وان بده‌ین، بیێ تۆرێن ره‌ڤاندنێ و قاچاغیێ یێن تێكدانێ دكه‌ن، مه‌ سیسته‌مێ كارێ وان ژناڤبر، ئێدى ئه‌و به‌رزه‌بوون و بهۆژییان، كولتوورێ چه‌كى بۆ ده‌مه‌كێ درێژ و كاریگه‌ر مه‌ ب پێنگاڤێن به‌رده‌وام چاره‌سه‌ركر، ژێده‌رێن چه‌كى و ڕاكرنا چه‌كى و بكارئینانا چه‌كى مه‌ به‌ندكرن، یا فه‌ره‌ ژى ڕۆلێ هه‌ڤپشكێ هه‌مى ده‌زگه‌هێن دیترێن حوكمه‌تێ و زۆره‌ك ژ بزاڤێن په‌رله‌مانى و سیاسی و حزبى یێ پشته‌ڤان د سه‌ركه‌فتنا سه‌قامگیریا ئه‌منى دا ژبیر نه‌كه‌ین. كو ئه‌ڤ دۆخێ هه‌نى د مه‌ترسیه‌كا نێزیكدا بوو، چونكو ل گه‌ل گوهۆرینا بارودۆخێ ل كوردستانێ پشتى سه‌رهلدانێ، ژ قۆناغا ئالۆزكرنێ كویرتربوو.
كێمبوونا شیان و هێزدارییا ئه‌منی یا كو نها ل ده‌ڤه‌رێن ئیراقێ دهێته‌ دیتن، و ژبلى ئۆپه‌راسیۆنێن نێڤده‌ولى وه‌ك بۆردومانێ، كو ئه‌وێ ژى هه‌كه‌ چاره‌سه‌رى بۆ بهێته‌ ڤه‌دیتن، ئه‌ڤێ چه‌ندێ پێدڤى ب ده‌سهه‌لاتا سه‌روه‌رییا ده‌وله‌تێ هه‌یه‌، به‌لێ سه‌باره‌ت یا ناڤخوه‌یى ژ ڕڤاندن و تیرۆركرن و خۆكخوازیێ و به‌رتیلێ، دۆسییه‌ یا مه‌زنه‌ و به‌رچاڤكرنا وێ درێژ دبیت، چونكو ژ پێش هه‌ر تشته‌كى؛ نه‌بوونا شیانان و هێزداریێ ل سه‌ر تێگه‌هشتنا ڕۆلێ خوه‌، ته‌نانه‌ت سانسۆر و میدیایێ ژى ئه‌و نه‌ د ناڤ چاه‌رسه‌ریێ دا نه‌، كو به‌رپرسیاریه‌ك هه‌بیت ده‌رباره‌ى ئه‌وا ڕوى دده‌ت و ل ناڤا هه‌ردو ده‌هكێن رابردوى دا ڕووى داینه‌، له‌ورا په‌خشكرنا توندوتیژیێ و دیمه‌نێن دڕندانه‌ و ڤه‌گێڕانا هوورده‌كاریێن تاوانێ ب شێوه‌یه‌كى كو نێزیكتر بیت ژ فێركرنا تاكان كو مفاى ژ وان شاشیان وه‌ربگرن، یێن كو تاوانباره‌ك یان گرۆپه‌كێ تاوانباران ئێخستینه‌ خوارێ.
ده‌ستپاكى د هه‌لبژارتنا كارمه‌ندێن ئاسایشێ دا و دویڤداچوونا وان، ل گه‌ل شیانان و هێزداریێ، دێ باوه‌ریا جڤاكى ب وان دروست دكه‌ت ل شوینا هندێ كو نووچه‌ و بڕیار ل دژى كارمه‌ندێن ئاساییشێَ دوباره‌ ببن كو پشكدارى د تاوانێن شه‌ره‌فێ دا ب مانا یاسایى كرین.
ئه‌گه‌ر جڤاك ل سه‌ر واقعه‌كى جهگیر ببیت كو به‌رپرسیاره‌ ژ پاراستنا ژیانا خوه‌ و چو جهه‌كێ خه‌مخۆر بۆ ڕێگریكرنێ ل تاوانكاریێ نینه‌، ئه‌ڤه‌ ژى دبیته‌ هۆیێ پالڤه‌دانا دستارێ توندوتیژیێ و بێباوه‌ریێ داكو بزڤریت و گه‌هین وێ و بڕبڕه‌ و هه‌ستیكێن وێ د ناڤا ده‌وله‌تێ دا بهێریت كو چاككرنا وێ ب سه‌خت دكه‌ڤیت و ناهێته‌ ڤه‌گرتن.
و/ ئه‌ڤرۆ

0

فازل میرانى
مه‌به‌ستا من میدیایه‌، دبینم هه‌ما تنێ كو بیرۆكه‌یه‌ك بۆ بینه‌رى بهێته‌ ناساندن، ب بێى هندێ گوهێ مه‌ لێ بیت كانێ ئه‌ڤ جه‌ماوه‌ره‌ ژمارا وى چه‌نده‌ یان ژبۆ نێزیككرنا هزره‌كێ بیت، بیێ هندێ گوهێ مه‌ لێ بیت كو هه‌ركه‌سه‌كێ هزرا خوه‌ نیشادده‌ت كانێ چاڤلێكرنه‌كه‌ یان ئۆرجیناله‌، ئه‌وى ژى یێ ژیبوونا هزرا خوه‌ رادگه‌هینیت كانێ سه‌ر ب چ لایه‌ن ڤه‌یه‌، هزره‌كه‌ بینه‌رى تێر دكه‌ت یانژى تووشی شۆكبوونێ دكه‌ت.
نابێت تشته‌ك ژ ئاخفتنێن من بێته‌ وه‌رگرتن كو مه‌به‌ستا من ژ لایه‌نێ خۆیاكرى یێ میدیایێ و ئالاڤێن په‌خشكرن و به‌لاڤكرنێ (دیمه‌نێ شێوازێ وى یێ تایبه‌ت ب وى ڤه‌) یه‌، به‌لێ مه‌به‌ستا من هه‌ر ئالاڤه‌كێ كو هزره‌كا خوه‌ بگه‌هینن و ب تایبه‌تى كو به‌رفره‌هى و ئاسانكاریێن راگه‌هاندنێ و گه‌هاندنا وى تشتێ كو مه‌به‌ست ژێ بهێته‌ ڤه‌گوهاستن، ڤێجا چو وێنه‌ بیت، ده‌نگ بیت، یان نڤیسین بیت، كو هاتبنه‌ به‌رهه‌ڤكرن و ل به‌رده‌ست ببن، ته‌نانه‌ت گه‌ر ئه‌و هزرا بۆ بینه‌ران دهێته‌ ئاراسته‌كرن بۆ وان هند یا گرنگ ژى نه‌بیت، یانژى هنده‌ باندۆرا خوه‌ بجه نه‌ئینیت ژى كو تشته‌ك ل به‌رچاڤ بێته‌ وه‌رگرتن كو ئه‌و بڕا زۆر یا دهێته‌ په‌خشكرن به‌س نینه‌ بۆ هندێ ب ته‌مامی سه‌حكه‌نێ، هه‌روه‌سا گرنگیدانا خه‌لكى كو هه‌ر ئێك ژ یێ دى یێ جودایه‌.
ب مانشێته‌كى من ده‌ست پێ كر كو دبێژیت: به‌شه‌ك ژ سیسته‌مێ سیاسى، و ل ڤێره‌دا دڤێت تشته‌ك ژ ناڤ گریمانه‌یێن مه‌ بهێته‌ لادان ئه‌و ژى كو سیاسه‌ت تاكه‌ نموونه‌نه‌ ل سه‌ر ئاستی ناڤخوه‌یى و نێڤده‌ولى ل به‌رامبه‌رى مه‌نه‌ ژ سیسته‌م و حزبێن ده‌ستهه‌لاتدار، به‌لێ ئه‌ون دبنه‌ كه‌یس ل ناڤا ئۆرگانێن هنده‌ك هێزان دا دروست دبن گه‌شه‌ دكه‌ن، یان ژێكڤه‌دبن، یان لاواز دبن و ڕه‌نگه‌ لسه‌ر بنه‌مایێ خوه‌ هشك ببن یان جه‌سته‌یه‌كێ سیاسی یێ نوى په‌یدا ببیت، ئه‌گه‌ر فشارێ بێخینه‌ سه‌ر فاكته‌رێ (ده‌م)ـى ژ بۆ پێداچوونا وان هێزێن سیاسى یێن كو ب ته‌نێ حوكمڕانى كرى، یان ل ئاگربه‌ستێ دا بوون، یان هه‌ڤپه‌یمان بوون، یان د ناڤ فراكسیۆنه‌كێ دابن یان د ناڤ هه‌ڤركیه‌كێ دا بن، له‌ورا ب ده‌هان میناكان د ڤى به‌شێ سیسته‌مێ سیاسی دا دبینین، و ئه‌گه‌ر ل دویڤ شوین پیێن هێلا په‌یدابوونا هنده‌ك بزاڤان دا بچین كو كاریگه‌ر بووینه‌ یان به‌رهه‌ڤییا خوه‌ د ناڤ هه‌ڤركییا سیاسی دا هه‌بوویه‌، دى بۆ مه‌ دیاربیت كو ئه‌وان گۆتارا خوه‌ یا ئاراسته‌كرى و راگه‌هاندنا خوه‌ یا میدیایى یا پێشین هه‌بوو كو ره‌نگه‌ گه‌له‌ك سه‌رنج ڕاكێش نه‌بوویه‌ بۆ وان كه‌سێن كو د سیاسه‌تا مه‌زن دا كار دكه‌ت و ته‌نانه‌ت ڕه‌نگه‌ سه‌رنجا زۆرا خه‌لكى ژى ڕانه‌كێشا بیت.
ل ناڤا حیساباتێن ته‌سك یێن به‌رژه‌وه‌ندییان دا یان ئه‌وێن كو خۆپه‌رست و تێهنیێن ده‌سه‌لاتكرنێ، (به‌ش)ى گه‌شه‌ دكه‌ت بۆ هندێ كو ببیته‌ مه‌زنترین؛ ئه‌ڤه‌ ب شێوه‌یه‌كى كو هه‌كه‌ مه‌ نه‌ڤێت ب ناڤێ جه‌سته‌یه‌كێ پێشێل ب ناڤ بینین، دێ بێته‌ دویڤه‌لانه‌ك ژ سیاسه‌تا خوه‌ نه‌كو ب پێچه‌وانه‌، یان ب ئێكپارچه‌ ئه‌دایا خوه‌ بكه‌ت، ئه‌ڤ دیارده‌یه‌ نها ب شێوه‌یه‌كێ زۆر یا ئاماده‌یه‌، و پشت ب ته‌كنه‌لۆژیایا په‌یوه‌ندیكرنێ دبه‌ستیت ب ڕێكا وان به‌رنامه‌یێن كو لسه‌ر ئامێره‌یێن تابلێت یێن زیره‌ك به‌رده‌ستن، ناهێته‌ ڕه‌تكرن كو هنده‌ك ژ وان بۆ هنده‌ك كریاران چاڤدێریه‌كا زیره‌كن كو سه‌رپێچیا بنگه‌هێن سیسته‌مێ جڤاكى و قانوونى دكه‌ن، به‌لێ ژ لایه‌كێ دیڤه‌ و ژ گۆشه‌یه‌كا دیتر یا به‌رژه‌وه‌ندیێ ڤه‌، هه‌مان كار ئه‌نجام نادات ئه‌گه‌ر تاوانبار یێ نێزیك هزرێ بیت.
ئه‌م یێن ل به‌رامبه‌ر هه‌ڤكێشه‌یه‌كا ئالۆزداینه‌ كو هه‌بوونا خوه‌ هه‌یه‌، به‌لێ تێگه‌هشتنا وێ بۆ وان كه‌سان یا ب زه‌حمه‌ت نینه‌ یێن كو دخوازن ب گۆره‌ى تێگه‌هشتنه‌كا دروست و به‌ندێن ئایدۆلۆجیزه‌كرنا به‌رده‌وام بۆ هزرا تۆتالیتاری یا حزبی و سیاسی كو ژناڤ ره‌هێن جڤاكى دلۆپداى تێبگه‌هن یان كار بكه‌ن… ئه‌و فاكته‌رێن د ناڤا ڤێ هه‌ڤێكێشه‌یێ دا: مرۆڤ وه‌ك كاریگه‌رێ هنێره‌ر و وه‌كو كاریگه‌رێ وه‌رگر، به‌رژه‌وه‌ندى، پالده‌ر، ئامراز، بیرۆكێ هه‌بوونا خوه‌ هه‌یه‌ یان یا ده‌ستكرده‌ و برێڤه‌برن.
د ناڤ میدیا مه‌دا ل سه‌رده‌مێ شۆڕشێ دا، ئه‌م وه‌ك هه‌ر شۆڕشگێڕانه‌كێن، بیرۆكه‌ یا ده‌ستكرد نه‌بوو، هینگى مه‌ ب شێوه‌یه‌كێ ب پێچه‌وانى واقعى برێڤه‌ نه‌دبر، هه‌روه‌سا قه‌باره‌یێ میدیا مه‌ ل گه‌ل ب مه‌زنبوونا خوه‌ پێشێل نه‌دبوو ب جۆره‌كى كوده‌زگه‌هێ سیاسى ل ژێرده‌ستێ وى بیت، هانده‌رێ مه‌ پاراستنا گه‌لێ مه‌ بوو ژ مانه‌ڤه‌ و به‌رده‌وامبوونا سیاسه‌تا قۆرخكاریێ ب دانا بڕیارێ، و به‌رژه‌وه‌ندیا مه‌ دروستكرنا ئالته‌رنیڤه‌كى بوو كو هه‌ر تشته‌ك بڤه‌گه‌ڕیێته‌ رێره‌وا خوه‌ یا دروست و گونجاى.
هه‌مان فاكته‌رێن هه‌ڤسه‌نگیێ ل پشتى سالێن ١٩٩١ و ٢٠٠٣ به‌رده‌ست كه‌فتن.
ئه‌م لسه‌ر فاكته‌رین هه‌ڤسنگیی هه‌ڤڕا ببین یان د ناكۆك بین د ئاڕا دایه‌، به‌لێ ئه‌م ب پشتراستى ڤه‌، دوور ژ مه‌ره‌مێن ده‌ستكه‌فتیێن ب له‌ز، یانكو هه‌ر ساخته‌كاریه‌ك د ناڤ فاكته‌رێن هه‌ڤسه‌نگیێ دا دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ زیانه‌كێ كو قه‌ره‌بووكرنا وێ زه‌حمه‌ته‌، ژ به‌ر هندێ ژى سه‌ره‌ده‌ریكرنا مه‌ ب زانینا وى و ب پیشه‌یا د ڤى وارى دا یا به‌رنیاس، و ئه‌م زۆر گرنگیێ وان كه‌سان ناده‌ین یێن په‌مپكرنا میدیایا ده‌ستكرد چێدكه‌ن بۆ هنده‌ك ئارمانجێن بۆ مه‌ د ئاشكرا، چه‌ندى هه‌ولێن پڕكرنا وان بهێنه‌ دان و ب كه‌ره‌سته‌ و زمانه‌كى مشتكرنا مێشكى بهێنه‌ داپۆشیكرن، چونكو ئه‌م هه‌موو په‌یامێن سیاسه‌تێ ل دویڤ هه‌مان فاكته‌رێن د ناڤ هه‌ڤسه‌نگییا سه‌رئێك كه‌فتن و ئێكگرتنێ دا ل ناڤ سیاسه‌تێ و میدیایێ دا دگونجینین و لێك دده‌ین.
یا ماى بێژین كو سیاسه‌ت بابه‌ته‌كێ زیندى یه‌ هه‌ر ژ وه‌ختێ كو مرۆڤى خاوه‌ندارى دزانی و ژ هینگى وه‌ره‌ مرۆڤى ئامرازێن خوه‌ بۆ گه‌هشتن ب ئارمانجا خوه‌، یان پاراستنا وێ یان هێلانا وێ بۆ تشته‌كى په‌ره‌پێ دایه‌ و گه‌شه‌كریه‌. ل ناڤ ڕسته‌یێن پێشین دا هویرده‌كاریێن خوه‌ هه‌نه‌ هه‌كه‌ هات و د ئاینده‌ دا ل سه‌ر بنڤیسین.
و/ ئه‌ڤرۆ

6

فازل میرانی
ئه‌گه‌ر هه‌ر ده‌سه‌لاته‌كا سیاسى هه‌بیت، ل ناڤخوه‌ و ل ده‌ره‌كى دا پێداچوونێ د كریار و ڕێڤه‌برنا سیاسى یا خوه‌ دا ب پێداچوونه‌كا بێلایه‌ن بكه‌ت، یان پێداچوونێد هندێ دا بكه‌ت كو ده‌سهه‌لاتا پێش خوه‌ كا یا چاوا بوویه‌ ئه‌گه‌ر ڕێككه‌فت بیت لسه‌ر هندێ كو شاشى و شكستن لسه‌ر هاتبنه‌ تۆماركرن، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤه‌ دوور ژ پڕوپاگنده‌یێ و ته‌رویجێ هاتبیته‌كرن، به‌سى هندێ یه‌ كو ڕحه‌كا نوى بێته‌ دورستكرن كو زێده‌تر ژ وێ چه‌ندێ بچیت یاكو هاتیه‌ به‌ربه‌لاڤكرن، كو دبیته‌ ئاسته‌نگ د ئه‌دائا گه‌له‌ك ڕژێمان دا، كو ژبلى شاشیێن یێن به‌رییا خوه‌، شاشیێن خوه‌ ژى دانابنه‌ سه‌ر، له‌ورا د راستیێ دا دهات ودچوو و د واقع ژى دا خوه‌ مه‌زن دكر.
سیاسه‌ت، ب تێگه‌هى خوه‌ یێ دروست، پسپۆڕییه‌كا وه‌سا ساناهى نینه‌، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر تێگه‌ه ژى ب هزرا وان كه‌سێن حه‌ز ل زالبوونێ هه‌یین و ل سه‌ر ده‌ستێن وان هاتبیته‌ شێواندن، چونكو ئه‌و كه‌سێ كو ده‌رمانى دده‌ت، گه‌ر پسپۆڕ بیت، ئه‌و به‌رپرسیاریا وێ دانێ دادنیته‌ سه‌ر ستویێ خوه‌، هه‌مان تشت ژى ل سه‌ر وى كه‌سى ژى دهێته‌ سه‌پاندن یێ كو دبه‌خشیت هه‌كه‌ ئه‌و سیفه‌ت دانابیته‌ سه‌ر خوه‌ و د گه‌ل دا ژى سزایه‌ك هه‌یه‌ دكه‌ڤیته‌ سه‌ر.
ل چه‌ند سالێن دوماهیێ دا سه‌ربۆڕێن سیاسه‌تێ د به‌شه‌كێ ئه‌ورۆپا دا مالوێرانی ب دویڤ خوه‌دا دئینان و نێزیكترین نموونه‌ ژى یوگۆسلاڤیا بوو، و به‌رییا وێ ژى ڕۆمانیا، ل سه‌رده‌می چۆشێسكو و ئه‌و ژى ل سه‌رده‌مێ سلۆبۆدان میلۆسێڤیچ، وه‌ك پاراستنا ده‌سهه‌لاتا سیاسی د جهێ خوه‌دا فۆرم هه‌رده‌م گرێداى به‌ره‌یه‌كێ پشته‌ڤان نینه‌، چونكو به‌رژه‌وه‌ندیێن نێڤده‌ولى به‌سن بۆ ده‌سته‌به‌ركرنا هێلێن سه‌لامه‌ت بۆ ڕێگریكرن ل گه‌فان و نه‌هێلانا مه‌ترسیێ و گه‌ڕیان ب دویڤ به‌دیلان دا.
جیهانا سیاسی لسه‌ر بنه‌مایێ نموونه‌كا كۆپیكرى كو دبێژنێ سیسته‌م دهێته‌ ئاڤاكرن، به‌لێ ژێكجوداهى دكه‌ڤیته‌ د ناڤه‌ڕۆكا سیاسه‌تا سیسته‌مى دا، و ژ وێرێ جوداهى ده‌ست پێ دكه‌ن ده‌ردكه‌ڤن، چونكو هنده‌ك سیسته‌م هه‌نه‌ سه‌ركردایه‌تیێ دكه‌ن و هنده‌ك سیسته‌م ژى هه‌نه‌ دهێنه‌ برێڤه‌برن، سیسته‌مێن زلهێز و سیسته‌مێن مه‌زن هه‌نه‌، سیسته‌مێن بێلایه‌ن، سیسته‌مێن لاواز، سیسته‌مێن به‌رهه‌مدار، سیسته‌مێن خۆگونجایی، سیسته‌مێن به‌ركاربه‌ر.
مێژوو، جوگرافییا و بیروباوه‌ڕن هۆكارێن گه‌له‌ك د كاریگه‌ر ل سه‌ر پێكهاتن و ئه‌نجامدان و ته‌نانه‌ت قه‌بوولكرنا ڕژێمان ژى.
ته‌نانه‌ت د سیسته‌مێن سیاسی ژى دا كو پاراستنه‌كا ستراتیژى پێ هاتیه‌دان كو گه‌ره‌نتییا هه‌بوونا هه‌ڤپه‌یمانه‌كى ل ده‌ڤه‌ره‌كا تایبه‌ت بكه‌ن كو ژ ئه‌گه‌را دروستبوونا ناكۆكیان ل ده‌مێ هه‌ڤركییان سوودمه‌ند ببیت، پێدڤیه‌ پلاندانان و پێداچوون د خالێن بهێز و لاوازێن خوه‌ یێن سیسته‌مێ سیاسی دا بهێته‌كرن و زانینا ئه‌زموونا سه‌ركه‌فتی یا وان وه‌لاتان كو رژێمێن وان هاتینه‌ گوهۆرین یانژى ژ ده‌ره‌ڤه‌ ڕژێمێن وان هاتینه‌ گوهارتن، بۆ هندێ كو خوه‌ ب خوه‌ تاقى بكه‌ن و تشته‌كى ژ خوه‌ بزانن، و بۆ راستڤه‌كرن یان دامه‌زراندنا تێگه‌هێن خوه‌ یێن كارگێرى، داكو تێگه‌هشتنا مانا ده‌سهه‌لاتێ و قانوونا حوكمى پێ بكه‌ت، هه‌روه‌سا پلاندانان و كاركرن و بده‌ستڤه‌ئینانا ئه‌و تشتى دكه‌ت یێ كو ب دروستى ب هێز دئێخیت، نه‌كو بۆ پڕوپاگنده‌كا ڤالا كو ئێكه‌م تشتێ كو ژ ده‌ست دده‌ت ئه‌وه‌ ژى باوه‌ریا جه‌ماوه‌ره‌كى یه‌؛ خوه‌ د دۆله‌كێ دا دبینیت و ده‌سهه‌لاتێ د دۆله‌كا دى دا كو دبیته‌ ئه‌گه‌رێ لاوازیێ و ژده‌ستدانێ.
پێكهاته‌یا مرۆڤى ستوونه‌كا سه‌ره‌كى یه‌ بۆ سیسته‌مه‌كێ سیاسى، یێ ده‌سهه‌لاتدار یان مرادا وى ده‌سهه‌لاتدارى بیت، ئه‌ڤ پێكهاته‌ ژى فه‌ره‌ شانسێ گرنگیدانێ ب په‌روه‌رده‌یا دروست هه‌بیت كو پێ بهێته‌دان، ئه‌ڤه‌ پرسه‌ ده‌ستنیشانكرنا تاوانێ و نه‌زانینێ دكه‌ت و ئه‌و زیانا چاڤه‌رێكرى ب توندی هه‌كه‌ ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ بابه‌ته‌ هاته‌ پشتگوه ئێخستن و بچیته‌ د نزمترین ئاستێ گرنگیدانێ دا.

ل سه‌ ئاسه‌كێ ناڤخوه‌یی هه‌ر ژ سالا ١٩٥٨ و هه‌تا ٢٠٠٣ گرنگیا پلاندانانا دروست به‌ره‌ به‌ره‌ هاته‌خار و ئێدى پرسا دروستكرنا سیسته‌مه‌كێ سیاسى یێ ئه‌قلانى بوو پرسه‌كا سه‌خت، كو ڕژێمان خوه‌ په‌یداكرنه‌ڤه‌ و ب ناسنامه‌یه‌كێ نڤیسین كو هه‌تا داویێ د گه‌ل دا بیت.
گه‌ر ئه‌و ب ناسنامه‌یه‌كا سه‌ربازیی خه‌ریكه‌ هاتبن و ل دویڤ دوژمناهیێن ناڤخوه‌یی و ناڤچه‌ییان دا بله‌ز بگه‌ڕن داكو عه‌قیده‌یێن سیاسى ئاڤاكه‌ن، ئه‌و عه‌قیده‌یێن د تێگه‌هشتنا و وه‌رگێڕانا خوه‌ دا بۆ جه‌ماوه‌ر شكستن ئینایى، پاشى ڕژێمان خه‌ما ئاسایشا وان خوارین، و د هه‌ردو نموونه‌یان ژى دا، برسا خوه‌ نیشا دان ژبۆ كۆمكرنا چه‌كى و په‌ره‌پێدانا ده‌زگه‌هێن زۆرداریێ، پاشى بۆ هندێ چووى كو په‌یوه‌ندییان ل گه‌ل هێزێن مه‌زن ئاڤا بكه‌ت، پاشى ژى جهه‌كێ لایه‌نگیر بۆ خوه‌ دبینیت، له‌ورا به‌هرا وێ ژ مفاى دێ گه‌له‌ك كێمتر بیت ژ وێ زه‌حمه‌تێ یاكو كه‌سێ نه‌دیتى ته‌نانه‌ت ئه‌و به‌ره‌یێ خوه‌ وه‌سا نیشاداى كو دپارێزێت ژى هه‌ر سوپاسى لێ نه‌كرى، وه‌ك چاوا مه‌ دیتى كا چاوا وان هێزان ل وان ڕژێمان داین یێن كو هه‌ڕه‌شه‌ ل به‌رژه‌وه‌ندیێن سه‌ره‌كى كرین.
سیاسه‌تمه‌دارێ سه‌ركه‌فتى ئه‌و كه‌سه‌ یێ كو خوه‌ ته‌ڤلى تێكه‌لكرنا نه‌زانینێ ل گه‌ل پراكتیكیا سیاسه‌تێ نه‌كه‌ت، هه‌روه‌سا یێ ئاشنایه‌ ل سه‌ر مێژوویێ و نه‌خشه‌یا به‌رژه‌وه‌ندییان و باده‌كێن ناڤخوه‌یى خرڤه‌دكه‌ت كو پلان بۆ ڤه‌دیتنا وان كریه‌ ژبۆ گه‌شه‌كرن، یان په‌ره‌پێدان، یان بڕین، یان ژكارخستنا وان ب گۆره‌ی مفایێ وان بۆ سه‌رمالێ هه‌روهه‌ر كو ئه‌و ژى مرۆڤه‌.
سیسته‌م دزۆرن و ژ وان زۆرتر ژى تیۆرى و تیۆریزه‌كرنا سیاسه‌تێ، به‌لێ یاكو دمینیته‌ڤه‌ و ئه‌زموونا وان دكه‌ڤیته‌ سه‌رئێك، ئه‌و سیسته‌من یێن كو بازاڕه‌كى دروست دكه‌ن و پێداویستیان دابین دكه‌ن و بیروباوه‌رێن خوه‌ دوور دئێخن و ناسه‌پینن، ب پلانه‌كا واقعی یا باش بۆ نه‌ڤیێن خوه‌ گه‌شه‌ دكه‌ن.
و/ ئه‌ڤرۆ

2

فازل میرانی
ڤان رۆژێن دوماهیێ دو حوكمێن قه‌زائی یێن گرێداى كوردستانێ هاتنه‌ ده‌ركرن، من دیت كو نڤیسینا گۆتاره‌كا دیترا وه‌شاندى دێ د ڤێ سه‌ره‌نجا ده‌سپیكێ دا بیت.
ژبه‌ركو وه‌كو بسپۆری؛ من خواندنا قانوونێ بده‌ماهى ئینایه‌، له‌ورا ئه‌ز رێزێ ل سازییا قه‌زایێ دگرم و ئه‌ڤه‌ ژى ژ وێ ئێكێ دهێت كو كارێ وێ یێ مه‌ترسیداره‌، ئه‌ڤجا دادوه‌رى ئارمانجه‌كا مه‌ترسیداره‌ كو روی ب روى هێزێن كاریگه‌ر یێن ژێكجودا دبیت و ڤێك دكه‌ڤن، ئه‌و هێز ژى ئه‌ون كو دژایه‌تیا دادپه‌روه‌ریێ دكه‌ن، ل ده‌مه‌كى دا كو یا دروست ئه‌وه‌ دادوه‌ری ب وێ جیبجیكرنێ راببیت.
ژ ڕوویه‌كێ سیاسی ڤه‌ ئه‌و پێنگاڤێن دوماهیێ بۆ من وه‌سا دیار دبیت وه‌كو لڤینێن شه‌تره‌نجێ. ره‌نگه‌ پالده‌رێ سیاسی د ناڤ بڕیاره‌كا نڤیسكى دا ده‌رنه‌كه‌ڤیت، به‌لێ سێبه‌را وى یا دیاره‌ و من نه‌ڤێت تشته‌كى بێژم كو ب تنێ وه‌كو ب سودفه‌ هه‌ردو بریار پێكڤه‌ ده‌رچوو بن، لێ هزركرنا باش و گه‌شبینى و نیازپاكی باشتره‌ مرۆڤ بكه‌ت، به‌لێ پا ئه‌ڤ نیازپاكییه‌ ژى هه‌كه‌ ل سه‌ر سودفه‌یا هه‌ردو بڕیاران دا رێكبكه‌ڤیت كو ل گه‌ل هه‌ڤ ده‌ركه‌تینه‌ ژى، خۆیا دبیت كو چو نیازێن پاك نینن د پرسا نه‌هێلانا كۆتایا پێكهاته‌یێن نه‌ته‌وه‌یی یێن غه‌یرى كوردان ل ناڤا جڤاتا نیشتیمانی یا كوردستانى دا، ئه‌ڤێ چه‌ندێ ژى ب چه‌ند خالێن واقیعى ژ ژیانا مه‌ پوخته‌ دكه‌م:
1- ته‌نانه‌ت ل ده‌رڤه‌ی حزبایه‌تیێ ژى هه‌بوونا ئایینی و نه‌ته‌وه‌یی ژى ل كوردستانێ هه‌مه‌جۆره‌، ئه‌ڤان پێكهاته‌یان ژى مافێ خوه‌ هه‌یه‌ كاندیدێن خوه‌ بۆ ئه‌ندامبوونێ د ناڤ ئۆرگانێن یاسادانانێ و جێبه‌جێكرنێ دا ل هه‌رێمێ هه‌بن كو ل دویڤ وێ ڕێژه‌یێ بیت یا د ئه‌نجامێن هه‌لبژارتنان دا بده‌ستڤه‌ ئیناین.
2-بڕیارا نه‌هێلانا پشكا پێكهاته‌یان (كۆتا) واتایا وێ چه‌ندێ یه‌ كو پالدانا وان پێكهاته‌یانه‌ كو ئێدى ژ سفرێ ده‌ست پێ بكه‌ن، كو ته‌ڤلى هه‌ڤركیه‌كێ ببن ل ده‌رڤه‌ی جهێ ژیانا وان، ب واتایه‌كا دیتر كو ئه‌و ناچارى كۆچكرنێ ببن ژ جهێ خوه‌؛ خوه‌ ڤه‌بكشێن ژ ژینگه‌هه‌ك و جهه‌كى به‌ر ب ژینگه‌هه‌كا دیتر ڤه‌، بۆ جهه‌كێ دیتر كو فیگه‌ره‌كێ ژماره‌یی و كویریاتیه‌كا مێژوویی و ئه‌دایه‌كا جۆره‌ و جۆر ژ رۆخسارێن مرۆڤان ل كوردستانێ پێكدئێنن. هه‌روه‌سا ل جهێن دیتر ب پێنگاڤه‌كا دیتر یا هه‌ڤشێوه‌یێ راگوهاستنه‌كا ب زۆری بیت.
3- بێ وژدانى یه‌ كو ڕۆلێ ڤان پێكهاته‌یان د ناڤ كارێ ڕزگاریخوازیا نیشتمانی دا ژناڤببه‌ین، ئه‌و كارێ هه‌ڤدژی وان رژێمان یێن كو گه‌لێن ئیراقێ دچه‌وسینن و تاوانان ل هه‌مبه‌رى وان دكه‌ن، ئه‌و هنده‌ پێكهاته‌نه‌ كو ئاماژه‌یێن مه‌رجه‌عى هه‌نه‌، ئایینی، نه‌ته‌وه‌یی، یان ئایدیۆلۆژی و بیروباوه‌ر هه‌نه‌ ل گه‌ل ملله‌ت و گه‌لێن دیتر چ د نێزیك یان دوور ب جوگرافیا خوه‌ ژ هه‌رێمێ و پشكێن دیتر یێن ئیراقێ، ئه‌ڤجا نوونه‌رێن ئه‌و كه‌سێن كو (كۆتایا) وان هاتیه‌ لادان، ئه‌ندامه‌تیێن خوه‌ یێن په‌رله‌مانی و وه‌زاری ل ناڤ سیسته‌مێ هه‌رێما كوردستانێ دا هه‌بووینه‌، هه‌روه‌سا مێژوویه‌كا خه‌باتێ هه‌یه‌ كو هه‌ژى و پێدڤییه‌ بهێنه‌ قه‌ره‌بۆكرن و پاراستنا ده‌ستووری بۆ بهێته‌كرن.
4- ناخوازم به‌رییا رێره‌وا راكه‌م، هه‌ر چه‌نده‌ لۆژیكا دیتنا به‌شه‌ك ژ وان كه‌سێن كو پێشوازى ل بڕیارێ كرین دخوازیت ب شێوه‌كێ رێكخستى كوردستانێ ژ پێكهاته‌یێن خوه‌ دووربێخیت، ئه‌ڤه‌ ژى ژ هندێ ده‌ست پێ دكه‌ت كو بێهنا ده‌ستكه‌فتان و مافێن به‌ده‌ستڤه‌ ئینایین ته‌نگ بكه‌ت، به‌ر ب جه‌مسه‌رگیریه‌كا راكێشانێ یا دویڤداتر كو ل سه‌ر هێزێن ده‌رڤه‌ی هه‌رێمێ دا دابه‌ش ببیت، ڕه‌نگه‌ ژى كه‌سه‌ك به‌رسڤا من بده‌ت و ببێژیت كو مه‌ ئه‌و ڕادكێشان، ئه‌گه‌ر كه‌سه‌ك ئه‌ڤى تشتى بێژیت ئه‌ڤه‌ تۆمه‌ته‌كا بێ به‌لگه‌یه‌، لێ مه‌ هه‌نه‌ و پێكهاته‌ ژى به‌لگه‌نه‌ ل سه‌ر پێگه‌هێ وان و كانێ دێ بۆیه‌ران ل ده‌رڤه‌ى كوردستانێ به‌ر ب كیڤه‌ به‌ت، ئه‌ڤه‌ ژى جهێ داخێ یه‌.
5- گه‌له‌ك ڕۆهنكرن مه‌ ژ واقیعى هه‌نه‌؛ ده‌رباره‌ی ئه‌وان پێنگاڤێن كو جار بۆ جارێ به‌رامبه‌رى مه‌ دهێنه‌ هاڤێتن، پێشتر ئه‌م و دگه‌ل مه‌ ژى دا ئه‌و پێكهاته‌ بوون، یێن كۆتایا وان یا په‌رله‌مانى هاتیه‌ لابرن، ئه‌م دهاتینه‌ كوشتن، ئه‌نفالكرن، ب غاز و ناپالم دهاتینه‌ بۆردومانكرن و (محكمه‌ الپوره‌) ل دژی مه‌ و دژی پێكهاته‌یان ژبه‌ر حزبایه‌تیكرنێ كو ئه‌قلیه‌تا رژێمێ ره‌ت دكرن، ل سێداره‌دان، زیندانیكرن، راگوهاستین، یان ده‌ركرن ژ كارى، پاشى پێكڤه‌ بووینه‌ خه‌باتگێڕ و شه‌ڕڤان بۆ ئیراقه‌كا باشتر، و ل ئیراقا نوى ژى دا دهێینه‌ دۆرپێچكرن و پڕوپاگنده‌ ژ لایێ به‌شێكی ره‌سمى ڤه‌ یان ب هێزتر ژ ره‌سمى ڤه‌ ل دژى مه‌ دهێنه‌ وه‌شاندن ب مه‌به‌ستا هنده‌ك ده‌ستكه‌فتێن كو د قه‌بوولكرى نینن، و ب قوولایی و ژنێزیك ڤه‌ ب مووشه‌كان دهێینه‌ بۆردومانكرن و ل دویڤرا ژى ئیراده‌یێن قانوونى ب سه‌رمه‌ دا دسه‌پینن.
ئه‌ڤه‌ به‌شكن ژ تێبینیێن سه‌ره‌تایی سه‌باره‌ت بڕیارا كۆتایێ، لێ سه‌باره‌ت ب لۆكاڵیكرنا مووچه‌یان، و یا ژ من ڤه‌ ساده‌كرنا بیرۆكه‌یا لۆكالیزه‌كرنا مووچه‌یان واته‌ بۆ ئه‌وانه‌ یێن نه‌زانن و دلێبۆراینه‌، ده‌ركرنا كارته‌كێ بۆ كه‌سه‌كى كو بشێت ب وێ كارتێ حه‌قێ كارێ خوه‌ وه‌ربگریت یان سه‌ره‌ده‌ریێ ب كاش یان ب ته‌حویل پێ بكه‌ت، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ بڕیاره‌ گیرۆ ببیت ژى، ئه‌و ئه‌م هۆكارێ وێ گیرۆبوونێ نینین، ده‌ركرنا وێ ژى فۆرمه‌كا یه‌كسانی ل گه‌ل خوه‌ هه‌لدگریت ب ساده‌ترین شێوه‌یێن خوه‌ بۆ هه‌ڤوه‌لاتیێ ئیراقی، چ فه‌رمانبه‌ره‌ك بیت، چ كه‌سه‌كی ڕاسپارده‌كرى بۆ خزمه‌ته‌كا گشتی، خانه‌نشین بیت، یان كه‌سه‌كێ ب جڤاكی دابینكرى، هینگى ژى پشتى سه‌رهلدانێ رژێمێ مووچه‌یێن كوردستانێ بڕی بوون، پشتى 2003 ژى هنده‌ك هه‌ڤالێن خه‌باتێ بڕینه‌ڤه‌ كو مه‌ تاوانبار دكه‌ن ب تشته‌كى كو بۆ وان لێپرسین ل گه‌ل وان ناهێته‌كرن ب ئه‌و كارێن وان كرین و ئه‌و دكه‌ن.
و/ ئه‌ڤرۆ

9

فازل میرانى
ژێگرتنا هنده‌ك مادده‌یێن ده‌ستووری و یاسایى كو بهێنه‌ جیبجیكرن و پشتگوخستنا هنده‌كێن دیتر و ئه‌وێن هاتینه‌ ژێگرتن كو ل ئیراقێ بهێنه‌ جیبجیكرن؛ ب گۆڕه‌یى
دیتنێن كه‌سۆكى یان گرۆپێ حزبی ل دویڤ گێۆلێ خوه‌ بۆ ده‌ستوورێ، ئه‌ڤێ هه‌میێ بتنێ ب خوه‌ڤه‌ ناگریت، به‌لكو كریاره‌كه‌ گه‌له‌ك مه‌زن بوویه‌ و زێده‌تر لێ هاتیه‌، ئه‌ڤ چه‌نده‌ ل گه‌ل گوهۆرینا ده‌ستهه‌لاتێ ب رۆخسارێ خوه‌ ڤه‌ ژ شاهنشینیێ بۆ كۆماریێ بوویه‌، لێ گوهۆرین ژ ناڤه‌رۆكێ بۆ كۆماریێ، بابه‌ته‌كه‌ بۆیه‌ر و پێرابوونێن ب كریار دیار دكه‌ن، له‌ورا دكه‌ڤینه‌ هه‌مبه‌رى ده‌سهه‌لاته‌كێ كو ژ شاهاتیێ ده‌ركه‌فتیه‌ و بوویه‌ ده‌سه‌لاته‌كا پێَشێلبووی ب درووشمه‌كى و ب هنده‌ك سیسته‌مان؛ د ئه‌نجام دا ل به‌ر به‌رپرسان تێكدچیت كو جیبجی بكه‌ن ژ سه‌ده‌ما هندێ كو دگرێداى جۆرێ هزركرنێ و هه‌لسوكه‌فتێن جڤاكێ ژینگه‌ها ته‌خه‌كێ ژ وان كه‌سانه‌ كو د ده‌سهه‌لاتێ دا گه‌هشتینه‌ سه‌رى، د ئاماده‌ نین جیبجی بكه‌ن.
ڕۆژه‌ك نابۆیت هه‌ر ژ ده‌مێ ڤه‌گوهاستنا هه‌ڤڕكیێ د ناڤبه‌را لایه‌نێن ده‌سهه‌لاتا سیاسی دا ژ بێده‌نگیێ و ڤه‌شارتنێ به‌ر ب ئاشكراكرنێ، بیێ هندێ كو راستییا ته‌سفیاتێن حساباتان نه‌هاتبنه‌ دیاركرن و بهانه‌یێن وان ب ته‌مه‌ت تێنه‌گه‌هشتنا ئه‌ركى د كارى یان د خزمه‌تا گشتى دا. هه‌ر دیسا باندۆرا پشته‌ڤانیا حزبی نیشا دده‌ت، كو هه‌كه‌ پێشێلیا دادپه‌ڕوه‌ریێ بكه‌ت كو ئه‌و داگیرانێ ل سه‌ر وى كه‌سێ بكه‌ت یێ نه‌پاراستى بیت؛ ڤێجا دڤه‌هێلیت یانژى ئه‌وێ ب حزبێ ڤه‌ پاراستى پاشڤه‌ دهێلیت، كو ب وێ ئێكێ په‌یامه‌كێ دگه‌هینیته‌ هه‌ڤوه‌لاتیان ئه‌و ژى ته‌خا سیاسى په‌یڤا خوه‌ یا بالا هه‌یه‌ لێ نه‌ ل هه‌مبه‌رى حه‌قیێ دا.
ل ڤێره‌ ئه‌ز نه‌هاتیمه‌ كو ڕۆهنكرنه‌كا جڤاكى پێشكێش بكه‌م یان په‌راوێزان یان كۆمێنت و تێبینییان ل سه‌ر ئه‌دائا جڤاكى یا سیاسى یا نها یانژى یا به‌ریییا وێ بده‌م. به‌لێ ئه‌ز یێ ل هه‌مبه‌ر دیاركرنا ئاریشه‌كێ كو بهێته‌ ده‌ستنیشانكرن رۆژانه‌ په‌یدا دبیت، بۆچی ئه‌م ب خوه‌ یاسایێ دادنین و ل سه‌ر خوه‌ جیبجی ناكه‌ین؟، ئه‌وا كو جیبجی نه‌كه‌ین یان خوه‌ پێڤه‌ پابه‌ند ناكه‌ین، ئه‌ڤه‌ ژى بابه‌ته‌كێ مه‌ترسیداره‌، چونكو به‌رپرسیارییا ده‌سهه‌لاتێ سزا دكه‌ڤنه‌ سه‌ر، ڤێجا چو ب ئه‌نجامدانێ بیت هه‌كه‌ زیانێ بگه‌هینیت یانژى ب رێگریكرنێ هه‌كه‌ ڕوی بده‌ت. ئه‌ڤه‌ ژى واتایا وێ ئه‌وه‌ كو یاسا لێپرسینێ ل وى كه‌سى دكه‌ت یێ كو به‌رپرسیاری د ده‌ست دا هه‌یى كو هه‌كه‌ پۆستێ خوه‌ بۆ بكاربینیت بۆ تشته‌كى كو نه‌ ژ كارێ وى پۆستى بیت، و سزا دده‌ت هه‌كه‌ خوه‌ رێگریێ ل ئه‌نجامدانا ئه‌ركێن خوه‌ بكه‌ت.
دبێژم و ب هه‌مى ئازار و ئاشكرایى ڤه‌ كو گه‌له‌ك ژ نفشێن ئیراقیان بێزارن ژ پڕۆپاگنده‌یا میدیایی یا ڤالا كو گه‌له‌ك ل ته‌خمینكرنا ده‌ستكه‌فتان مه‌زاختیه‌ كو هه‌ر هه‌بوونا خوه‌ نینه‌، ب تنێ هه‌كه‌ د خه‌یاله‌كێ دا نه‌بیت ژ دو خه‌یالان: مرۆڤه‌كێ ب وه‌هم كو باوه‌ڕ ژ هه‌ر تشته‌كى دكه‌ت یێ كو بهێته‌ گۆتن، پڕۆپاگنده‌ بۆ ده‌ردكه‌ڤن ل ده‌مه‌كى دا ئه‌و كه‌سێن ده‌ردئێخن مافێن وى بۆ خوه‌ دچنن ل ژێر درووشمێن چینایه‌تى دا كو سامان و زه‌نگینیا وان زێده‌ بوویه‌ و هه‌ژارییا خه‌لكێ دیتر هه‌ژارتر بوویه‌.
یانژى د خه‌یاله‌كا دیتر دا كو بۆ كارى ده‌ركه‌فتیه‌، كو ره‌نگه‌ د نیازێن خوه‌ دا د پاك بن، به‌لێ وه‌كو دى هیچ ئامرازه‌كێ دى نینه‌، ژ به‌ر هندێ دێ بزاڤێن ب هه‌روه‌ مه‌زێخیت كو د به‌رژه‌وه‌ندییا وان كه‌سان دا دچیت ئه‌وێن كو شیایین ره‌هێن خوه‌ د ناڤ گه‌هێن ده‌وله‌تێ دا بچینن بۆ هندێ كو د به‌رژه‌وه‌ندیا ده‌وله‌تێ دا نه‌بیت.
یاسادانانا ئیلاهی و یاسادانانا مرۆڤى (ره‌وشێ) ـ بێگومان ئه‌ڤا دویێ هه‌لبه‌ت كێموكوڕی تێدا هه‌نه‌ ـ چونكو یاسادانانێن دروستكرى یێن مرۆڤ (كاودانان) دڤێت هه‌ڤته‌ریب بن ل گه‌ل په‌ره‌سه‌ندنا تاوان و سزایان، نه‌كو ب پاشڤه‌رۆی سه‌ره‌ده‌ریێ ل گه‌ل پێشكه‌فتنێ بكه‌ى، دبێژم كو: هه‌ر تاكه‌كى یان گرۆپه‌كێ ل ناڤ ڕێكخستنا هیڤیخوازییا ده‌سهه‌لاتێ دا بیت، فه‌ره‌ ل سه‌ر وى كو به‌رنامه‌یێن مه‌قه‌بوول پێشكێشى وان وه‌لاتیان بكه‌ت یێن كو دێ ملكه‌چی ده‌سه‌لاتا وى بن، كو جیبجیكرنا وان قه‌بوولكرى بن و جیبجیكرنا وان د ئارا دا بیت، كو ل ده‌مێ بارودۆخ باشتر دبن دا سووده‌ك بۆ وان ڤه‌بگه‌رییێت، ئه‌ز هزر دكه‌م ئامارێن هه‌ژاریێ ل ماوه‌یێ ڤان بیست سالێن داویێ یێن بۆرین سه‌ده‌مێن خوه‌ ئاشكرا دكه‌ن، و پڕوپاگنده‌یا ئاخفتنا زاره‌كی دشكێنیت و هنده‌ك ژ میكانیزمێن بووینه‌ سه‌ده‌ما كاره‌ساتێ دیار دكه‌ت، هه‌روه‌سا ئاماژێ ب بێده‌نگیه‌كێ دده‌ت و ل سه‌ر وى كه‌سێ بێده‌نگ یێ كو یاسا ڕێكێ نانه‌تێ كو ل به‌رامبه‌ر ئه‌و تشتێ هاتیه‌ رویدان و دهێته‌ رویدان بێده‌نگ بمینیت.
بلا پێكڤه‌ پێداچوونێ د نووترین ده‌ستوورێ خوه‌ دا بكه‌ین و ئه‌وان كه‌سان دیار بكه‌ین و ئاشكرا بكه‌ین كا كینه‌ ئه‌وێن كو ل هه‌مبه‌رى به‌رژه‌وه‌ندیێن گه‌لێن مه‌ دترسن، كانێ ئه‌و بابه‌تێ دهێته‌ نڤیسین ل كیڤه‌یه‌ و ره‌وش كیڤه‌یه‌. بابه‌ت یێ درێژه‌ و هێشتا یێ مایى.
و/ ئه‌ڤرۆ

2

فازڵ میرانی
هه‌ر په‌یڤه‌كا ڤێ گوتارێ ب رامانا خوه‌ یا زانستى، ئه‌وه‌ كو بگه‌هیته‌ كه‌سێ دخوینیت و كۆپیه‌كا وێ ژى ب زمانى ژى كوردى هه‌یه‌.
ڕاییا گشتى ل دۆر پرس و ڕویدانان ژ ژێده‌رێن فه‌رمى و نافه‌رمى پێكدهێت و دوور نینم ژ وێ ئێكێ كو داخوازا تشته‌كى بكه‌م كو ڕه‌نگه‌ نه‌هێته‌ بده‌سته‌ڤه‌ئینان، یانكو په‌یامێ ژ ژێده‌رى وه‌ربگرم، زۆرجاران ڕویدان ب په‌رده‌یه‌كێ باش ناهێته‌ ڤه‌شارتن كو حه‌ز و ئاره‌زویان تێر بكه‌ت ل نیك وان كه‌سێن داخواز دكه‌ن، و ئه‌و كه‌سێن دخوازن د قه‌بارێ داخوازیێ دا د ژێكجودانه‌ هه‌ر ئێك ب شێوه‌كى یه‌ و زۆر جاران ژى ئه‌و كه‌سه‌كێ دێ وى تشتى خۆیا كه‌ت یێ چو ژێ نه‌زانیت، هندك جاران ژى ئه‌و داخۆیانى یا سه‌ركه‌فتى نابیت، ته‌نانه‌ت بێده‌نگى ژى دبیت، ئه‌گه‌ر هاتو ل گه‌ل نه‌زانینێ به‌ر ئێك كه‌ڤتن یان بێ باوه‌رى ژ لایێ چین و توێژێن جه‌ماوه‌ره‌وى ڤه‌، هینگى ئه‌و دهێته‌ گوهارتن بۆ بۆچوونه‌كا ڤالا ژ وێ بێده‌نگیێ یا به‌ربه‌لاڤ د ناڤا خه‌لكى دا ب بابه‌تان و گۆتن و كریاران كو ب هیچ شێوه‌یه‌كى راستیه‌ك بۆ نینه‌.

و ئه‌ز و گه‌له‌كێن دیتر ژى كو نه‌هێنه‌ هه‌ژمارتن، ژ وان كه‌سێن كو ب ئانالیزێن سیاسى یان ئه‌منى هاتینه‌ به‌خشین بۆ پڕكرنا سه‌عاتێن ئه‌نجامدانا میدیایى كو فه‌توایێ لسه‌ر هه‌مى بابه‌تان دده‌ن، ئه‌ڤه‌ ژى لۆژیكى یه‌ كو ب گۆره‌ى ڤى جۆره‌ لۆژیكى كو كریارا میدیایى لسه‌ر بنه‌مایێ گریمانه‌یان دڤێت كارڤه‌دان هه‌بیت، به‌لێ نه‌ تشته‌كێ ڤه‌بڕى یه‌ كو كارڤه‌دان یا راست بیت، چونكو ـ وه‌ك چاوا ئه‌وێن دیتر ژ گریمانه‌یان د دوور نینن، و ل به‌رامبه‌ر ئه‌وى مه‌زاجى یێ هه‌یى كو پێ دچیت ڕه‌گ و ڕیشالێن وى وه‌كو دیار لسه‌ر گومانێ بیت، ئه‌و ڕاىا گشتى ـ مه‌به‌ستا من پێ ل ڤێره‌ دا یا كو ده‌ستنیشان دكه‌م، نه‌ك تێكڕایا ڕاییا گشتى ـ دێ ڤان جۆره‌ هزران یێن كێم و كوڕى د راستیێ دا هه‌یین و یان هه‌ما راستى هه‌ر تێدا نینه‌ دێ خولقینیت ـ و یا خولقاندى ژى ـ و دێ ل ناڤ خه‌لكى دا هێنه‌ بژاندن و دێ كه‌ڤنه‌ سه‌ر زارین وان پشتى كو د وژدانا وان دا ب له‌نگه‌رى ئاكنجى دبن، پاشى پشته‌ڤانه‌ك یان هه‌ڤدژه‌ك بۆ خوه‌ دیتى، و سه‌ركه‌فتن ژى بۆ وى یه‌ یێ ب هێزترین و ئه‌و كه‌سێن‌ كو زۆرترین جاران هه‌ر ڤه‌دگێرن و دبێژن نه‌كو حه‌قیقه‌تێ دبێژن.
ئه‌حمه‌د زه‌كى یامانى، وه‌زیرێ پێشین یێ سعوودیێ ( ل سالا٢٠٢١ وه‌غه‌ركریه‌) ل گه‌ل شازاده‌ (توركى ئه‌لفه‌یسه‌ل)، جاره‌كێ هه‌مان ئه‌و رامانه‌ دوباره‌ كریه‌، ده‌مێ گۆتینێ كو كه‌سه‌ك هه‌وه‌ ب تشته‌كى تۆمه‌تبار دكه‌ت، به‌رسڤا وى ژى د دو ئاراسته‌یێن ژێجودا دا بوون: ئه‌گه‌ر كۆمه‌كا كه‌سان ژیارا وان لسه‌ر حیسابا مه‌ بهێته‌ دابینكرن، بێى هندێ كو زیان ب خه‌لكى بكه‌ڤن، ئه‌وان ئه‌ڤ ڕزقه‌ پیرۆز بیت!
به‌لێ گه‌له‌كن ئه‌وێن كو لسه‌ر حیسابا شه‌خسى ژیارا خوه‌ دابین دكه‌ن، ب مه‌دحه‌كرن كو ڕه‌نگه‌‌ نه‌ هه‌ژى مه‌دحه‌یان بیت یان زه‌ما وى كربیت و ره‌نگه‌ هه‌ژى وێ نه‌بیت. ئه‌ڤ جۆره‌ ژیار و رزقه‌ تایبه‌ته‌ و ژ چه‌ند كه‌سه‌كێن دیاركرینه‌ و مه‌ره‌ما وێ ژى یا دیاره‌،وه‌كو دى پێچه‌وانى ڤێ چه‌ندێ ئه‌ڤه‌ خاپاندنه‌ د سیفه‌تێ دا و چوونا د ناڤ تشته‌كێ نه‌دیار دایه‌ و بۆ خه‌لكى ب گشتى ئاراسته‌كریه‌.
نابیت ڕه‌ئى بهێته‌ به‌ندكرن، به‌لێ نه‌بوونا پسپۆریێ سه‌رپێچى یه‌ و ڕه‌نگه‌ ژى گه‌شه‌ بكه‌ت ببیته‌ تاوانه‌كا بچویك یان یا مه‌زن، ب وێ رامانێ میدیا د گه‌ل جه‌ماوه‌رێ خوه‌ دا نكاریت هنده‌ك بابه‌تان بوه‌شینیت و سه‌ره‌راى هندێ كو هه‌كه‌ ئه‌و تشت بهێته‌كرن كه‌سێ هه‌ڤدژ بۆ خوه‌ رابكێشیت، چونكو ئه‌و یا گونجاى نینه‌ بۆ وه‌رگرێن خوه‌ هنارده‌ بكه‌ت بێى هندێ كو د كارڤه‌دانێن وێ نه‌گه‌هن، ب تایبه‌تى ئه‌و بابه‌تێن كو سیاسه‌ت و ئاسایش ته‌ڤلى هه‌ڤ ببن و ئه‌وا كو د دوڤ دا دهێت؛ ژ ڕوودانێن گرێداى بنه‌مایێن ده‌وله‌تێ و پایه‌یێن جڤاكى.
پرسێن گرنگ یێن جڤاكى نابیت دیتنه‌ك بن وه‌ك دیتنێن هه‌ڤالێ من یوسف، كو هه‌ر كه‌سێ كو ل ڕۆناهیان ئاشق بببت، وه‌سوه‌سه‌ بۆ دروست دبیت كو بێژیت: ئه‌و بابه‌ت ب داوى هات یێ كو هه‌وه‌ تێدا بریار ددان!
هه‌لبژارتنا بابه‌تان ب هووركارى و گونجاى بۆ جه‌ماوه‌رى و سپاردنا مژارێ تێدا و ده‌رباره‌ى وێ بۆ پسپۆڕان، بابه‌تان ژ پشترابوونێ بۆ گومانێ نا ڤه‌گوهێزیت ده‌رباره‌ى وان هزران یێن كو راییا گشتى پێكدئینن بژاله‌ ناكه‌ت.
میدیا، پێش ئه‌ڤێ و پشتى ئه‌ڤێ ژى، پیشه‌ییا پرسیاركرنێ نینه‌ ژ كه‌سه‌كى كو نزانیت بۆ كه‌سه‌كى كو دزانیت، به‌لكو زێده‌تر پرسیار ژ دو زانایان بێته‌كرن كو ل گه‌ل هه‌ڤ گه‌هشتین و وه‌سا دبینن پێدڤیه‌ ب ساناهى بكه‌ڤن و بۆ خه‌لكى ڕه‌وا ببن.
ب درێژاهیا قۆناغێن كارێ سیاسی، من سه‌رنج دا وێ بڕا زۆر ژ ئاخفتن و باسێن كو پێچه‌وانى ڕاستییان بوون، و ئه‌و ئاخفتنه‌ك بوو وه‌كو ژه‌هره‌كێ بوو كو مێشكى دكوژیت و كێمئه‌ندام دكه‌ت و وێران دكه‌ت و به‌ر ب ژناڤچوونه‌كا ئاشكرا پالڤه‌ دده‌ت، من ژى پیچه‌ك ژ ڕاستیان دیتیه‌ و بهیسته‌، چونكو ژ پسپۆران هاتینه‌ و مه‌به‌ستا من خودانێن رایێ یان تشته‌كه‌ ژ رایا گشتى، چونكو ل داویێ (را ـ بۆچوون) جهێ خوه‌ ل ناڤ خه‌لكى دا هه‌یه‌ و مه‌ترسیدارترین تشت ئه‌وه‌ كو خه‌لك دوباره‌ دكه‌ن هه‌ر وه‌كو بابه‌ته‌كێ دیار كرى بیت.

10

فازل میرانى

كه‌س ئینكارێ ل هه‌بوونا چه‌ندین ئیراده‌یان ل ئیراقێ ناكه‌ت، كه‌س ژى ئینكارێ ل هه‌بوونا هه‌ڤركیه‌كێ د ناڤبه‌را كۆمه‌كا ئیراده‌یان دا ناكه‌ت و هه‌ر ئیراده‌یه‌ك ژى د پڕۆپاگه‌نده‌یا خوه‌دا بێگونه‌هییا خوه‌ دیاردكه‌ت كا چ ڕاگه‌هینیت یان دكه‌ت، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر پێشێلكرنا ده‌ستوورى و قانووونان ژى بیت و هنده‌ك ژى ژ وان ژى ب فه‌رمى د ناڤ هه‌موو داموده‌زگه‌هان دا جێگیر بووینه‌، ل گه‌ل وێ ئێكێ ژى پێشێلكاریان ئه‌نجام دده‌ن كو دگه‌هیته‌ راده‌یێ تاوانێ كو ته‌حه‌مول كریه‌ و ل سه‌ر بێده‌نگ بووینه‌، چونكو ئیراده‌ ژ ده‌ستهه‌لاتان بهێزترن، ئه‌ڤه‌ ژى تشته‌كێ ڤه‌شارتى نینه‌، هه‌روه‌سا بۆ وێ ژى دبیته‌ هۆكار. پێگه‌هێ ده‌وله‌تێ ب هنده‌ك بهانه‌ و ئارگیومێنتان هاتیه‌ پێشلكرن كو ئه‌ڤ بهانه‌ ب زه‌حمه‌تن بهێنه‌ قه‌بوولكرن به‌لێ د شیان دایه‌ مرۆڤ تێبگه‌هیت. چونكو مه‌زاجێ هنده‌ك ره‌فتاران ب خوه‌ ل گه‌ل قانوونێ ناگونجیت.

بابه‌ته‌كێ قانوونى هه‌یه‌ كو دبیت ل سه‌ر هه‌ڤركییا ئیراده‌یان دا بهێته‌ سه‌پاندن، ئه‌و ژى هه‌ڤڕكیا قانوونانه‌، یانكو قانوونێن وه‌لاتان یان زێده‌تر سه‌باره‌ت حوكمێ په‌یوه‌ندیه‌كا قانوونى، ب واتایه‌كا ساده‌تر ب دویركردنا ده‌سهه‌لاتا تایبه‌تمه‌ندیا نیشتمانى یا دادوه‌ریێ و ڕێدان بۆ قانوونه‌كا بیانى ب حوكمێ په‌یوه‌ندیێ ل سه‌ر هه‌رێما ده‌وله‌تێ ئه‌و ده‌وله‌تا كو قانوونا خوه‌ دوورخستى، ئه‌و ژى ل دویڤ ڕێسایێن پشتبه‌ستنێ و گونجاندنێ.
ئه‌م هه‌مى دزانین و تێدگه‌هین و پڕانیا مه‌ قه‌بوول ناكه‌ن كو ئیراده‌یا نه‌ته‌وه‌یى د به‌رژه‌وه‌ندیا ئیراده‌كا بیانى دا تێكبچیت، ئه‌ڤه‌ د په‌یوه‌ندیه‌كێ دایه‌ كو زیانێ ب فاكته‌رێن ده‌وله‌تێ بگه‌هینیت، ژ وان ژى هه‌رێم و گه‌ل و ده‌سهه‌لاتن.
هه‌ڤڕكییا ئیراده‌یان هه‌مان هه‌ڤڕكییا قانوونان نینه‌، به‌لێ دكاریت ئاماژێ ب یا ئێكێ بده‌ت، و تێگه‌هشتن د ناكۆكێن قانوونان هێز و خه‌مخۆرییا جێبه‌جێكرنا قانوونێ نیشادده‌ت، هه‌روه‌سا تێگه‌هشتن د قانوونێ و د ئه‌وێن قانوونێ جێبه‌جێ دكه‌ن ل حاله‌تێ ڕێپێدانا جێبه‌جێكرنا قانوونه‌كا بیانى دا بۆ دۆخێ قانوونى ل سه‌ر ئه‌ردێ ده‌وله‌تێ دیار دكه‌ت، به‌لێ هه‌ڤركییا ئیراده‌یان ـ مه‌به‌ستا من دۆخێ وه‌لاتێ مه‌ ـ ڕه‌نگڤه‌دانا ڕاده‌ و مه‌زناهى و ئاراسته‌یا ئیرادێ دكه‌ت و كانێ كى جێبه‌جێ دكه‌ت و ئه‌و كیش لایه‌نێ بیانى یه‌ كو یێ سوودمه‌نده‌ ژ شكاندنا ئیراده‌یێن نیشتمانى كو كار بۆ دروستكرنا دۆخه‌كێ سه‌قامگیرێ ئه‌رێنى ل ئیراقێ دكه‌ت.
وه‌ختێ كو ئه‌م ئوپوزسیۆن ل به‌رامبه‌ر ڕژێمێن پێشین، مه‌ ده‌ست نه‌ ژ ئیراقیبوونا خوه‌ به‌رددا و نه‌ژى ژ كوردایه‌تیا خوه‌ و هزار خوه‌ یا دیموكراسى، مه‌ نوونه‌رایه‌تیا ئیراده‌یان خوه‌ دكر، كو مه‌ ته‌نانه‌ت ژ لایێ دوژمنان ژى ڕێز لێ دهاته‌ گرتن كو ب شێوه‌یه‌كێ تاوانبارانه‌ ب هه‌ر شێوه‌یه‌كى ئه‌م دكوشتین، ئه‌وى ژى دزانى كو خیانه‌تا وى ل مه‌ دكر؛ ل پڕانیا ئیراقیان نه‌ هاته‌كرن، ته‌نانه‌ت ئه‌گه‌ر بۆ چه‌ند ساله‌كان هه‌ولا به‌لاڤكرنا نه‌خۆشیا خوه‌ دابیت و كو ب مه‌ڤه‌ گرێبده‌ت، لێ ئه‌م نوونه‌رایه‌تیا بزاڤا گه‌له‌كێ كه‌ڤن دكه‌ین كو مافێن وى هاتینه‌ ژێ ستاندن.

مه‌ ب ئیراده‌یا خوه‌ هه‌ڤڕكى ل گه‌ل وێ ئیرادێ دكر یاكو حوكمڕانیا وه‌لاتى دكر، له‌ورا ده‌رئه‌نجام ژى فره‌هبوونا گۆڕستانان بوو، نه‌زانین، قه‌رزێن گران، ژناڤچوونا ناڤوده‌نگیا وه‌لاتى و دۆرپێچكرن و بۆردومانا وه‌لاتى بوو، به‌لێ ئه‌م ل ده‌ره‌ڤه‌ى قانوونان ب رێنه‌كه‌فتین، ته‌نانه‌ت ل وان ڕۆژێن كو قانوونێن نه‌ڕه‌وا رادهیلانه‌ مه‌، دیسا ل ڕۆژا كو مه‌ حوكم كرى، مه‌ ئیراق هه‌لبژارت و مه‌ برینێن وێ زێده‌تر نه‌كرن، چونكو ئیراقى هه‌ر خه‌لكێ مه‌نه‌ و هیچ په‌یوه‌ندیه‌ك د ناڤبه‌را دڕنده‌یا ڕژێمێ و جه‌ماوه‌رێ گشتى دا نینه‌.
ئه‌وا كو هاتیه‌ ڕویدان و دهێته‌ ڕویدان، ب تایبه‌ت د ڤان چه‌ند ڕۆژێن دوماهیێ دا، ژ ڕه‌نگڤه‌دانا وێ قۆناغا مه‌ترسیدار د ناڤبه‌را ئیراده‌یان دا ل ئیراقێ كو گه‌هشتیه‌ دیارده‌یا ناكۆكیێ، ژ وان ژى ئه‌وه‌ یاكو بوویه‌ جهێ شه‌رمه‌زاریێ، وه‌ك وێنه‌گرتنا سه‌ره‌كیترین مافێن مه‌ و دۆرپێچكرنا وان د مووچه‌ و بودجه‌یان دا، ئه‌ڤه‌ ژى ئیراده‌یا ئه‌قلیه‌تا ناڤه‌ندى یه‌ كو بابه‌ت جاره‌كێ كریه‌ كارته‌كا فشارێ و جاره‌كێ كریه‌ یا بێده‌نگكرنێ و جاره‌كێ وه‌كو قه‌نجیكرن و جاره‌كێ كریه‌ مژویلكرن، ژ وان ژى كو دبیته‌ هه‌ڤركیه‌كا خراب دا په‌یكه‌رێ جڤاكى تێكبده‌ت و بێده‌نگى ل سه‌ر ئه‌و كه‌سانێن ژ قانوونێ سه‌رداچووین زێده‌بیت ژ وان كه‌سێن كو شێواندنا كوردستانێ دكه‌نه‌ ئارمانج و ل ناڤ وان دا هه‌ڤركییه‌ك هه‌یه‌ كو ئابۆرى تێكدده‌ت و شاره‌زایێن زانستى ده‌ردئێخیت و ژینگه‌ها ئابۆرى دئێخیته‌ د مه‌ترسیێ دا و ژ وان ژى هه‌ڤركیه‌ك هه‌یه‌ كو چه‌ندین جاران گه‌هشتیه‌ راده‌یێ په‌قاندنا وێ سه‌روه‌ریا مایى ب ِرێیا تیرۆركرنێ یان بۆردومانكرنا باژێر و سازییان.
ئه‌ز گه‌له‌ك دویر ناچم كو هزره‌كێ بكه‌م وێ هزرێ دزانم و گه‌له‌ك كه‌سێن دیتر ژى وه‌كو من، ده‌رباره‌ى وێ ده‌رفه‌تا هاتیه‌ رۆخسین بۆ بڕیارده‌ران كو ژ ترسان دا یان ژ نه‌بوونا گرنگریدانه‌كێ ب هه‌بوونا نفشه‌كى كو د شیان دایه‌ ئه‌و ده‌رفه‌ت بۆ وان ساناهى بكه‌ڤیت كو ب هه‌مان شێوه‌ چاره‌سه‌ریا ره‌وشێ بكه‌ن چه‌ندى د شیان دا بیت، ل شوینا كو ئه‌وى تشتێ نه‌هێته‌ چاره‌سه‌ركرن بۆ نفشێ بهێت میرات بكه‌ت، ل وێ ڕۆژا كو هه‌مى تشت بگه‌هنه‌ وى راده‌ى كو ئه‌نجامده‌رێن ئیراده‌یێن زیانان بهێنه‌ گوهۆرین بۆ سه‌رۆكێن كۆمپانیان كو ل جهه‌كى كار دكه‌ن ڕێزێ ل سه‌روه‌ریا خوه‌ بگرن و نه‌هێلن ئیراده‌كا خراب خوه‌ ل سه‌ر ئیراده‌یا وى بسه‌پینیت، ئه‌ز ژى یا خوه‌ بۆ نفشێ نوى ئاراسته‌ دكه‌م كو زویكا ڕاستیا تشتان بزانن و دا كو ب زیره‌كى كار بكه‌ن دا كو نه‌كه‌ڤیته‌ ته‌لها هندێ كو خزمه‌تا ئه‌وان كه‌سان بكه‌ت؛ گرنگیێ ب ئه‌ڤرۆیا تاكێ ئیراقى ناده‌ن ب خوین و ب ژیانكرنێ.
و/ ئه‌ڤرۆ

12

فازل میرانی

وه‌ك به‌رده‌وامیدان بۆ دو گۆتارێن پێشتر كو ل داویێن سالا ٢٠٢٣دا هاتینه‌ به‌لاڤكرن، ب دروست ژی بابه‌تێ (ئارمانج و خه‌مخۆری د سیاسه‌تێ دا) یه‌، كو ئه‌ڤى بابه‌تى وه‌ك شاهدحال و به‌لگه‌نامه‌یه‌ك بۆ دێكۆمینتكرنێ هه‌لدگرم، ئه‌ڤه‌ ژى لسه‌ر هه‌لوه‌سته‌كى ژ ڕوودانێن زۆر كو ب سه‌ر وه‌لاتى دا بۆرینه‌ و دبۆرن، ڕه‌نگه‌ ژى ب جۆره‌كێ هێزه‌كى یان هێزه‌كا كێمتر ل سه‌ر كاریگه‌ریا خوه‌ بۆ سه‌ر میناكا سیاسی و كارگێری به‌رده‌وام بیت، ئه‌ڤه‌ چه‌نده‌ ژى ب مه‌رجه‌كى دهێته‌ كرن كو هنده‌ك ژ بڕیارده‌ران وه‌سا هزر دكه‌ن كو ده‌ستكه‌فت ژ جۆری ماده‌یێ میدیایى یه‌، واته‌ ب مه‌زنكرنا په‌یڤینێ و گوهارتنا چالاكیا ئاسایی یا كارمه‌ندى كو ببیته‌ نووچه‌، و شرۆڤه‌ و پێنگاڤه‌كا پێشكه‌فتنێ.

به‌رى ده‌مى من ل دۆر گرێبه‌ستا ده‌ستووری نڤیسابوو و ئه‌و یاسا و ڕێسا و ڕێنما و یاده‌شنامه‌یێن ژێ ده‌ردكه‌ڤن، و ل ڤێره‌ ژى دا سه‌رنجێ بۆ هندێ ڕادكێشم كو ئه‌و ده‌سهه‌لاتا بڕیارێن جڤاتا سه‌ركردایه‌تیا شۆڕشێ یێن كو دهێنه‌ سه‌پاندن، دبنه‌ وه‌كو شكه‌ستنه‌كا سیاسی و دادوه‌ری كو چو بنگه‌هه‌ك شه‌فاعه‌تێ بۆ ناكه‌ت (قانوون قانوونێ دهه‌لوه‌شینیت)، چونكو ڕژێم هه‌ر ڕژێمه‌كا هه‌بیت، چو ئه‌و بهانه‌یا بێچاره‌ییا خوه‌ ژ ده‌ركرنا قانوونان قه‌بوول ناكه‌ت كو وان قانوون و بهانه‌یان یێن كو بۆ دژایه‌تیكرنا ده‌سهه‌لاته‌كا ژناڤچووى دهه‌لوه‌شینیت، ڤێجاچ ئه‌و هه‌لوه‌شاندن د ناڤخویی بن، وه‌كو شۆڕشان یان كۆده‌تایان، یانژى ده‌ره‌كی، وه‌كو هێرشكرن و داگیركرن.
خۆیایه‌ كو ئه‌گه‌ر فاكته‌رێ نێڤده‌وله‌تی یێ ئه‌مریكی و ئه‌و كه‌سانێن هه‌ڤپه‌یمانی وان نه‌بانه‌، ڕژێما پێشین یا ئیراقێ ل واقع دا ژناڤ نه‌ دچوو، ئه‌ڤ بابه‌ته‌ هاته‌ ڕوودان، ڤێجا چو مه‌ قه‌بوول كربیت یان نه‌، ئه‌ڤه‌ مێژوویه‌كه‌ كو نكۆلى لێ ناهێته‌كرن، و ئه‌م و هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌ یانژى ئه‌و و ئه‌م؛ یان ئه‌م وه‌كو هه‌ڤپه‌یمانێن ئه‌وان (داكو كه‌س هه‌سته‌كێ ل به‌رامبه‌ر بناڤلێكرنان نه‌كه‌ت) مه‌ مێژوویا خوه‌ ب خه‌باته‌كا درێژخایه‌ن هه‌یه‌ و لاپه‌ڕێن تێكگه‌هشتێ و ئاگربه‌ستان هه‌نه‌، به‌لێ پیڤاژۆیا هه‌مى بابه‌تان ب ئه‌وى شێوه‌یێ وه‌كو خوه‌ بدوماهی هات ژ به‌ر فاكته‌رێن خۆیانى و بابه‌تیانه‌ و بنه‌مایێ وان ژى ئه‌قلیه‌تا حكومرانیێ بوو.
پێدڤى بوو د ناڤ ئه‌ڤان دێڕان دا بۆ پێشكێشكرنێ كو بۆ خوێنده‌ڤان وى/وێ، ڕۆهن بكه‌م كو ساخته‌كاریه‌ك هه‌یه‌ ڕژێمێن پێشین پێ رادبوون و تێكه‌له‌یه‌ك ژ ئه‌ندامێن سیاسی و حزبی و ئیداری د كارێ خوه‌ دا و بۆ درێژه‌دان بۆ مانا خوه‌ ب ڕێیا چالاكیه‌كا تاكه‌كه‌سی یان ب ڕێیا قه‌واره‌یێ خوه‌ داكو بكارن بگه‌هنه‌ وى پێگه‌هی و پله‌یێ كو تێدا نه‌ریتێ لێپرسینێ ژێ نه‌هێته‌كرن و ل سه‌ر وێ كریارا ب تاوان به‌رده‌وام ببیت كو ب وێ كریارێ وى پێگه‌هى بۆ خوه‌ بهێلیت و به‌رده‌وام بریار و ره‌فتار د ده‌ستێن وى دا بمینیت كو ئه‌و نه‌ مافێ وینه‌.
ساخته‌كاری واته‌: بكارئێنانا خاپاندنێ ل هه‌مبه‌ر سه‌رێ كه‌سه‌كى كو بكه‌ڤیته‌ د شاشیه‌كێ دا كو وه‌لێدكه‌ت ببیته‌ لایه‌نه‌كێ گرێبه‌ستێ. و ب گونجانه‌كا قانوونی، گه‌ر مه‌ بڤێت ئه‌ڤێ بۆ سه‌ر یاریزانێن حزبی و سیاسى یێن ناسیار جه ب جه بكه‌ین، كو ب كریارێن تۆقاندن و به‌رتیلدانێ پشتگوه بێخین، ئه‌ڤجا چه‌ندین پڕۆپاگه‌نده‌ ده‌رچووینه‌ و ده‌رده‌چن، و پیڤاژۆیه‌كا زه‌به‌لاح هاتیه‌ ئه‌نجامدان و دهێته‌ نجامدان، هه‌موو ژى ژ مالیه‌تا گشتی دارایی هاتیه‌ برێڤه‌برن، كو ب بابه‌تین وه‌همی بۆ پتریا خه‌لكى هاتینه‌ نیشادان و به‌رده‌وام دهێنه‌ نیشادان كو ئه‌و خه‌لكى پالڤه‌دایه‌ و دهێته‌ پالڤه‌دان بۆ ڕاكێشانا كه‌سان كو چو سازیه‌كا خزمه‌تگوزاری ئاڤانه‌ كریه‌ نه‌كو ده‌وله‌ته‌ك ئاڤاكربیت.
دێ ڤه‌گه‌ڕیێم بۆ گونجاندنا پێناسه‌كرنێ، كو تێدا دیاردبیت هه‌ڤوه‌لاتی ئه‌و كه‌سه‌ یێ كو گرێبه‌ست گرێدا بیت، واته‌ قه‌بوول كریه‌، كو ببیته‌ لایه‌نێ بكڕ یان لایه‌نه‌كێ بێده‌نگ ل سه‌ر كالایه‌كا سیاسی یان حزبی، كو ئه‌ڤه‌ ژى شه‌رعیه‌ته‌كه‌ بۆ نوونه‌رایه‌تیكرنا وى ژ لایێ دوویێ ڤه‌ د ناڤ گرێبه‌ستێ دا، و ل شوینا كو كالا هه‌ڤوه‌لاتیبوونه‌كا خوه‌دى ته‌ڤایا مافێن خوه‌ بیت، یا بوویه‌ جهێ شه‌رمزاریێ و وه‌كو كێموكۆریه‌ك ژ ڕوویێ ژیبوونا نه‌ته‌وه‌یی ڤه‌ جاره‌كێ، و یا تائیفه‌گه‌ر ژى جاره‌كا دى، هه‌روه‌سا حزبی ژناڤ تائیفه‌گه‌ریێ دا، و لایه‌نگیرى بۆ هێزه‌كا ناڤچه‌یى یان نیڤده‌ولى.
د لۆژیكا دروست دا شه‌رمه‌زارییه‌ كو كریار ژ حسێبا وه‌ختى بهێته‌ جوداكرن، وه‌ك چاوا كریار بێی وه‌خت دره‌وه‌، و بیست سال ژ حوكمڕانیێ بۆ چاره‌سه‌ركرنا ئاریشه‌یان كێم نینن، ته‌نانه‌ت ئه‌وێن كو خودانێن ده‌سهه‌لاتا بیست سالێن ده‌ربازبووی ژى دا دروست كرین.
میناك ساخته‌نه‌كرنێ:
ل كورستانێ، ڕژێمێ و ئامرازێن وێ یێن سیاسی و به‌شه‌رى و هزرى وێرانكاریه‌كا واقعی و ڕاستیه‌ك بۆ مه‌ ل پاش خوه‌ هێلایه‌، و ب گرێبه‌ستیا كۆڕێن گه‌لێ مه‌ ل گه‌ل مه‌، ئه‌م شیایین د ماوه‌یه‌كێ گونجاى دا چاكسازیێ بكه‌ین و ب هزاران ده‌ستكه‌فتان جه ب جه بكه‌ین، واته‌، ب بێى توندڕه‌وی د بیروڕیان دا، كو سه‌ره‌ڕای كاریگه‌ریێن توند ل ناڤخوه‌، ل ئیراقی و ل ناڤچه‌یی و نیڤده‌وله‌تی، ژ دو دۆرپێچان و هێزه‌كا كاریگه‌ر، شكاندنا ئیراده‌یان و كێمییا سه‌رچاوه‌یان، شه‌ڕێن ناڤخوه‌یی، به‌رفره‌هبوونا ئه‌دایا فره‌حزباتیێ، به‌رته‌نگیێن هه‌لپه‌ڕست، سه‌ره‌ڕای ئه‌ڤێ هه‌میێ ده‌رئه‌نجام یا قه‌بوولكرى بوو، نا بێژم نایاب بوو داكو ب لایه‌نگریێ تۆمه‌تبار نه‌بم، و ل ناڤ ئه‌وى ده‌رئه‌نجامێ قه‌بوولكرى، مه‌ بژاره‌یا خوه‌ كر و مه‌ ژ بۆ سیسته‌مه‌كێ فیدرال بۆ ئیراقێ كار كر.

ل ده‌مێ كو هنده‌ك جه ل هه‌ولێرێ دهێنه‌ بۆردومانكرن و دهێته‌ گۆتن كو جهێن ده‌زگه‌هێن هه‌والگریێن بیانیاییه‌، ده‌مێ كو بۆردومان ب فڕۆكه‌ێن بێ فڕۆكه‌ڤان ژ ئاراسته‌یه‌كا ناڤخوه‌یی ڤه‌ دهێته‌ ئه‌نجامدان، ده‌مێ كو ژ لێكۆلینێن بێلایه‌ن ڤه‌ دهێته‌ دیاركرن كو ئارمانج مه‌ده‌نینه‌ یان سه‌ربازینه‌ و ب ئاگه‌هداریا حوكمه‌تێ، كو مه‌ره‌م ژ لێدانێ ئه‌و بیت كو جهبه‌جهكرنا ئۆمێدێن ده‌وله‌ته‌كێنه‌ و ته‌حه‌دایه‌ بۆ ده‌سهه‌لاتا قانوونێ: د گه‌ل دا فاكته‌رێ هاندانێ ل دژی پێكهاته‌یه‌كێ مللى، ئه‌رێ من مافێ هندێ نینه‌ پسیارا سه‌رچاوه‌یێ كڕینا فڕۆكه‌یا بێ فڕۆكه‌ڤان بكه‌م و نه‌بوونا ئه‌و هه‌ولێن ئه‌منی كو ژ پاره‌یێ خه‌لكى دهێته‌ خه‌رج كرن، كو تێچوویێ فراندنا وان و ئه‌وێن كو دفڕینن ژ نانه‌كێ كوردی، یان عه‌ره‌بى یان توركمانى دهێته‌ بڕین؟ پاشى ئه‌رێ من ئه‌و ماف نینه‌ تێبگه‌هم كو ئه‌وێ ئه‌و كالا و به‌ڵێن و سۆز و ده‌ستكه‌فتێن وه‌همی ب ساخته‌كاری دایین، هه‌ر ئه‌و كه‌سه‌ یێ كو ژ ده‌سه‌لاتا شه‌رعی ب هێزتر كه‌فتى كو مه‌ پشتگیری لێ كرى و پشتگیریێ لێ دكه‌ین؟
په‌یڤین ژى هێشتا دێ به‌رده‌وام بیت…
و/ ئه‌ڤرۆ

13

فازل میرانى
هه‌كه‌ خوه‌ ژ قانوونێ دووربێخم و باس ل سیاسه‌تا كاڕا بكه‌م و ژ ئه‌گه‌رێ وان بڕیارێن سیاسى یێن كو قانوونێ ل سه‌ر ئیداره‌كرنێ دانایین و سه‌پاندین، ئه‌و قانوونێن بۆ هه‌مى هه‌ڤوه‌لاتیان دهێنه‌ ئاراسته‌كرن، ئه‌و قانوونا كو ده‌ستوورى پێشێل نه‌كه‌ت.

ده‌ستوور د فۆڕما خوه‌ دا یا ڕاسته‌قینه‌ دا كو چو گرێیه‌كا زێده‌تر نه‌بیت و هه‌كه‌ ده‌نگدان ب پڕانیێ بۆ به‌رژه‌وه‌ندیا وى بیت؛ دێ په‌یوه‌ندیه‌كا قانوونى په‌یدا كه‌ت ب پاندبوونا هه‌ردو لایه‌نێن ژى (قه‌زدار) و (قه‌رزده‌ر)، و قه‌رزده‌ر ژى ل ده‌وله‌تێ ده‌سه‌لاتداره‌، و ل زۆر حاله‌تان دا هێزێن سیاسی (قه‌رزدارێن) مله‌تینه‌ ب پابه‌ندبوون ب خه‌باتێ؛ هه‌گه‌ر هات و ڕژێمێن ده‌سهه‌لاتێ ژ خوه‌ گرێبه‌ستێن ده‌ستوورى لاده‌ن، ل ڤێره‌ ژى دا مه‌به‌ستا من ده‌ستوورێن مرۆڤینه‌ نه‌ك ده‌ستوورێن كو بۆ به‌رژه‌وه‌ندییا حاكمدارى ل سه‌ر به‌رژه‌وه‌ندییا مه‌حوكدارى هاتبنه‌ دیزایینكرن.
د بارودۆخێ ئێراقى دا ل وان بیست سالێن ده‌ربازبووین، و د گه‌ل لبه‌رچاڤگرتنا پاشمایێن سیاسه‌تا پێشین یا ڕژێما ژناڤچووى ل سالا ٢٠٠٣، و ئه‌و نه‌سه‌قامگیریا كو ل گه‌ل خوه‌ ئینایه‌ سه‌ر بارودۆخێ وه‌لاتى ژ نه‌بوونا ئارامیێ ب سه‌ده‌مێن ناڤچه‌یی و ب سه‌ده‌ما ئه‌دایا ناڤخوه‌ كو نه‌رازیبوون و پاشڤه‌رۆیى تێدا هه‌بوویه‌؛ نه‌رازیبوون ژ به‌ر پێگوهارتنا ئه‌وێ ژیبوونا كو حوكمڕانیێ دكه‌ت، و پاشڤه‌رۆییا پێكهاته‌ى ژ چاندنا هزره‌كێ ئه‌و شیان هه‌نه‌ ئیراقییان كۆمڤه‌ بكه‌ت و نه‌مه‌زاختن بۆ ڤێ خڕڤه‌كرنێ، هه‌روه‌سا دروستكرنا چینێن نویى ل ناڤ جڤاكى، دبێژم: سه‌ره‌راى ئه‌ڤێ هه‌میێ پابه‌ندبوونێ زۆر شكستن د ئه‌نجامان دا بده‌سه‌ڤه‌ئینایه‌، هه‌روه‌سا خه‌مخۆرى و چاڤدێریێ ژى د گه‌له‌ك باده‌كان دا داكه‌فتن ئینایه‌؛ جاران ب شاشیێن ب ئه‌نقه‌ست یان ب خه‌مساریێ سه‌ره‌ده‌رى ل گه‌ل هاتیه‌كرن.
ئه‌وێن د وارێ قانوونێ دا كاردكه‌ن رامانا ئارمانجێ و گرنگیدان د ئه‌ركان دا دزانن و تاك ژى ب راستی هه‌ست ب ئارمانجێ و ب خه‌مخۆریێ دكه‌ن كو گرێداى ژیانا ده‌وله‌تێ ڤه‌یه‌.
بۆ نموونه‌ دروستكرنا نه‌خۆشخانه‌كا حكومی پێگیرییه‌ كو بگه‌هنه‌ ئه‌نجامه‌كى، كو هه‌ڤوه‌لاتی تێدا قه‌رزده‌ره‌ و حكومه‌ت قه‌رزداره‌، ب ئه‌وێ چه‌ندێ كو ئه‌و پاره‌یێ نه‌ختینه‌ كو بۆ بیناسازیێ دهێته‌ خه‌رج كرن ژ مالیه‌تا گشتی یه‌، ئه‌ڤێ ئێكێ ژێ هۆكارێن گرنگ یێن دیتر ژى ل دویڤ خوه‌ دا دئینیت، ژ وان ژى (وه‌خت) بۆ ته‌مامكرنێ یه‌، شیانن، ته‌رخانكرنه‌، ده‌رمانن، تێچووییا ژیانێ یه‌ و هۆشیاركرنا تاكانه‌. هه‌مان پێگیریگرن بۆ پێكهاتێن دیتر یێن ژیانێ ژى دگونجیت كو د ده‌ستوورى دا هاتیه‌ و مه‌به‌ستا من ده‌ستوورێ نها یه‌.
ڕه‌نگه‌ خه‌مخۆرى د زنجیره‌یێن ئیداره‌كرنێ و حزبێ دا ل پله‌یا دویێ دا بیت، چونكو ئه‌ڤه‌ ب گۆره‌ى ئه‌قلیه‌تا گشتگیر بابه‌تى لێكدده‌ت ب پێچه‌وانى پێگیریا خوه‌ یا قانوونى، كو واتایا وێ ژى ئه‌وه‌ كو قه‌رزدار هه‌رچو ده‌زگه‌هێن ده‌وله‌تێ یێن پێویست بن بۆ به‌ده‌ستڤه‌ئێنانا ئه‌نجامان تێبكۆشن، نێزیكترین نموونه‌ی ژى بۆ ئه‌ڤێ چه‌ندێ و ژ نموونه‌یا پێشده‌م ژی ب هه‌مان شێوه‌ ئه‌ون چاره‌سه‌ركرنا نه‌خۆشى، كو ئه‌و نه‌خۆش ژى هه‌ڤوه‌لاتى یه‌، واته‌ قه‌رزده‌ر، بێى هندێ وێ به‌رپرسیاریێ وه‌ربگریت كو هه‌كه‌ ساخ نه‌بیت، هه‌رگه‌ر هات و ئه‌ڤ ساخ نه‌بوونه‌ ژ سه‌ده‌مه‌كێ بیانى بیت، یانكو نۆشدار ئه‌وه‌ یێ قه‌رزدار نه‌كو یێ ب خه‌مسار.
پێشێلكرن یان پابه‌ندنه‌بوون ب قانوونێ دێ بێته‌ هۆكارێ ـ ئه‌گه‌ر بڕیارده‌ر پێداچوونه‌كێ د ئه‌دایا خوه‌دا بكه‌ن ـ تشته‌كى كو ده‌سه‌لاتا دادوه‌رى پالڤه‌بده‌ت بۆ هندێ پێنگاڤان بۆ ڕاستڤه‌كرنا ره‌وشێ بهاڤێت، ئه‌ڤه‌ ژى ژبه‌ر هندێ یه‌ كو ئارمانجێ و خه‌مخۆریێ ل ڤێره‌ دا په‌یوه‌ندى ب سیسته‌مێ گشتى ڤه‌ هه‌یه‌ نه‌كو ژ كه‌یسێن داواكاریێن قانوونى یێن كه‌سایه‌تى.
به‌رییا ماوه‌یه‌كى من ل سه‌ر دابونه‌ریتێن گه‌نده‌لیێ نڤیسابوو، ل ڤێره‌ ژى دا بابه‌تێ ئه‌ڤێ گوتارێ په‌یوه‌ندى ب ئه‌وێ ڤه‌ هه‌یه‌، وه‌ك چاوا دابونه‌ریتێن گه‌نده‌لیێ ژ ڕوویێ قانوونی ڤه‌ جهێ باوه‌ریێ نینن كو تشه‌ك ل سه‌ر بهێته‌ ئاڤاكرن، چونكو هه‌كه‌ خه‌مسارى د پێگیریێ دا ژ دابونه‌ریتان بیت كو ب ئه‌نجامدانێ مووچه‌ و ئیمتیازاتیان پێ بهێنه‌دان كو ل گه‌ل ده‌وله‌تێ قه‌رزده‌ر ببن كو كرێیا خوه‌ ب هوورى وه‌ردگرن، ب گۆره‌ى جێبه‌جێكرنا پێگیریكرنا خوه‌، ئه‌و كه‌فتنه‌ ل ژێر سه‌ركه‌فتنا كارى بۆ خزمه‌تا قه‌رزده‌رێ ڕه‌سه‌ن و هه‌میشه‌یی دا، كو ئه‌و ژى وه‌لات و هه‌ڤوه‌لاتینه‌. ئه‌ڤه‌ ژى هۆكاره‌كه‌ بۆ لێپرسینێ كو نابیت دابونه‌ریتێن گه‌نده‌ل ل سه‌ر بگریت.
ئه‌ڤێ مژاره‌ دێ به‌رده‌وام بیت و ب ئانه‌هیا خودێ دێ هووركاتیێن خوه‌ هه‌بن.
و/ ئه‌ڤرۆ

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com