لاوند نوری لاوند

سیاسەت، پەیڤەكا بەربەلاڤە د ناڤ جڤاكی دا، د ژیانا ڕۆژانە دا، زۆربەیا بوارێن ژیانێ ب خوە ڤە دگرت و كاریگەری ل سەر پتریا وارێن ژیانێ هەیە. د وارێن زانستی و جۆراوجۆر دا دئێتە بكارئینان، وەك: سیاسەتا زمانی، سیاسەتا ئابووری، سیاسەتا ڕاگەهاندنێ، سیاسەتا فێركرنێ…هتد. ژ بەر ئەڤێ چەندێ چەمكێ سیاسەتێ هەمی بوارێن ژیانێ ب خوە ڤە گرتی یە و ئارمانجا ئەوێ پێشڤەبرنا هەر بوارەكێ ژیانێ یە. ژ بەركو سیاسەت د ناڤ پڕانیا وارێن ژیانێ دا دئێتە بكارئینان، زمان ژی وەك ئێك ژ بوارێن گرنگ یێن ژیانا جڤاكی، كو ئێك ژ خالێن سەرەكی بۆ ناسنامەیا نەتەوەیی دئێتە دیتن. ئەڤە ژی بۆ ئەوێ چەندێ دزڤرت كو هەر نەتەوەیەك حەز دكەت زمانێ فەرمییێ دەولەتێ زمانێ دایكێ بت. ژ بەر هندێ زمان پێدڤی ب (سیاسەتا زمانی) دبت. سیاسەتا زمانی بزاڤەكە بۆ پاراستنا زمانی ژ كاریگەرییا زمانێن بیانی و گەشەپێدانا زمانێ دایكێ، هەروەسا تاكێن جڤاكی بۆ دروست بكارئینانا زمانی ئاراستە دكەت.
سیاسەتا زمانی د بازنەیا نەتەوەیی دا ئارمانجا ئەوێ پاراستنا زمانی یە، چونكی زمان ناڤونیشانە بۆ ناسنامەیا نەتەوەی. د سەردەمێ زانست و تەكنۆلۆژیایێ دا، بۆ ب هێزكرنا هۆشیارییا زمانی، سیاسەتا زمانی ب گرنگ دئێتە زانین. هەروەسا ئارمانجا سیاسەتا زمانی، دیاركرنا جه و بكارئینانا زمانێن بیانی یە د سیستەمێن پەروەردە، ڕاگەهاندن و فێركرنێ دا و ئارمانجا ئەوێ دیاركرنا زمانێ دایكێ یە د ناڤ وەلاتێن خودان كەلتوور دا. كەواتە، ئەركێ سیاسەتا زمانی ڕێكخستن و گەشەپێدانا زمانی یە، ب تایبەت ئەگەر زمانەكێ نەتەوەیی بت و زمانی ژ هەمی هێرش و فشارێن زمانێن دەرەكی دپارێزت و ب ڕێكوپێكی د ناڤ هەمی ئالییێن ژیانێ دا بئێتە بكارئینان.
د هەر جڤاكەكێ دا، ب فەرمی كرنا زمانی بەرهەمێ ب كار ئینانا زمانێ نڤیسین و ئاخڤتنێ یە، ب تایبەت ل جهێن فەرمی وەكو: قۆتابخانە، ڕادیۆ و تەلوڤزیۆنێ دا. ژ بەر ئەڤێ چەندێ بكارئینانا زمانی د بوارێن جودا جودا دا بەرفرەهـ دبت و ڕەوشا زمانێ فەرمی د ناڤ ئەڤان واران دا دئێتە دیار كرن:
١- بوارێ ڕاگەهاندنێ: د كەنالێن ڕاگەهاندن و مالپەرێن ئەلكترۆنی دا، زمانێ فەرمی بئێتە پەیڕەو كرن.
2- وارێ پەروەردە و فێركرنێ: د كەرتێ فێركرنێ دا ل سەرجەم قۆناغێن خواندنێ دا، زمانێ فەرمی و نشتیمانی بئێتە دیاركرن.
٣- وارێ كارگێری: زمانێ فەرمی د ناڤ فەرمانگە‌هێن حكوومی ل سەرجەم دامودەزگەهێن كارگێری بئێتە ب كار ئینان.
4- وارێ ئابووری و بازرگانی: كەلوپەل، بەلگەنامەیێن بازرگانی و ئابووری، باج، تابلۆیێن ئوتومبێلان… هتد، پێدڤییە زمانێ فەرمی بئیتە بكارئینان.
5- بازاڕ و جهێن كاری: پێدڤییە زمانێ فەرمی ل سەر تابلۆیێن كاری و بازاڕ، جادە، قۆتابخانە، نەخوەشخانە، پڕۆپاگەندە و ڕیكلامێن ناڤدەولەتی دا زمانێ سەرەكی بت.
6- بەلگەنامەیێن قانوونی: گرێبەست و ڕێككەڤتنامە ب زمانێ فەرمی بئێتە نڤیسین.
د ئەڤێ جیهانا هەڤپشك و پێشكەڤتنێن تەكنۆلۆژی دا، زمانێ دایكێ وەك ڕەهەندەكێ كولتووری و نەتەوەیی مەترسییا ژ ناڤچوونێ ل سەر هەیە. سیاسەتا زمانی ڕۆلەكێ ئێكلایەكەر د پاراستن و گەشەپێدانا زمانێ دایكێ دا هەیە. پاراستنا زمانێ دایكێ ب تنێ پاراستنا زمانی نینە، بەلكو پارستنا هزر و بیر، دیرۆك و ناسنامەیا كولتووری یە، لەوڕا سیاسەتا زمانی دشێت ببتە كلیلەك بۆ پاراستن و بەرزكرنا بەهایێ ئەڤی میراتێ دێرین.

لاوند نوری لاوند

زمان ب شێوەیەكێ گشتی، سەرچاڤەیەكێ سەرەكی یە بۆ پاراستنا كولتوور و ناسنامەیێ.
زمان ئێكە ژ گرنگترین پێكهاتەیێن نەتەوەیی و كولتووری، بەردەوام د مەترسییا ژناڤچوونێ دا یە. زمانێ دایكێ پەیوەندییەكا بهێز ب ناسنامە و هەستێ نەتەوایەتی ڤە هەیە.
بۆ نەتەوەیێ كورد ژی، زمانێ كوردی خالەكا سەرەكی یە بۆ پاراستنا كولتوور، دیرۆك و ژیانا جڤاكی.
د فاكتەرێن پاراستنا زمانی دا، پەروەردەیێ ڕۆلەكێ تایبەت و كاریگەر هەیە، چونكی ئەگەر زمان د قۆتابخانە و مەیدانا پەروەردەییدا جهەكێ فەرمی نەبت؛ د سەردەمێ تەكنۆلۆژیایێ دا و د گەل كاریگەرییا زمانێن دەرەكی، زمان بەرەڤ ژ ناڤچوونێ دێ چت.
پرسیارا گرنگ ل ئەڤێرێ ئەوە: ئایا كەرتێ پەروەردەیێ دشێت زمانێ كوردی ژ مەترسییا ژ ناڤچوونێ ب پارێزت یان بەروڤاژی هۆكارەكە بۆ ژ ناڤچوونێ؟
زمان هەستێ ناسنامەیا نەتەوەییە، ل دەڤ كوردان، زمان ب سەدان سالە وەك ئامرازەكێ سەرەكی بۆ پاراستنا كولتوور، ئەدەب، ئایین و ژیانا جڤاكی هاتی یە ب كار ئینان، ژ بەر ئەڤێ پەیوەندییێ، ژ ناڤچوونا زمانی ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ كاریگەرییەكا مەزن ل سەر ناسنامەیێ دكت. ئەو وەلات و جڤاكێن نەشێن زمانێ خوە ب پارێزن، ب بۆرینا دەمی ناسنامەیا نەتەوەییا خوە ژ دەست ددەن. لەوڕا، پاراستنا زمانێ كوردی ب تنێ بابەتەكێ زمانی نینە، بەلكو هەولەكا گرنگە بۆ پاراستنا دیرۆكا نەتەوەیێ خوە.
پەروەردە و خواندن ل هەمی وەلاتان پشكدارییەكا سەرەكی د بەردەوامیبوون یان ژ ناڤچوونا زمانی دا دكن.
ئەگەر زمانێ دایكێ وەك ئامرازەكێ فەرمی د سیستەمێ پەروەردەییدا نەئێتە پەیرەو كرن، زمان هێدی هێدی ل هەمی وارێن فەرمی و زانستی دا دێ بتە زمانەكێ ب كار نەهاتی. ل هەرێما كوردستانێ، ژ بەركو زمانێ كوردی هەتا نوكە ب شێوەیەكێ گشتی د هەمی قۆناغێن خواندنێ دا جهەكێ بهێز نینە.
هەر چەندە زمانێ كوردی زمانەكێ فەرمی یە، بەلێ خواندن ب زمانێ كوردی ب تایبەتی ل قۆتابخانەیێن تایبەت كێمە یان نینە، ئەڤ دۆخە د ناڤبەرا زارۆكێن قۆتابخانە و پەیمانگەهان دا ئەوێن ب زمانەكی دیتر د خوینن، زێدەتر دئێتە دیتن.
ئەڤە بۆ نەبوونا پڕۆگڕامەكێ بهێز ب زمانێ كوردی و هەروەسا فشارا بازاڕ و كارێ بازرگانی دزڤرت.
ئەزموونا وەلاتێن جیهانێ بۆ مە دیار دكت كو فێربوون ب زمانێ دایكێ د قۆناغێن دەستپێكی یێن خواندنێ دا، نە بتنێ دبتە ئەگەرێ پاراستنا زمانی، بەلكو بەرژەوەندییێن تایبەت د بوارێ ئەكادیمی و ژیانا جڤاكی دا پەیدا دبن.
زێدەباری ئەڤێ چەندێ، پەروەردە ب زمانێ دایكێ سنوورداركرنا خواندنا قۆتابی نینە، بەلكو پاراستنا كولتوور و ناسنامەیا نەتەوەیی یە.
كەرتێ پەروەردەیێ دشێت هەم زمانێ كوردی ب پارێزت و هەم ببت مەترسی ل سەر زمانێ كوردی.
ب كار ئینانا ئەڤان پێشنییاران، كەرتێ پەروەردەیێ دشێت رۆلەكێ گرنگ د پاراستنا زمانێ كوردی دا ببینت:
1- بهێزكرنا زمانێ كوردی ل هەمی قۆناغێن خواندنێ دا: ب كار ئینانا زمانێ كوردی وەك زمانەكێ سەرەكی نەك زمانەكێ هاریكار ل سەرجەم قۆناغێن خواندنێ ل قۆتابخانە و زانكۆیێن حكوومی و تایبەت.
2- هەلبژارتنا پەرتووك و بەرهەمێن زانستی ب زمانێ كوردی: دورستكرنا پەرتووكێن كوردی بۆ هەمی وانە و بابەتان.
3- فێركرنا مامۆستایان ب شێوەیەكێ تایبەت: ئەنجامدانا كۆرس و پڕۆگرامان بۆ فێربوونا زمانێ كوردی ب شێوەیەكێ فەرمی.
4- پشتەڤانییا حوكمەتێ: گرنگترین ڕیك ئەوە كو حوكمەت پشتەڤانییا كەرتێ پەروەردەیێ بكت.
ب ڕێكا ئەنجامدانا خولان بۆ مامۆستایان، دابینكرنا سەرچاوەیێن خواندنێ و دانانا یاسایەكێ بۆ دویڤچوونا بكارئینانا زمانێ كوردی.
5- چالاكییێن جڤاكی: پێشئێخستنا فێركرنا زمانێ كوردی بۆ قۆتابییان د چالاكییێن وەرزشی، هۆنەری… هتد دا.
6- بلندكرنا هەستێ نەتەوەیی: ڤەكۆلین و فێربوون د بابەتێ هەستا نەتەوەییدا و گرنگیدانا زمانێ دایكێ د قۆناغێن زارۆكینییێ دا.
7- جۆت زمانی: ل جهێ پشتڕاستبوون د ناڤبەرا زمانێ كوردی و زمانێن دیتر دا، بكارئێنانا جۆت زمانییێ، بەرەبابێن نوو دشێن هەم زمانێ كوردی و هەم زمانێن دیتر فێر ببن.
8- بكارئێنانا تەكنۆلۆژیایێ: تەكنۆلۆژیا نوو دشێت هاریكار بت بۆ فێركرنا زمانێ كوردی ب شێوەیەكێ كاریگەرتر.
بۆ پاراستنا زمانێ دایكێ، پەروەردە و خواندن ب زمانێ دایكێ ب تنێ ئامرازێ فێربوونێ نینن، بەلكو ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ دبنە فاكتەرەكێ گرنگ بۆ پاراستنا ناسنامە و كولتوورێ نەتەوەیی. ب كار ئینانا زمانێ كوردی د سیستەمێن خواندنێ دا، ب تایبەت د قۆناغێن دەستپێكی دا، دشێت ببتە جەستەیەكێ بهێز بۆ پاراستنا زمانی.
ژ بەر ئەڤێ چەندێ پلاندانان و جێبەجێ كرنا سیستەمێ خواندنێ ب زمانێ كوردی گرنگترین هەولن، و دشێن مەترسییا ژ ناڤچوونا زمانی كێم بكن.

لاوەند نووری

ئەدەب ژ ڕەنگڤەدانا ژیانا جڤاكی پێكهاتیە ژ ئالییێ ئایینی، ئابۆری، جڤاكی، ئەقلی، ڕەوشەنبیری…هتد. هەروەسا د هەر سەردەمەكێ دا پاراستنێ ل داب و نەریتان دكت و جڤاكێ بەر ب كەنارێن خوەشگۆزەرانیێ ڤە دبت. ئاشكرا و ڕۆهنە هەر نەتەوەیەكێ ئەدەبێ خوە هەیە و شانازییێ پێ دكەت، نەتەوەیێ كورد ژی وەكی هەمی نەتەوەییێن دی خودان گەنجینەیەكا پڕ بهانە ژ ئەدەبیاتێ. ئەدەبێ زارۆیان ژ ئەوان كارێن ئەدەبی پێكدهێت كو تایبەت بۆ زارۆیان دئێنە نڤیسین، هەر ژ تەمەنێ زارۆكینیێ هەتا قووناغا گەنجاتیێ. ئەڤ جۆرێ ئەدەبێ پێدڤیێن زارۆیان بەردەست دكت، هەروەسا ب زمانەكێ سادە و ساناهی دئێتە نڤیسین داكو زارۆ خوەشی و مفای ژێ وەربگرت. د جڤاكێن ڕۆناكبیر دا، ئەدەبێ زارۆیان ب خالا دەستپێكی و گرنگ بۆ گەشەپێدانا روح و هزرا زارۆكان دئێتە دیتن. ئەدەبێ زارۆیان وەك فاكتەرەكێ گرنگ بۆ پەروەردە و پێگەهاندنا زارۆیان دئێتە هژمارتن. هەروەسا ب شێوەیەكێ راستەوخۆ دبتە هۆیێ گەشەپێدانا ڕەوشەنبیرێن داهاتووی. ل كوردستانێ، سەرەڕای ئەوێ پێشكەفتنا د پتریا واران دا پەیدابووی، بەلێ ئەدەبی زارۆیان د ئاستەكێ پێدڤی دا نینە.
سەركەفتنا ئەدەبێ زارۆیان ژ بەر چەند هۆكارێن جڤاكی، ئابووری، مێژوویی… هتد، هێشتا ل خالێن دەستپێكی یە:
١- گاریگەرییا تەكنولۆژیایێ. ٢- ئاریشەییێن زمانی و نەبوونا زمانەكێ ستاندارد. ٣- نەبوونا پێشینەیەكا ب هێز. ٤- كێمبوونا بازاڕی و نەبوونا خواندەڤانێن تایبەت. ٥- ئاریشەیێن جڤاكی و نەبوونا كولتوورێ خواندنێ. ٦- نەبوونا دامەزراوەییێن تایبەت ب ئەدەبێ زارۆیان ڤە. ٧- نەبوونا بسپۆرێن تایبەت ب ئەدەبێ زارۆكان ڤە. ٨- نەبوونا وەرگێڕانا پێدڤی بۆ پەرتووكێن ئەدەبێ زارۆكان. ٩- كێمبوونا نڤیسەرێن تایبەت ب ئەدەبێ زارۆكان ڤە. ١٠- نەبوونا چاپخانەیێن تایبەت.
ئەدەبێ زارۆیان ل كوردستانێ پێدڤی ب گرنگیدانەكا زێدەترە ژ ئالییێ پەروەدە، جڤاك، حوكمەت، ڕاگەهاند… هتد ڤە. ئەگەر ئەڤ ئاریشە ب شێوەیەكێ هویر نەئێنە چارەسەركرن، كارتێكرنەكا درێژخایەن ل سەر گەشەپێدانا زارۆیان دێ هەبت. ژ بەر ئەڤێ چەندێ پێدڤی ب چارەسەریەكا زانستی و كارا هەیە ب رێكا: دامەزراندنا پەرتووكخانەیێن تایبەت ب ئەدەبێ زارۆیان ڤە، پشتەڤانییا نڤیسەرێن ئەدەبێ زارۆیان، تەكنۆلۆژییا نوی د خزمەتا ئەدەبی زارۆیان دا، ڤەكرنا پشكێن تایبەت ب ئەدەبێ زارۆیان ڤە ل زانكۆیان، گرنگیدانا خێزانێ ب خواندنا پەرتووكێن تایبەت ب ئەدەبێ زارۆیان ڤە، پڕۆژەیین تایبەت بۆ گەشەپێدانا ئەدەبێ زارۆیان ژ ئالییێ رێكخراوێن مەدەنی، دامەزراوەیێن تایبەت ژ ئالییێ حوكمەتێ ڤە بۆ گەشەپێدانا ئەدەبێ زارۆیان بێنە دورستكرن، دورستكرنا بابەتێن گرێدای ئەدەبێ زارۆیان ب شێوەیێ كارتۆنی بۆ سەرنجڕاكێشانا زارۆیان… هتد.
ئەدەبی زارۆیان ژێدەرەك گرنگە بۆ گەشەپێدانا هزروبیر، رەوشت، حەزا خواندنێ، داهێنانێ، زمان، ژینگەها زارۆیان، كەسایەتییا زارۆیان… هتد. لەوڕا بۆ سەركەڤتنا ئەدەبێ هەنێ‌، پێدڤییە هەماهەنگی د ناڤبەرا ئالییێن پەیوەندیدار دا هەبت.
سەركەڤتنا ئەدەبی زارۆیان، سەركەڤتنا نشتیمانی یە. زارۆكێن ئەڤرۆ بەرەبابێن داهاتوویێن كوردستانێ نە، ژ بەر ئەڤێ چەندێ گرنگیدان و پەروەردەیا ئەوان پێدڤییەكا سەرەكی یە. بەرەبابەكێ ژ پەرتووكان پەروەردەیێ وەربگرت، بەرەبابەكێ شارەزا و بهێزە، دشێن داهاتوویەكێ ڕۆن دورست بكن.

لاوەند نووری

زمان گرنگترین داهێنانا مرۆڤانە ب درێژاهییا مێژوویا شارستانییەتێ، چونكی زمان پشكەكە ژ ژیانێ و ل گەل بەردەوام دبت. ئەگەر زمان نەبت؛ مرۆڤ نەشێت پاراستنێ ل شارستانییەت، كولتوور، مێژوویا خۆ و… هتد خوە بكەت. لەوڕا زمان دیاردەیەكا جڤاكییە و ئامڕازێ پەیوەندیێ د ناڤبەرا تاكەكەس و دەوروبەران دایە. د درێژاهییا مێژوویا مرۆڤایەتیێ دا، زمان نە ب تنێ ئامڕازێ پەیوەندییێ بوویە، بەلكو ڕۆحا ناسنامەیا نەتەوە و هەناسەیا هەبوونا كلتوورێ مللەتانە. هەردەمێ باس ل كوردان دئێتەكرن، ئەو مللەتێ كەڤن كو ل ڕۆژهەلاتا ناڤەڕاست ئاكنجینە، زمان بۆ كوردان نە ب تنێ ئامڕازێ ئاخاڤتنێ یە، بەلكو گەنجینەیا ناسنامە و مێژوویا كولتوورێ ئەوانە. ل كوردستانێ، هەر چەندە زمانێ كوردی ب شێوەیەكێ فەرمی و یاسایی دئێتە دیتن، بەلێ ب بەردەوامی و بكارئینانا ئەوێ ب شێوەیەكێ ڕاستەقینە د زۆربەیا وارێن ژیانێ دا ب تەمامی جێگر نەبوویە. د قوتابخانە، رۆژنامە، تەلەڤزیۆن، بازاڕ و تەكنۆلۆجیا ڕۆژانەدا، پتریا جاران زمانێ كوردی دئێتە پشتگوه هاڤێتن، ب تایبەتی د ناڤبەرا بەرەبابێن نوودا. زمانێ دایكێ روحا هەر نەتەوەیەكێ یە و ڕێكەكا گرنگە بۆ پاراستنا ناسنامەیا جڤاكێ و كلتووری. بەلێ د سەردەمێ نها دا، فێربوونا زمانێ دایكێ بۆ بەرەبابێن نوو ب شێوەیەكێ پێدڤی نینە. پتری زارۆك و گەنجان كێمتر حەزا فێربوونا زمانێ دایكێ هەیە. نەمانا حەزا فێربوونا زمانێ دایكێ، نە ب تنێ ئاریشەیەكا زمانڤانییێ یە، بەلكو مەترسییەكا جڤاكێ و كولتوورییە.
هۆكارێن نەمانا حەزا فێربوونا زمانێ دایكێ ل دەڤ بەرەبابێن نوو:
١- گەشەپێدانا زمانێ بیانی: بكارئینان و گەشەپێدانا زمانێن بیانی وەك: عەرەبی یان ئنگلیزی كو ل ئاستێ پەروەردێ، كار، بازرگانی و راگەهاندنێ، دبتە ئەگەرێ ئەوێ چەندێ بەرەبابێن نوو زمانێ دایكێ ب گرنگ نەبینن. هەروەسا بەرەبابێن نوو هەست ب ئەوێ چەندێ دكەن كو زمانێن دیتر زێدەتر بۆ داهاتیێ ئەوان ب مفایە.
٢- كاریگەرییا زانست و تەكنۆلۆژیا نوو: بەرەبابێن نوو ب ڕێكا پلاتفۆرمێن ئەلكترۆنی زێدەتر كار ب زمانێن بیانی، ئنگلیزی و زمانێن دیتر دكەن.
٣- كێمبوونا وارێن كار و پیشەیان ب زمانێ كوردی: گەلەك ژ كار و پیشەیان پێدڤی ب زمانێ ئنگلیزی یان زمانێن دیتر دبت، ئەڤ چەندە ژی بەربانێن نوو بەرەڤ زمانێن بیانی ڤە هانددەت.
٤- گاریگەرییا جڤاكی و هزروبیرێن خەلەت: هندەك ژ جڤاكێ كوردی، زمانێ كوردی وەك زمانەك «كێم بها» ب بەراورد ب زمانێن ئنگلیزی و عەرەبی دبینن.
٥- نەبوونا پڕۆگڕامێن فێركاریێ ل قۆتابخانەیان: گەلەك جاران وانەیا زمانێ كوردی ب شێوەیەكێ كاریگەر نائێتە خواندن و پەیوەندییەكا بهێز د ناڤبەرا بەرەبابێن نوو و زمانێ دایكێڤە دورست ناكن.
زمان نە ب تنێ كۆمەكا پەیڤانە، بەلكو روحا نەتەوەییە. ئەگەر مە وەك كوردان بڤێت د داهاتوودا بمینن، پێدڤییە د گەل زمانێ خوە ب وەفا بن. وەفاداری د گەل زمانی، وەفادارییە د گەل ناسنامەیا مە. بێی هەبوونا زمانی، نەتەوە دمرن؛ بێی نەتەوە ئەم وەك كورد نامینن. لەوڕا پێدڤییە هەمی لایەنێن جڤاكی (حوكمەت، خێزان، قوتابخانە، هونەر… هتد) ئێكبگرن بۆ چارەسەركرنا ئەڤێ ئاریشێ.
زمانێ مری، نەتەوەیێ مری؛ زمانێ زیندی، نەتەوەیێ زیندی.

لاوەند نووریی لاوەند

د سەردەمێ شۆرەشا دیجیتالیدا، ڕۆلێ نفشێ نوی د پاراستن و پەرەپێدانا میراتێ كلتوورێ نەتەوەییدا گرنگییەكا تایبەت ب خوە ڤە هەیە. د كەڤنەتێكستێن كوردیدا، گەنجان وەك هێزەكا كاریگەر و چالاك، بەرپرسیارەتییەكا مەزن بۆ پاراستنا میراتێ كلتووری و هەروەسا نویبوون و گونجاندنا ئەڤی میراتی د گەل پێدڤییێن سەردەم هەبوویە.
د هەر جڤاكەكێدا، گەنج وەك هێزەكا سەرەكی و داهاتویێن نەتەوەیێ خوە دئێنە دیتن. د جڤاكەكێ نشتیمانی و نەتەوەیێ وەكو كورداندا، گەنج نە بتنێ نیشانەیا داهاتووینە، بەلكو ب شێوەیەكێ راستەوخۆ ڕۆلەكێ سەرەكی د پەرەپێدانا كلتوور و ئەدەبێ نەتەوەیێ هەیە. د كوردستانێدا پەیوەندییا گەنجان ب كلتوور و ئەدەبێ كوردیڤە و ب تایبەتی د سەدەیێ ٢١ێدا، جڤاكێ كوردی ب شێوەیەكێ بلەز گوهۆڕینێن گرنگ ژ ئالییێ ناڤەڕۆك، شێواز و بابەتێن گشتی ب خوەڤە دیت. گەنجێن كوردان ب ڕێكا هۆنەر، وەرگێڕان، نڤیسین و ب كار ئینان تۆڕێن جڤاكی؛ شیان جیهانەكا نوی بۆ ئەدەبێ كوردی دورست بكەن. بەشەكێ زۆر ژ ئەوێن ئەدەبێ نوی دنڤیسن، ب تایبەتی شعر، چیرۆك، ڕۆمان، هتد…، دڤێن ب ڕێكا ئەڤان ژانڕێن ئەدەبی پەیامەكێ بۆ جڤاكی خوە بنڤیسن، كو نەتەوایەتی، زمان، هزرا كوردی… هتد، ب خوەڤە دگرت. بەلی، هندەك جاران دەربڕینێن گەنجان د پێشڤەبرنا كلتوور و ئەدەبێ كوردیدا ژ بەر نەبوونا پشتەڤانییێ، ڕێك ل شیانێن ئەوان دئێنە گرتن. لەوڕا ئەوا پێدڤییە بئێتەكرن، بریتییە ژ پشتاڤانیكرن ل ئەڤێ هێزا مەزن؛ داكو بشێن ب شێوەیەكێ چالاك خزمەتا پێشڤەبرنا كلتوور و ئەدەبێ كوردی بكەن.
گەنجان ڕۆلەكێ گرنگ و چالاك د پێشڤەبرنا كلتوور و ئەدەبێ كوردیدا هەیە. ئەڤ ڕۆلە د چەند پشكێن سەرەكیدا دیار دبت: – نویكرن و نویگەری:
نڤشێ نوییێ كوردان د چەندین قۆناغاندا كاریگەرییەكا بەرچاڤ ل سەر گوهۆڕین و نویبوونێ د بوارێ كلتوور و ئەدەبیدا هەبوو. گەنج وەك هێزەكا نویكەر و گوڕانكار كار دكەن، كو تەكنیكێن نوی و رێكێن مۆدێرن ب كار دئینن بۆ بەرهەمئینانا ئەدەبی و كلتووری. گەنج زمانێ دیجیتال، سۆشیال میدیا و پلاتفۆرمێن نوی بۆ بەلاڤكرنا كارێن خوە ب كار دئینن.
– پاراستن و ڤەگوهاستن:
د گەل نویكرنێدا، گەنجان ڕۆلەكێ گرنگ د پاراستنا میراتێ كلتووری و ئەدەبی كوردی و ڤەگوهاستن بۆ نڤشێ نوی هەیە. گەنج ژ مەزنان فێر دبن و بۆ زارۆكان ڤەدگوهێزن، ب ئەڤی شیوەیێ زنجیرەیا ڤەگوهاستنا كلتووری نائێتە بڕین.
– دەستپێشخەری:
گەنج پڕۆژەیێن نوی، مالپەر، ڤیستەڤال، كۆنفڕانس و چالاكیێن ئەدەبی ڕێكدێخن كو كلتوورێ كوردی بەرەڤ پێشڤە دبن و هەروەسا دبنە جهێ دیدار و ئاكۆگۆركرنا هزر و بیران.
– پەیوەندییێن ناڤدەولەتی:
گەنج وەك پرەكا كلتووری كار دكن و كلتوورێ كوردی ب جیهانێ ددەنە ناسكرن. گەنج ب زمانێ بیانی دنڤیسن و وەرگێڕانێ دكن و د كۆنگرە و چالاكییێن ناڤدەولەتیدا پشكدارییێ دكن.
– تەكنۆلۆژییا نوی:
گەنج پێشەنگن د بكارئینانا تەكنۆلۆژییا نویدا بۆ بەرهەمئینان و بەلاڤكرنا ناڤەڕۆكا كلتووری. پۆدكاست، ڤیدیۆ، بلۆگ و پلاتفۆرمێن دیجیتالی ب كار دئینن.
– ڕەخنە و تێكۆشان:
گەنج ب چاڤەكێ ڕەخنەگرانە تەماشەی مێژوویێ و نها دكن، ئاریشەیێن جڤاكی و سیاسی د ئەدەب و هۆنەریدا باس دكن و بۆ گوهۆڕینێ كار دكن.
– وەرگێڕان و بەلاڤكرن:
د وەرگێڕانا بەرهەمێن ئەدەبێ كوردی بۆ زمانێن جیهانی و بەروڤاژی، گەنجێن كورد ڕۆلەكێ بەرچاڤ هەبوویە. هەروەسا ئەوان ب زمانێ بیانی بەرهەم نڤیسینە و كلتووری كوردی ب شێوەیەكێ ڕاستەوخۆ گەهاندینە جیهانێ.
– فیمینیزم و مافێ ژنان:
بەرهەمێن گەنجێن كورد د پرسا مافێ ژنان بێی بار نەبوویە. ئەڤە بوویە ئەگەرێ گوهۆڕینەكا گرنگ د ئەدەبی كوردیدا.
گەنج هەڤسەنگییێ د ناڤبەرا پاراستن و میرات و نویبوونێدا دكن، كو ئەدەب و كلتوورا كوردی هەم ڕەگەزێن خوە ب پارێزت هەم د گەل جیهانا مۆدێرندا بگۆنجینت. كاریگەرییا گەنجان چەندین ئاستان ب خوە ڤە دگرت، ژ ئاستێ تاكێ بەرهەمهێنەر هەتا ئاستێ دامەزراوەیەكا كلتووری. گەنج نە بتنێ وەرگر و بەرهەمهێنەرێ كلتوورینە، بەلكو وەك نویكەر و گوڕانكار د بیاڤێ كلتووریدا دئێنە دیتن.

لاوەند نووری

فەستیڤالێن كولتووری د ناڤ هەر نەتەوەیەكێ دا، ناسنامەیا نشتیمانی و كولتووری نیشاددەن. ب تایبەتی د ناڤ جڤاكەكا نەتەوەیی و كولتووریا وەكو كوردان، ئەڤ جۆرە فەستیڤالە، دشێن ڕۆلەكێ گرنگ ببینن بۆ پاراستن، ڕۆنكرن و نیشادانا كولتوورێ كوردی و پاراستنا ناسنامەیا نشتیمانی ب شێوەیەكێ ئەكادیمی و زانستی. فەستیڤالا شەلوشەپك و جلکێن كوردی، ڕاستەوخۆ كار ل سەر كولتوورێ كوردی دكت، وەك جلوبەرگ و شێوازێ ژیانێ، ژ بەر هندێ ئەڤ فەستیڤالە، هەر وەكو ژ ناڤێ ئەوێ دیار پەیوەندی ب كولتوور و جۆرێن جلکێن كوردی ڤە هەیە، لەوڕا ژی چاڤەرێ دئێتەكرن ژ ئالییێ ناڤەڕۆكێ ڤە جلکێن كوردی و جۆرێن جلکێن كوردی بئێنە نیشادان. بەلێ د ئەڤێ فەستیڤالێ دا، جلوبەرگ و سەمایا عەرەبی هاتە دیتن! دیتنا جلوبەرگ و سەمایا عەرەبی سەرنجا خەلك و شارەزایێن كولتووری بۆ خوە ڕاكێشایە. كو ئەڤە دویری ناڤەڕۆكا فەستیڤالێ یە، هەروەسا چاوا فەستیڤالەك ب ناڤێ (شەل و شەپك و جلکێن كوردی) بت و جلوبەرگ و سەمایا بیانی پشكەك بت ژ فەستیڤالێ؟ ژ بەر هندێ ئەڤە نە ب تنێ دویركەڤتنە ژ بەرنامەیێ فەستیڤالێ بەلكو ئەڤ كارە دبتە ڕێكخوەشكەرەك بۆ نڤیسینا ناسنامەیەكا دیتر یا كولتووری، كو ب هیچ شێوەیەكێ پەیوەندی ب بەرنامەیێ فیستەڤالی ڤە نینە. زێدەباری ئەڤێ چەندێ، هەر فەستیڤالەك كو ناڤێ ئەوێ تایبەت بت نەتەوەیەكێ ڤە،پێدڤییە ناڤەرۆك و بەرنامەیێن ئەوێ فەستیڤالێ گرێدایی ئەوی نەتەوەی بن.
ب شێوەیەكێ گشتی، ئەڤ فەستیڤالە پێدڤییە رێكخوەشكەرەك بن بۆ پاراستنا كولتوور و ناسنامەیا نشتیمانی، هەروەسا پێدڤیە ب تنێ سەرنجا ئەڤێ فەستیڤالێ ل سەر جلکێن كوردی بت، ب هەمی پارچەیێن كوردستانێ ڤە و ژ هەر تشتەكێ كو پەیوەندی ب كولتوورێ كوردی ڤە نەبت دویر بكەڤن. چونكی پاراستنا جلکێن و هۆنەرێ كوردی، پاراستنا ناسنامەیا كوردییە. لەوڕا دا كو فەستیڤال پەیوەندی ب ناڤێ خوە ڤە هەبت و د هەمان دەم دا خزمەتا پاراستن و هۆنەر و كولتوررێ نەتەوەیی بكت، پێدڤیە ئارمانجا فەستیڤالێ ب شێوەیەكێ ڕۆن و تایبەت بێتە دیار كرن و ناڤەڕۆكا ئەوێ گرێدایێ جلکێن، كولتوور ناسنامەیا كوردی بت. هەروەسا ببتە فاكتەرەك بۆ بلندكرنا هەستا نشتیمانی و كولتوورێ، نەك ببتە مەیدانا نیشاندانا كولتوورێن بیانی.