موسه‌ده‌ق تۆڤی

د هه‌فتیێن چووییدا په‌رتووكخانه‌یا نڤیسكار و وه‌رگێرێ مه‌زن (د.عه‌زیز حه‌ریری 1947 – 6 حزیران 2022) یه‌ك ژ مژارێن سه‌ره‌كیێن راگه‌هاندن و سوشیال میدیایا كوردی بوو، مژار ل دۆر چاوانییا سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل په‌رتووكانه‌یا وی، بریارا دادگه‌هێ ل سه‌ر فرۆشتنا وێ، بگر و ڤه‌كێشا ناڤبه‌را مالبات و میراتگرێن وی ل سه‌ر په‌رتووكخانه‌یێ، د ئه‌نجامدا سه‌رۆكاتییا هه‌رێما كوردستانێ و حكومه‌تا هه‌رێمێ كه‌تنه‌ د ناڤا مژارێدا و بریار دا په‌رتووكخانه‌یێ بكرن وه‌ك په‌رتووكخانه‌یه‌كا گشتی سه‌رده‌ری دگه‌لدا بێته‌كرن و هه‌موو خه‌لك مفای ژێوه‌رگرن.
سه‌ره‌ده‌رییه‌كا لۆژیكی و به‌رئاقل و د به‌رژه‌وه‌ندییا گشتیدا بوو، ڤێ سه‌ره‌ده‌ریێ بیرا من ل بیرۆكه‌كێ ئیناڤه‌ كو ده‌مه‌كه‌ من هزر لێدكر و من ل به‌ربوو وه‌ك پێشنیاز دانمه‌ به‌رچاڤێن كارگێرییا پارێزگه‌ها دهۆكێ و سازیێن ره‌وشه‌نبیری و هۆنه‌ری ، ئه‌و ژی ئاڤاكرن و دامه‌زراندنا په‌رتووكخانه‌یه‌كێ یه‌ ل ژێر ناڤێ (په‌رتووكخانه‌یا نڤیسه‌ران)‌. دبیت كه‌سانه‌ك بێژن: مه‌ په‌رتووكخانه‌یا گشتییا به‌درخانییان هه‌یه‌ كه‌س پویته‌ پێناكه‌ت و كته‌كا كێم نه‌بن كه‌س سه‌ره‌دانا وێ ناكه‌ت. گۆتنه‌كا راسته‌ و به‌ری گه‌له‌كان ئه‌ز هه‌ست پێدكه‌م، به‌لێ ڤێ ره‌و‌شێ هۆكارێن خوه‌ هه‌نه‌ و هۆكارێن چاره‌سه‌ركرنا وێ ژی هه‌نه‌، به‌لێ باژێره‌كێ مه‌زنێ وه‌ك دهۆكێ كو ب سه‌دان دبستانێن قوناغێن جودایێن خواندنێ و چه‌ند زانكۆ و په‌یمانگه‌هان و ده‌هان سه‌نته‌ر و سازیێن ره‌وشه‌نبیری ب خوه‌ڤه‌ دگریت پێدڤی ب پتر ژ په‌رتووكخانه‌كێیه‌ و چه‌ند په‌رتووكخانه‌ لێبن دێ مفایه‌كێ پتر ژێ هێته‌وه‌رگرتن.
په‌رتووكخانه‌یا ئه‌ز پێشنیاز دكه‌م دێ په‌رتووكخانه‌كا جودابیت، ب هه‌مان شێوه‌یێ په‌رتووكخانه‌یێن دی دێ سه‌ره‌ده‌ریێ دگه‌ل په‌رتووكان و خوانده‌ڤان كه‌ت، به‌لێ جوداهییا وێ دگه‌ل په‌رتووكخانه‌یێن دیتر دێ ئه‌و بیت تنێ په‌رتووكێن نڤیسه‌رێن وه‌غه‌ركری و ئه‌گه‌ر كه‌سه‌كی د ژیانا خوه‌ دا په‌رتووكێن خوه‌ به‌خشینه‌ په‌رتووكخانه‌یێ هه‌مبێزكه‌ت، دبیت جاره‌كا دی هنده‌ك بێژن په‌رتووكخانه‌یا به‌درخانییان ئه‌ڤ كاره‌ یێ كری. راسته‌ ئه‌ڤ كاره‌ یێ كری، به‌لێ یێ سه‌ركه‌تی نه‌بوویه،‌ په‌رتووكێن چه‌ند نڤیسه‌رێن وه‌غه‌ركری یێن هه‌مبێز كرین، به‌لێ هه‌مبیزكرنا وان په‌رتووكان و سه‌ره‌درییا دگه‌لدا هاتییه‌كرن بوویه‌ ئه‌گه‌ر هنده‌ك ژ وان په‌رتووكان به‌رزه‌ببن و هنده‌ك ئاریشه‌ د ناڤبه‌را په‌رتووكخانه‌یێ و میراتگرێن نڤیسه‌ران دروست ببن، یا پتر جهێ سه‌رنجێ په‌رتووكخانه‌یا به‌درخانییان هند جێگه‌ و بیاڤ نه‌ماینه‌ په‌رتووكان ژ كه‌سه‌كی وه‌رگریت و پولێنبكه‌ت.
ده‌مێ ئه‌ز پێشنیازا ڤێ په‌رتووكخانه‌یێ دكه‌م ئه‌ز د دلێ گه‌له‌ك ژ نڤیسه‌رێن به‌هدیناندامه‌ كو خه‌ما وان په‌رتووكێن وانن پشتی مرنێ و گه‌له‌كان ئه‌و خه‌ونه‌ دگه‌ل خوه‌ برینه‌ د گۆریدا و دوورنابینم یێن دی ژی ببه‌ن. گه‌لۆ چ تێدایه‌ ژ میراتێ هه‌رنڤیسه‌ره‌كی تنێ په‌رتووكێن وی بۆ هه‌مووان بن، ل جهه‌كی بێنه‌پاراستن و نڤشه‌ك پشتی وی مفای ژێ وه‌رگریت.
په‌رتووكخانه‌یا نڤیسه‌ران دێ تایبه‌تمه‌ندییه‌ك هه‌بیت، ئه‌و ژی ئه‌و دێ بیته‌ میراتگرێ په‌رتووكێن هه‌روه‌غه‌كرییه‌كی چ دژیانا وی دا بیت چ پشتی مرنێ ب ره‌زامه‌ندییا نڤیسه‌ری و مالباتا وی. باوه‌ردكه‌م ئه‌ڤ په‌رتووكخانه‌یه‌ ب شێوازه‌كێ هه‌ژی و ل دووڤ پێدڤییاتیێن په‌رتووكخانه‌یان بێته‌ئاڤاكرن دێ په‌رتووكێن گه‌له‌ك نڤیسه‌رێن هێژ د ژیانێدا هه‌مبێزكه‌ت، بێگومان په‌رتووكێن نڤیسه‌رێن دی ژی پشتی‌ ده‌مه‌كی دێ لێزێده‌بن. د شیاندایه‌ ئه‌ڤ په‌رتووكخانه‌یا ببیته‌ موزه‌خانه‌یه‌ك بۆ كۆمكرن و پاراستنا هه‌رتشته‌كێ دی یێ په‌یوه‌ندی نڤیسه‌ریڤه‌ هه‌بیت د وارێ نڤیسینێدا و تایبه‌تمه‌ندییا په‌رتووكخانه‌یێ دێ گرنگییه‌كا تایبه‌ت ب ژیاننامه‌یا نڤیسه‌ری، پولێنكرنا به‌رهه‌مێن وی و وێنه‌ و دیكیۆمه‌نتێن نڤیسه‌ری، هه‌روه‌سان د شیاندایه‌ ئه‌ڤ په‌رتووكخانه‌یه‌ ببیته‌ جهه‌ك تایبه‌ت ب ئه‌لكترونیكرنا به‌رهه‌مێن نڤیسه‌رێن وه‌غه‌ركری و گێرانا هنده‌ك چالاكیێن ره‌وشه‌نبیری و ساخكرنه‌ڤا سالڤه‌گه‌رێن نڤیسه‌ران و هه‌لكه‌تێن ره‌وشه‌نبیری. ل داویێ دبێژم دشیاندا‌یه په‌رتووكخانه‌یا نڤیسه‌ران ببیته‌ سه‌نته‌ره‌كێ ره‌وشه‌نبیری و به‌رێ خه‌لكه‌كی ژ هنده‌ك جهێن چ مفا تێدا نه‌ی بده‌ته‌ ڤی جهێ ره‌وشه‌نبیری. نابینم كاره‌ك بیت ئه‌نجامدانا وی یا دژوار بیت و پێدڤی ب مه‌زاختییه‌كێ زێده‌بیت و ئه‌ز دبینم ب ستافه‌كێ كه‌سێن كارا و دلسوز د كاریدا دێ سه‌ركه‌تنێ ده‌ستڤه‌ ئینیت و دشیاندایه‌ د هنده‌ك ده‌لیڤاندا مفا ژ كه‌سێن خوه‌به‌خش ژی بێته‌ وه‌رگرتن.‌

مسه‌ده‌ق تۆڤی

ده‌م سروشت مرۆڤ، سێ په‌یڤن نه‌ ژهه‌ڤجودا دبن، نه‌ژی ده‌مێ دمیننه‌ بتنێ ناڤه‌ك بۆ وان دمینیت، زانست دبێژیت ب ملیۆنان سالان هه‌كه‌ر پتر ژی نه‌بیت سروشت هه‌بوویه‌، به‌لێ ده‌گمه‌ن نه‌بیت كه‌سه‌ك چ ژێ نزانیت، ژبه‌ركو مرۆڤ نه‌بوویه‌، ده‌م ژی هه‌بوویه‌ به‌لێ پشتی مرۆڤ هاتییه‌ سه‌ردنێ، ده‌م و سروشت هاتینه‌نیاسین و دابه‌شكرن و پۆلێنكرن. ب كورتی هه‌رسێ ئێكن، به‌لێ هه‌رئێكی تایبه‌تمه‌ندییا خوه‌ هه‌یه‌، په‌یوه‌ندییا د ناڤبه‌را هه‌رسێكاندا تایبه‌تمه‌ندییه‌ك تایبه‌ته‌، مرۆڤ سه‌رپشكێ هه‌رسێكانه‌، سروشت مولكێ ته‌باییه‌، به‌لێ پشكه‌ك ژ سروشتی تنێ مولكێ مرۆڤه‌كییه‌، كه‌سێ ماف نینه‌ زێده‌گاڤیێ ل سه‌ر وی مولكی بكه‌ت، خانیێ من، چه‌مێ من، زه‌ڤییا من تنێ یێ منه‌ یان یێ و من خێزانا منه، یێ زێده‌گاڤیێ بكه‌ت سه‌ر ڤێ پشكا من ئه‌ڤه‌ داگیركرنه‌، داگیركرن ژی ڤه‌رێژا ده‌ره‌به‌گایه‌تیێ یان ژی سیسته‌مه‌كێ سته‌مكار و زۆرداره‌، هه‌ردو ژی هه‌تا هه‌تایێ دۆمناكه‌ن، ب ده‌هان نموونه‌ژی د ڤی واریدا ل چه‌رخێ مه‌ و چه‌رخێن به‌ری مه‌ هه‌نه‌.
ده‌م هه‌ردووێن دی سروشت و مرۆڤی كۆنترۆل دكه‌ت، ده‌مێ هاڤینه‌كا درێژ و زێده‌ ژ ده‌مێ خوه‌ بیت، زۆر ژ هه‌ڤسه‌نگیێن سروشتی و مرۆڤی تێكدده‌ن و گه‌له‌ك جاران ژی كاره‌ساتان دووڤ خوه‌ڕا دئینیت، ب هه‌مان شێوه‌ ده‌مێ زڤستان ژ ده‌مێ خۆیێ ئاسایی زێده‌تر ڤه‌دكێشیت‌. هه‌ردو نموونه ‌ژی نیشانا وێ چه‌ندێنه‌ ده‌م یێ دابه‌شكرییه‌، ده‌مێ ژ دابه‌شكرنا خوه‌یا سروشتی ده‌ردكه‌ڤیت، هه‌ڤسه‌نگی تێكدچیت، هه‌ركاره‌ساته‌ك به‌رهه‌مێ تێكچوونا هه‌ڤسه‌نگیێ یه‌. هه‌ر ب ڤی ره‌نگی ژی مرۆڤ پتر ژ هه‌ر تشته‌كی د ژیانا خوه‌دا پێدڤی ب سه‌ره‌ده‌رییه‌كا راگرتییه‌ دگه‌ل ده‌می. ژ 24 ده‌مژمێرێن رۆژێ، سێكا ده‌مژمێرێن رۆژا من و ته‌ و وی و یێدی..هتد یێن ته‌بایینه‌، هه‌ڤسه‌نگییا ژیانێ ل سه‌ر مه‌ پێدڤی دكه‌ت وێ سوێكێ بۆ خزمه‌تا ته‌بایی هه‌رئێك ل دووڤ پسپۆری و شاره‌زاییا خوه‌ ته‌رخان بكه‌ین، چ وه‌ك پێشمه‌رگه‌یه‌ك به‌رگریێ ژ سنووران بكه‌م، چ وه‌ك پۆلیسه‌ك ته‌ناهیێ بپارێزم، چ وه‌ك كرێكاره‌ك، فه‌رمانبه‌ره‌ك، مامۆستایه‌ك، نوژداره‌ك، ئه‌ندازیاره‌ك…هتد كه‌سه‌ك به‌رهه‌مدار و خزمه‌تكار بم. سێكا دی ژ ده‌مێ رۆژێ یێ منه‌ و خێزانا منه‌ بخۆم، ڤه‌خۆم، بگه‌ریێم، بچمه‌ سه‌ره‌دانه‌كێ، سه‌یرانه‌كێ بكه‌م، مژوولی ئاره‌زۆیە‌كا خوه‌ بم، بخوینم… بنڤیسم..هتد. سوێكا دی ژ ده‌مێ رۆژێ بێنڤه‌دانه‌، ئه‌و سێكه‌ ته‌مامكه‌ر و پشته‌ڤانێ هه‌ردو سێكێن دی یه‌، هه‌ر سستییه‌ك د ڤێ سێكێ دا هه‌بیت باندۆره‌كا نه‌رێنی دكه‌ته‌ سه‌ر هه‌ردو سێكێن دی.
سروشتییه‌ ل دووڤ ده‌م و ته‌مه‌ن و پێدڤیێ‌ خودان ره‌نگه‌ زێده‌كرن و كێمكرنه‌كێ د هه‌ردو سێكێن داویێدا بكه‌ت، به‌لێ ژبه‌ركو سێكا به‌راهیێ مولكێ ته‌باییه‌ و هه‌رزێده‌كرن و كێمكرنه‌ك تێدا د بنه‌ زێده‌گاڤی ل سه‌ر مافێ گشتی و ده‌مێ ئه‌ڤ زێده‌گاڤییه‌ پتر دبیت دچیته‌ د ده‌رگه‌هێ خیانه‌تێ دا. د هه‌مان ده‌مدا كه‌سه‌كی ماف نینه‌ زێده‌گاڤیێ د هه‌ردو سێكێن داوییێدا بكه‌ت كو یێن خودانینه‌، تنێ خودانی مافێ سه‌ره‌ده‌ریێ د هه‌ردو سێكێن خوه‌دا هه‌یه‌، چ ب قه‌نجی و جوامێری، چ ب مه‌ره‌ما خێره‌كێ، چ به‌رامبه‌ری كرێیه‌كێ كو خودان پێدڤی دبیتێ.

موسەدەق تۆڤی

د ڤان رۆژان دا دو بۆیەرێن گرنگ ل باشوورێ كوردستانێ روودان هەردووان پتر ژ هەر جهەكی پەیوەندی ب باكوورێ كوردستانێ و وەلاتێ تركیاڤە هەبوون. د بۆیەرا ئێكێ دا بەری چەند رۆژەكان ل شكەفتەكا باشوورێ كوردستانێ چەند لەشكرەكێن ترك ژەهراوی بوون و پێنج ژ وانا مرن و چەندەك نەخوشكەتن. د بۆیەرا دووێ دا كو رۆژا 11 تیرمەها 2025 هاتییە ئەنجامدان و هەتا نڤیسینا ڤان پەیڤان تەڤایی سازیێن میدیایی پێڤە مژوولن 30 شەڕڤانێن PKK ل دووڤ بانگەوازا بەرێز ئەبدوللا ئۆجەلان ل بەرامبەری شكەفتا جاسەنە دەڤەرا سۆرداش ـ سلێمانیێ د رێورەسمەكێ دا چەكێن خوە دانان و هەر وان ب خوە ئاگر بەردایێ ئەڤە ژی وەك دەسپێشخەرییەك بۆ پرۆسەیا (ئاشتیێ) وەك ئەو ناڤدكەن و پرۆسەیا (تركیا بێ تەرۆر) وەك دەولەتا تركان ناڤدكەت.
پرسیار ل ڤێرێ دهێتەكرن هەردو بۆیەران راستەخوە پەیوەندی ب تركیا ڤە هەیە، كاراكتەرێن هەردووان وەلاتیێن تركیا نە و رەگەزنامەیە تركی هەیە،‌ چما گەهشتنە باشوورێ كوردستانێ و چما باكوور و تركیا نەبوونە مەیدانا ڤان دو بۆیەران و سەدان بۆیەرێن دی كو ب دەهان سالە‌ ل باشوور رووددەن‌ و باشوور ب خاك و وەلاتیڤە بووینە قوربانی. لەشكەرێن ترك ل چیایێن باشوور چ دكەن..؟ بەرسڤەك دێ بێژیت بۆ راوەدونانا گەریلایێن PKK هاتینه..! ئەرێ گەریلایێن PKK كو خەباتێ ژ بۆ تركییایەكا دیموكراتیك و مافێ مرۆڤی ل تركیا و بهەڤرا ژیانا گەلێن تركیا‌ دكەت چما خەباتا خوە یا دیموكراتیك ل سەر گۆرەپانا باكوور و تركیا نەدكر، چما شەرێ خوەیێ پارتیزانی د ناڤا ئەردنیگارییا تركییا نە د دۆماند..؟ ئەرێ ب ڤالاكرنا باكوورێ كوردستانێ بۆ لەشكرێ تركان و كونترۆلكرنا پشكەك مەزن ژ باشوور و بێ باهركرنا خەلكێ وێ پشكا باشوورژ وار و خێروبێرێن وارێ خوە و دەربەدەركرن و مشەختكرنا وان ژ جهێ باب و باپیرێن وان چ گەهشتە PKK و چ دەستڤەئینا..؟ ئەرێ تێكوشینا شەرڤانان بۆ خوەسەرییا باكوورێ كوردستانێ بوو یان بۆ رادەستكرنا پشكەكا باشوور بوو بۆ لەشكرێ داگیركەرێ تركان..؟ ئەرێ ئەو هەموو زێدەگاڤیێن بەرامبەری خەلك و حكومەتا هەرێما كوردستانێ كرین پتر د بەرژەوەندییا تركان و دەولەتێن دژە كورد دا نەبوون…؟ ئەو هەموو هێز و دژواری و چەكێن PKK دژی هەرێما كوردستانێ بكارئیناین تێرا هندێ نەبوون دەولەتا تركان ناچاركەت بێنە دانوستاندنێ و هندەك مافێن خەلكێ باكوورێ كوردستانێ بپەژرینیت..؟ ئەرێ ئەگەر بارەگایێن PKK ل شوونا قەندیلی و هەفتەنینێ و نێروەرێكان ل چیایێن جودی و گابارێ و هەكاری و ئاگری و دێرسیمێ… بانە هەلوەستێ رێبەر و گەریلایان د دەمێ دانوستاندنان دا بهێزتر نەدبوو..؟ ئەرێ هەكە چەكدانانا وان یا سەمبۆلیك شوونا شكەفتا جاسەنە ل بنارا چیایێ جودی یان ل گەلیێ زیلانێ و دەشتا ئامەدێ با سەرفرازتر نەدبوو..؟ ئەڤە هەموو چەند پرسیارەكن ئەگەر رەوشا سیاسییا وەلات و پەیوەندیێن د ناڤبەرا حزبێن سیاسی د دەمێ نها دا هاریكار نەبیت بۆ بەرسڤدانا وان، رۆژەكێ دێ دیرۆك ل بەرسڤا ڤان پرسیاران دەت و ئێك ئێكە دێ هۆكار و كاراكتەر و ئەگەر و ئەنجامێن وان دەسنیشانكەت.
ب هەر ئاوایەكی بیت، نها رەوش گەهشتییە ڤی ئەنجامی PKK ل دووڤ بانگەوازێن رێبەرێ خوە بریارا خوە هەلوەشاندنێ دایە و ل دووڤ پرۆسەیا ل 11 تیرمەهێ ل جاسەنە هاتییەكرن دەست ب چەكدانینێ ژی كر. ئەرێ بەرامبەری ڤێ پێگیریێ تركیا پەیمانەك نڤیسكی یان زارەكی دایە..؟ نها دێ پرۆسەیا ئاشتی یان (تركیا بێ تیرۆر) كیڤە چیت.. هەتا كەنگی دێ خەلكێ باكوورێ كوردستانێ چاڤەرێ بن..؟ سەرەنجامێ ب هزاران شەرڤانان ب سەركردەڤە دێ چ بیت..تنێ 30 چەكێن داناین دێ كەنگی هەموو چەكان دانن و دێ كەنگی هەلوەشاندنا یەكجارییا پارتییا خوە راگەهینن، هەروەك وان ب خوە بریار پێدای.. بەرامبەری ڤان هەموو پێنگاڤان دێ دەولەتا تركان چ پێنگاڤ هاڤێت..؟ یان دێ مینتە ل هیڤییا لیژنێن ناڤ پەرلەمانی و دێ ب سالا پێڤە مژوولبن..
یا پەیوەندی ب خەلك و دەستەلاتێ هەرێما كوردستانێڤە هەی، ئەرێ PKK ب دەستبەردان و دەركەتنێ ژ خاكێ باشوور دێ رێخوشكەر بیت بۆ دەركەتنا لەشكرێ داگیركەرێ تركیا ژ هەرێمێ..؟ یان بەروڤاژی.. ئەرێ دێ رۆژەكێ PKK دەڤەرێن ژێردەستەلاتێ خوە رادەستی حوكمەتا فەرمییا هەرێمێ كەت..؟ یان پلانەك دی بۆ ڤێ چەندێ هەیە.. ئەرێ دێ خەلكێ مە دێ شێت بزڤریتەڤە بۆ سەر وارێ باب و باپیران و گوندێن خوە ئاڤاكەت و مفای ژ سامانێن خوە وەرگریت.. گەلەك پرسیارێن دی یێن پەیوەندیدار ب هەرێما كوردستانێ ڤە هەی بەرۆكا ڤێ پرۆسەیێ دگرن و بەرسڤ ژی تنێ ل جەم PKK یە..! ل داویێ ئەز دبینم دەم هاتییە PKK بەرامبەر هەموو ئەڤا ل باشوور كری نیازپاكیێ دیاركەت و بێژیت: فەرموون ئەڤە مال و وارێن هەوە و هەوە پیرۆز بن و خێرێ ژێ ببینن و ئەم براینە بەلێ هەر ئێك ل مالا خوە.

مــوسەدەق تـۆڤـی

د ڤان رۆژاندا دو بۆیەرێن گرنگ ل باشوورێ كوردستانێ روودان هەردووان پتر ژ هەرجهەكی پەیوەندی ب باكوورێ كوردستانێ و وەلاتێ تركیاڤە هەبوون. د بۆیەرا ئێكێدا بەری چەند رۆژەكان ل شكەفتەكا باشوورێ كوردستانێ چەند لەشكەرەكێن ترك ژەهراوی بوون و پێنج ژ وانا مرن و چەندەك نەخۆش كەفتن. د بۆیەرا دووێدا كو رۆژا 11 تیرمەها 2025 هاتییە ئەنجامدان و هەتا نڤیسینا ڤان پەیڤان تەڤایی سازیێن میدیایی پێڤە مژوولن 30 شەرڤانێن PKK ل دووڤ بانگەوازا بەرێز ئەبدولڵا ئۆجەلان ل بەرامبەری شكەفتا جاسەنە دەڤەرا سۆرداش – سلێمانیێ د رێورەسمەكێدا چەكێن خوەدانان و هەر وان ب خوە ئاگر بەردایێ ئەڤە ژی وەك دەسپێشخەرییەك بۆ پرۆسەیا (ئاشتیێ) وەك ئەو ناڤدكەن و پرۆسەیا (تركیا بێ تەرۆر) وەك دەولەتا تركان ناڤدكەت.
پرسیار ل ڤێرێ دهێتەكرن هەردو بۆیەران راستەخوە پەیوەندی ب تركیا ڤە هەیە، كاراكتەرێن هەردووان وەلاتیێن تركیا نە و رەگەزنامەیە تركی هەیه،‌ چما گەهشتنە باشوورێ كوردستانێ و چما باكوور و تركیا نەبوونە مەیدانا ڤان دو بۆیەران و سەدان بۆیەرێن دی كو ب دەهان سالە‌ ل باشوور رووددەن‌ و باشوور ب خاك و وەلاتیڤە بووینە قوربانی. لەشكەرێن ترك ل چیایێن باشوور چ دكەن..؟ بەرسڤەك دێ بێژیت بۆ راوەدونانا گەریلایێن PKK هاتینە..! ئەرێ گەریلایێن PKK كو خەباتێ ژ بۆ تركییایەكا دیموكراتیك و مافێ مرۆڤی ل تركیا و ب هەڤرا ژیانا گەلێن تركیا‌ دكەت چما خەباتا خوە یا دیموكراتیك ل سەر گۆرەپانا باكوور و تركیا نەدكر، چما شەڕێ خوەیێ پارتیزانی د ناڤا ئەردنیگارییا تركییا نە د دۆماند..؟ ئەرێ ب ڤالاكرنا باكوورێ كوردستانێ بۆ لەشكەرێ تركان و كونترۆلكرنا پشكەك مەزن ژ باشوور و بێ باهركرنا خەلكێ وێ پشكا باشوور ژ وار و خێروبێرێن وارێ خوە و دەربەدەركرن و مشەختكرنا وان ژ جهێ باب و باپیرێن وان چ گەهشتە PKK و چ دەستڤەئینا..؟ ئەرێ تێكۆشینا شەڕڤانان بۆ خوەسەرییا باكوورێ كوردستانێ بوو یان بۆ رادەستكرنا پشكەكا باشوور بوو بۆ لەشكرێ داگیركەرێ تركان..؟ ئەرێ ئەو هەموو زێدەگاڤیێن بەرامبەری خەلك و حكومەتا هەرێما كوردستانێ كرین پتر د بەرژەوەندییا تركان و دەولەتێن دژە كورد دا نەبوون…؟ ئەو هەموو هێز و دژواری و چەكێن PKK دژی هەرێما كوردستانێ بكارئیناین تێرا هندێ نەبوون دەولەتا تركان ناچاركەت بێنە دانوستاندنێ و هندەك مافێن خەلكێ باكوورێ كوردستانێ بپەژرینیت..؟ ئەرێ ئەگەر بارەگایێن PKK ل شوونا قەندیلی و هەفتەنینێ و نێروەرێكان ل چیایێن جودی و گابارێ و هەكاری و ئاگری و دێرسیمێ… بانە هەلوەستێ رێبەر و گەریلایان د دەمێ دانوستاندناندا بهێزتر نەدبوو..؟ ئەرێ هەكە چەكدانانا وان یا سەمبۆلیك شوونا شكەفتا جاسەنە ل بنارا چیایێ جودی یان ل گەلیێ زیلانێ و دەشتا ئامەدێ با سەرفرازتر نەدبوو..؟ ئەڤە هەموو چەند پرسیارەكن ئەگەر رەوشا سیاسییا وەلات و پەیوەندیێن د ناڤبەرا حزبێن سیاسی د دەمێ نهادا هاریكار نەبیت بۆ بەرسڤدانا وان، رۆژەكێ دێ دیرۆك ل بەرسڤا ڤان پرسیاران دەت و ئێك ئێكە دێ هۆكار و كاراكتەر و ئەگەر و ئەنجامێن وان دەسنیشانكەت.
ب هەر ئاوایەكی بیت، نها رەوش گەهشتییە ڤی ئەنجامی PKK ل دووڤ بانگەوازێن رێبەرێ خوە بریارا خوە هەلوەشاندنێ دایە و ل دووڤ پرۆسەیا ل 11 تیرمەهێ ل جاسەنە هاتییەكرن دەست ب چەكدانینێ ژی كر. ئەرێ بەرامبەری ڤێ پێگیریێ تركیا پەیمانەك نڤیسكی یان زارەكی دایە..؟ نها دێ پرۆسەیا ئاشتی یان (تركیا بێ تیرۆر) كیڤە چیت.. هەتا كەنگی دێ خەلكێ باكوورێ كوردستانێ چاڤەرێ بن..؟ سەرەنجامێ ب هزاران شەرڤانان ب سەركردەڤە دێ چ بیت..تنێ 30 چەكێن داناین دێ كەنگی هەموو چەكان دانن و دێ كەنگی هەلوەشاندنا یەكجارییا پارتییا خوە راگەهینن، هەروەك وان ب خوە بریار پێدای.. بەرامبەری ڤان هەموو پێنگاڤان دێ دەولەتا تركان چ پێنگاڤ هاڤێت..؟ یان دێ مینتە ل هیڤییا لیژنێن ناڤ پەرلەمانی و دێ ب سالا پێڤە مژوول بن..
یا پەیوەندی ب خەلك و دەستەلاتێ هەرێما كوردستانێڤە هەی، ئەرێ PKK ب دەستبەردان و دەركەتنێ ژ خاكێ باشوور دێ رێخوشكەر بیت بۆ دەركەتنا لەشكرێ داگیركەرێ تركیا ژ هەرێمێ..؟ یان بەروڤاژی.. ئەرێ دێ رۆژەكێ PKK دەڤەرێن ژێردەستەلاتێ خوە رادەستی حكومەتا فەرمییا هەرێمێ كەت..؟ یان پلانەك دی بۆ ڤێ چەندێ هەیە.. ئەرێ دێ خەلكێ مە دێ شێت بزڤریتەڤە بۆ سەر وارێ باب و باپیران و گوندێن خوە ئاڤاكەت و مفای ژ سامانێن خوە وەرگریت.. گەلەك پرسیارێن دی یێن پەیوەندیدار ب هەرێما كوردستانێ ڤە هەی بەرۆكا ڤێ پرۆسەیێ دگرن و بەرسڤ ژی تنێ ل جەم PKK یە..! ل داویێ ئەز دبینم دەم هاتییە PKK بەرامبەر هەموو ئەڤا ل باشوور كری نیازپاكیێ دیاركەت و بێژیت: فەرموون ئەڤە مال و وارێن هەوە و هەوە پیرۆز بن و خێرێ ژێ ببینن و ئەم براینە بەلێ هەر ئێك ل مالا خوە.

موسەدەق تۆڤی

رۆژا 29 حزیرانێ سەدسال سەر سێدارەدانا شێخ سەعیدێ پیران و 46 ژ هەڤالێن وی شەرڤان و سەركردەیێن شۆرشا 1925ێ یا یاكوورێ كوردستانێ شۆرشا شێخ سەعیدێ پیران د بۆرن. شۆرش ب یەك ژ سێ شۆرشێن مەزنێن باكوورێ كوردستانێ د نیڤا ئێكێیا سەد سالییا بیستێ دهێتەنیاسین، شۆرش ب چاڤ هەردو شۆرشێن دیتر شۆرشا دێرسیمێ و شۆرشا ئاگری كێمترین تەمەن ژیایە ل 12 شبات – 15 نیسانا 1925ێ ڤەكێشایە، بەلێ شۆرش ب باندۆر و سەنگا خوە و جوگرافیا ڤەگرتی، ب قوربانیێن شۆرشێ و دەڤەرێن ژێر دەستەلاتێ شۆرشێ داین و ب بەرتەك و كارڤەدانا دەستەلاتدارێن دەولەتا تركان ئەگەر پتر ژی نەبیت كێمتر نەبوویە ژ شۆرشێن دن.
شۆرش بەرهەمێ پێدڤیاتییا نەتەوەیی بوو، بەرهەمێ جڤاتا خوەسەرییا كوردستانێ (كۆمەلەیا ئازادی) بوو ئەوا ل سالا 1921ێ ل ئەرزەرۆمێ ب سەرۆكاتییا خالد بەگێ جبری هاتییەدامەزراندن و پترییا رەوشەنبیر و ئەفسەر و ئەندامێن جڤاتا نوونەران و سەرۆكئەشیرەت و زانا و رێبەرێن ئایینی تێدا پشكداری كری، شێخ سەعید یەك ژ وان بوو، رزگاركرنا كوردان ژ ستەما تركان ئارمانجێ پێشیێ یێ ڤێ جڤاتێ بوو، ڤێ جڤاتێ بەرهەڤی بۆ شۆرشێ كربوون، 21 ئادارا 1925ێ وەك رۆژا دەسپێكرنێ دەسنیشانكربوو. بەلێ ژ ئەنجامێ چەند فاكتەرەكان خالد بەگێ جبری و پرانییا سەركردەیێن شۆرشێ هاتنەگرتن، كتا مایی ژ سەركردایەتییا كۆمەلەیێ پەنا برنە بەر شێخ سەعیدێ شێخێ تەریقەتا نەقشەبەندی و خوەدی دەستەلات و هژمارا مەزنا مورید و ئالیگران و سەركردایەتییا كۆمەلەیێ رادەستی وی كرن. د كاودانەكێ نەهاریكاردا و و ژ ئەنجامێ چەند بۆیەرەكێن نە پێشبینیكریدا شۆرش هاتە راگەهاندن.
ب بەرپابوونا شۆرشێ دەولەتا تركان هەیی و نەیێن خوە ئێخستنه كاری بۆ ژناڤبرنا شۆرشێ، جڤاتەكا نوویا وەزیران ب سەرۆكاتییا كەسایەتیێ هەرە شوفینزم عیسمەت ئینینۆ پێكئینا، تەڤایی وەزیرێن وێ ژبلی وەزیرێ دارایی كەسایەتیێن لەشكەریێن توندرەو بوون، جڤاتا نوو مەزنترین بەرهەڤیێن لەشكەری بۆ لێدانا شۆرشێ كرن، سەفەربەر (نەفیر عام) هاتەراگەهاندن، تنێ ب رێكا خیچا ئاسنییا تۆرس د ناڤا خاكێ سوریێ را 36 هزار سەرباز ب رێدان و هاریكارییا دەستەلاتدارێن فرەنسی گەهاندنە دەڤەرا مێردینێ و ژ وێرێ دەرباز بەرۆكێن شەری كرن، دو دادگەه ب ناڤێ (دادگەها ئیستیقلالێ) ل دیاربەكرێ و ئەنقەرە دامەزراندن، دامەزراندنا ڤان دادگەهان بۆ قڕكرن و جینۆساید و سێدارەدانا هەركەسەكی یان پێكهاتەكێ بوو یێن هەڤسوزییەك د گەل شۆرشێ هەی و دەستەلات دابوونە دادگەها دیاربەكرێ بریارێن سێدارەدانێ بێی زڤرینەڤە بۆ هەرئالییەكێ بلندتر جهبینیت.‌
شۆرشێ هەتا 15ێ‌ نیسانێ‌ ڤەكێشا، ژبلێ‌ دارا هینێ‌ بارەگایێ سەركیێ شۆرشێ بوو، دەڤەر و باژێركێن گرنگ وەك چەپاخچور، لجێ‌، هینێ‌، مادەنێ‌، ئەلەزیز، چولەك، پالۆ، خارپیت، ئیخنۆت، گێفێ‌، ڤارتۆ، پیران، ئەگل، ئەرخانێ‌، فارقین، سینان، حەزۆ و گەلەك جهێن دیتر رزگاركرن و دەستەلاتداریا كوردی ل شوونا تركان دانان.
هەژیە بێتەگۆتن شۆرشێ‌ دەنگڤەدانەكا باش ل سەر ئاستێ‌ ‌ تركیا و دەرڤە هەبوو، سەرنجا ناڤەندێن تركیا و ناڤدەولەتی بۆ خوە راكێشا، راگەهاندنێ ژ رۆژنامە و رادیویان بەردەوام دەنگوباسێن شۆرشێ‌ بەلاڤەدكرن، رۆژەك ژ رۆژێن ژیێ‌ شۆرشێ‌ نە دبۆری رۆژناما (تایمس)یا لەندەنی روودانێن وێ‌ بەلاڤنەكربن، مەزنە رۆژنامێن دی یێن رۆژهەلاتێ‌ ناڤین هەمان سەردەریا (تایمس) گرتبوو بەر. دیرۆكنڤیسێ‌ ناڤدار ئەرمسترۆنگ ل دوور شۆرشێ‌ نڤیسی بوو: سەرهلدانێ‌ سەرانسەری كوردستان ڤەگرتیە، هەموو دەڤەرێن رۆژهەلاتی (یێ‌ تركیا) د مەترسێدانە، سەروەریا دەولەتا نوو دامەزراندیا تركیا هژیا و یا بەرەف هەر‌فتنێ‌ دچیت. یا ژ هەموویان پتر داكوكیێ‌ ل سەر نەتەوەیی بوونا شۆرشێ‌ دكەت بریارێن دادگەها ئیستقلالا توركینە دەمێ‌ گشت گرتی ب گونەها كاركرن بۆ دامەزراندنا كوردستانەكا سەر بەخوە تاوانباركرین و ب وێ‌ گونەهێ‌ ب سێدارەدانێ‌ سزا داین.
ل دەسپێكێ رزگاركرنا ئامەدێ‌ (دیاربەكرێ‌) ئارمانجەكێ‌ سەرەكیێ‌ شۆرشێ‌ بوو، ل وێ‌ هیڤیێ‌ بوون ئامەدێ‌ بكەنە پایتەخت، ل 27 شباتێ بەرهەڤی بۆ رزگاركرنا ئامەدێ كرن و شەرڤانێن شۆرشێ بەرەف سنوورێن ئامەدێ كەتنە رێ، بەلێ شیانێن شەرڤانان نە ل ئاستێ شیانێن لەشكەرێ تركی بوون یێ بەرگری ژ ئامەدێ ‌دكرن و بەردەوام هاریكاری و پشتەڤانیێ ژ هەموو ئالیێن تركیا بۆ دهاتن و شێخ سەعید ژی د وێ باوەرێدا بوو لەشكەرێ وی چەك و شیانێن گرتنا ئامەدێ نین. بەلێ كاودانان و مۆرالا شەرڤانێن ئەشیرەتان یێن بۆ رزگاركرنا ئامەدێ ل دۆرێن شویرها وێ خرڤەبووین پالدەربوون هێرش بۆ سەر ئامەدێ بێتەكرن، ب مخابنیڤه شكەستنا هێرشێ بۆ سەر ئامەدێ دەسپێكا شكەستنا شۆرشێ بوو ل دەڤەرێن دیتر و پاشڤەچوونا شەرڤان و ئەشیرەتێن پشكدار د شۆرشێ دا بۆ دەڤەرێن چیایی یێن ئاسێتر و بژالەبوون و ژێكبەلاڤەبوونا شەرڤانان و نەمانا پەیوەندیێ دناڤبەرا هەموویاندا. د هەمان دەمدا وەك دیدەڤانەكێ روودانان ڤەدگێریت: چ دەڤەرا لەشكەرێن تركان دگەهانێ‌ گوند دشەوتاندن، ژن، زارۆك، پیر، كال، نەخوش و بریندار یەكسەر دكوشتن یان دخستن خانیێن تێدا و د شەوتاندن. د ئەنجامێ‌ ڤێ‌ هوڤێتیێدا شۆرشگێر ناچار دبوون بەرۆكێن شەری بەردەن و د هەوارا ژن و زارۆكێن خوە بچن و هژمارا شۆرشگێران د بەرۆكێن شەریدا كێم دبوو.
پشتی شكەستنا بەرۆكێن شەری و بێ‌ هیڤیبوونا شێخ سەعیدێ‌ و سەركردایەتیێ‌ ژ بەرخوەدانێ‌، شێخ سەعید و كۆمیتا مەركەزیا جڤاتێ‌ ل نێزیكی سنوورێ‌ ئیرانێ‌ كۆمبوون كرن و بریاردان دەرباز ببنە دەڤەرێن ژێر دەستەلاتێ‌ سمكۆیێ‌ شكاك ل رۆژهەلاتێ‌ كوردستانێ‌، ب وێ‌ هیڤیێ‌ ب هاریكاریا سمكۆی ژ ئالیێ‌ وانێ‌ ڤە دەرۆكەكێ‌ نوو بۆ ناڤ باكوورێ‌ كوردستانێ‌ ڤەكەن و سەر ژ نوو دەست ب شۆرشێ‌ بكەن. رۆژا 15 نیسانێ‌ دەمێ‌ شێخ سەعیدی و 60 سوارێن دگەلدا كارێ‌ دەربازبوونێ‌ ژ پرا ڤارتو بۆ ئیرانێ‌ دكەن د ئەنجامێ‌ پیلانا خائینەكێ‌ كورد ب ناڤێ‌ قاسمێ‌ ئەحمەدێ‌ سلێمان شێخ سەعید و هەڤالێن وی ژ ئالیێ‌ خوەفرۆشێن سەر ب قاسمی و لەشكەرێ‌ تركیاڤە دهێنەگرتن. ل 15 نیسانێ‌ شۆرش ب داوی دهێت بەلێ‌ بەرمایێن شۆرشێ‌ ل جهێن ڤەدەر و ئاسێ‌ ب رەنگێ‌ قەچاخان شەرێ‌ پارتیزانی دكەن هەتا دەسپێكا شۆرشا ئاگری ل سالا 1926ێ‌.
ل 26 گولانێ‌ دادگەهكرنا وی و هەڤالێن وی دەسپێدكەت، د ئەنجامدا ل 29 ‌ حزیرانا 1925ێ‌ شێخ سەعید و 46 هەڤالێن وی ل دیاربەكرێ‌ دهێنە سێدارەدان، دووڤرا بەردەوامی ب قركرنا كوردان دهێتەدان و كارێ‌ دادگەهێن ئیستقلالێ‌ سێ‌ سال و چوار مەهان ڤەدكێشت، د ڤان دادگەهاندا بەرگری، شاهد، گیرۆكرن، گرتنا پارێزەران، ئیستیئناف و تەمیز نەبوون، دڤی دەمیدا پتر ژ 20 هزار سزایێن سیدارەدانێ‌ و ملیونەك سزایێن دیتر و نەفیكرنێ‌ هاتنە دان. هەژیە ل داویێ‌ بێژین هەتا نها نەهاتیەزانین جەنازەیێن شێخ سەعیدی و هەڤالێن وێ‌ ل كیڤە هاتینەڤەشارتن. ل ڤێ‌ داویێ‌ ژێدەرەكێ‌ ژ بەلگەنامەكا وەزارەتا دەرڤەیا سویسرا ڤەگوهاستیە كو پشتی سێدارەدانا شێخ سەعیدی و هەڤالێن وی ب دو رۆژان تەرمێن شێخ سەعیدی و دو ژ هەڤالێن وی ژ گۆری ئیناینەدەر و برینە مۆرگا فاكولتەیا نۆژداریا لەشكەری ل ئەنقەرێ‌. بەلێ‌ ئەڤ ژێدەرە نەگەهشتە وی ئەنجامێ‌ كانێ‌ سەرئەنجامێ‌ ڤان تەرمان چ لێ‌ هاتیە..؟.

مـوسـەدەق تـۆڤـی

هەڤالێ نڤیسكار و سەرنڤیسەرێ كۆڤارا (زمان و زار) د هژمارا (3726) رۆژا 17/4/2025ێ رۆژنامەیا (ئەڤرۆ) دا مژارەك ل ژێر ناڤێ (رۆژا زمانێ كوردی ئان رۆژا زارێ كرمانجی) بەلاڤكرییە. د مژارێدا نڤیسكاری رۆناهی بەردایە سەر رۆژا 15 گولانێ و گومان ئێخستییە سەر وێ بۆچوونێ كو ئەو رۆژ رۆژا زمانێ كوردی بیت بەلكی وی ڤیایە ب رۆژا زارێ كرمانجی ناڤبكەت.
ل بەراهیێ دێ بێژم 15 گولانێ رۆژا دەرچوونا ئێكەمین هژمارا كۆڤارا (هاوار – HAWAR)ە، د هەمان دەمدا رۆژا دەرچوون و چاپكرنا ئێكەمین بەرهەمێ كوردییە ب ئەلفابێیا میر جەلادەت بەدرخان، ئەو ئەلفابێیا د 93 سالێن چوویی دا خوە ل بەر مەزنترین دژایەتی، ئاستەنگ، دژوارییان گرتی و د دەمێ نها دا بوویە پیتێن فەرمیێن خواندن و نڤیسینا كوردی ل باكوور و رۆژئاڤایێ كوردستانێ و ل ناڤ كوردێن وەلاتێن یەكیتییا سۆڤیەتا جاران و پرانییا ناڤەند و رەڤەندێن كوردی ل دەرڤەی وەلاتی و جهێ خوە د ناڤا گەلەك ناڤەند و رەوشەنبیر و نڤیسكارێن باشوور و رۆژهەلاتێ كوردستانێدا گرتییە. وێ ژی ژبیرنەكەین دەمێ ل 15 گولانا 1932ێ كۆڤارا (هاوار – HAWAR) ب پیتێن میر جەلادەت بەدرخانی (1893 – 1951) دەركەتی، ئەو پتر ژ (12) سالان بوو ل سەرانسەری باكوورێ كوردستانێ و رۆژئاڤا و رۆژهەلات و بەشەك ژ باشوورێ كوردستانێ ئێك بەرپەر ب زمانێ كوردی نەهاتی چاپ و بەلاڤكرن، ئانكو 15 گولانا 1932ێ دەسپێكا شۆرشەك رەوشەنبیری بوو و تیشكێن وێ شۆرشێ د دەمەك كورتدا گەهشتنە تەڤایی كوردستانێ و هەیا نها ژی باندۆرا وێ دیارە.
ل سەر ڤی بنیاتی ئەز دبینم 15 گولانێ كێ بریار ل سەردا بیت، بنەكۆكا وێ ژ چ هاتبیت و چ مەرەم پێ هەبیت رۆژەك هەژییە ببیتە رۆژا زمانێ كوردی ل تەڤایی كوردستانێ و بۆ تەڤایی كوردان. ئەڤ رۆژە بۆ تەڤایی كوردان خوەدی وێ گرنگییا مەزنە، نە وەك هەڤالێ نڤیسكار دبێژیت: (ئەڤ رۆژە ژ بۆ ئاخێڤەرێن زارێ كرمانجی خوەدی گرنگییەك مەزنە..) بەلكی ل ڤێرێ پرسیارەك دی د هێتە پێش گەلۆ چما وەك نڤیساری گۆتی: (حوكمەتا هەرێما كوردستانێ د چارچووڤەیا سنوورێن نها هاتنە ناسكرن رۆژا 15 گولانێ وەكە رۆژەكە زمانێ كوردی ناس ناكە..)؟.دەربارەی ڤێ مژارێ ئەز نزانم كانێ د ناڤا حوكمەتا هەرێما كوردستانێدا ئەڤ مژارە كەتییە بەر دانوستاندنێ یان نە..؟ بەلێ ئەز دبینم د ناڤەندێن رەوشەنبیریێن هەرێما كوردستانێدا ب تایبەت ل هەولێرا پایتەخت خەمسارییەك د هەمان دەمدا بێ هەلوەستییەك دەربارەی ڤێ رۆژێ هەیە..!! بەری كو ئەز رۆناهییەكێ بەردەمە سەر ڤێ خەمسارێ و بێ هەلوەستیێ دێ چەند پرسیارەكان كەم:
ئەرێ دروستە لسەر هەمان بنگەهێ نڤیسكار 15 گولانێ پێ دهەلسەنگینیت بێژین مانێ 22 نیسانێ رۆژا دەرچوونا رۆژنامەیا (كوردستان)ا دایك تنێ بۆ ئاخێڤەرێن زارێ كرمانجی خوەدی گرنگییە و ئاخێڤەرێن كورمانجی باكوور نوونەراتییا هەموو كوردێن كوردستانا مەزن ناكەن..؟! وی دەمی دڤێت ژ رۆژا رۆژنامەڤانییا كوردی پەشیمان بینەڤە..! ئەرێ دروستە بێژین سروودا نەتەوەییا كورد (ئەی رەقیب) د دەمەك دیاركریدا هاتییەدانان و ژ جهەك دیاریكریڤە بەلاڤبوویە و ئەڤ جهە نوونەراتییا هەموو كوردان ناكەت و (ئەی رەقیب) نابیتە یا هەموو كوردان..؟!. 17 كانوونا ئێكی (1945)ێ وەك رۆژا ئالایێ كوردستانێ هاتییە پەژراندن، هەرسال د وێ رۆژێ سەرێ رێزگرتنێ بۆ وی ئالای د چەمینین و ئەم دزانین بەری 1945 ب چەندین سالان بریار ل سەر وی ئالای هاتییەدان و د سالێن شۆرشا ئاگری 1927 – 1930 ئەو ئالا ب فەرمی ل چیایێ ئاگری هاتییەبلندكرن.. ئەرێ راستە دەست ژ 17 كانوونا ئێكێ بەردەین و بێژین ئەو نە رۆژا هەموو كوردانە..؟! د دیرۆكا نێزیكدا رۆژا 11 ئەیلوولێ روودانێن (دەربەندی بازیان و دۆڵی خەلەكان) وەك دەسپێكا شۆرشا كوردستانێ یا ئەیلوولا 1961، بریار پێ هاتییەدان، هەمان دەمدا بەلگە ل بەر دەستن بەری 11 ئەیلوولێ ب چەند رۆژەكان شۆرشێ دەسپێكرییە و ئۆپەراسیۆنێن لەشكەری هاتینەئەنجامدان.. ئەرێ دروستە بێژین: روودانێن 11 ئەیلوولێ ل دەڤەرەك دەسنیشانكری بووینە و نوونەراتییا هەموو كوردستانێ ناكەن و سەر ژ نوو ل رۆژەكا دیتر بۆ دەسپێكا شۆرشا كوردستانێ بگەرین.
نها ژ ئەنجامێ دووڤچوون و ڤەكۆلینێن خوە ل سەر (هاوار – HAWAR)ێ و رۆژا 15 گولانێ دێ بێژم ئەو خەمساری و بێ هەلوەستییە بەردەوامییا وێ نە هەڤكاریێ یە یا هندەك رەوشەنبیر و زمانڤانێن كوردێن باشوور بەرامبەر میر جەلادەت بەدرخانی ئەنجامدای دەمێ وی بەرهەڤی دكرن بۆ راگەهاندنا پیتێن خوەیێن لاتینی و بۆ ڤێ مەرەمێ پەیوەندی د گەل خوالێخۆشبوو (توفیق وەهبی 1891 – 1984) كریە،‌ وی ژی د وی دەمیدا كار ل سەر شێوازەكێ پیتێن لاتینی بۆ زمانێ كوردی د كر، میر جەلادەت ل شامێ دگەل توفیق وەهبی روونشتییە و هەردووان بریاردانە پێتێن خوە یەكبخەن و پیتێن هەڤگرتی بۆ زمانێ كوردی ژێ بەرهەم بینن، ژ بەر كو میر جەلادەت د وێ باوەرێدا بوو: (یەكبوونا كوردان ب یەكبوونا زمانێ كوردی چێدبە، یەكێتییا زمانی ژی ب یەكێتییا حەرفان دەست پێدكە یانی د یەكێتییا زمانیدە یەكێتییا حەرفان گاڤا پێشینە)؛ بنێرە: هاوار – HAWAR هژمارێن 3 و 10 سالا 1932؛.توفیق وەهبی ل شامێ دگەل میر جەلادەتی پێكهاتییە ‌پێداچوونەكا دیتر ب پیتێن خوە بكەت و پاشتر هەردو ل سەر پیتەك یەكگرتی پێكبهێن و ئەو پیت ببنە بنگەه بۆ نڤیسینا كوردی. ژ بەر هەرئەگەرەكی بیت دەمێ توفیق وەهبی زڤرییەڤە بەغدا ژ ڤێ پێكهاتنێ دەركەتییە،‌ بەرسڤا نامەیێن میر جەلادەتی ژی نەدایە و میر ژی ناچار بوویە بەلاڤكرنا (هاوار – HAWAR) ل 15 گولانا 1932ێ پیتێن خوەیێن لاتینی رابگەهینیت. ل ڤێرێ هەكە وەك مگرتییەكێ وەرگرین بێژین ئەگەر د وێ قوناغێدا پێكهاتنەك د ناڤبەرا رەوشەنبیرێن كورد ل باشوور و رۆژئاڤا ب تایبەت هەردو مەزنە زمانزانێن مەزن میر جەلادەت و توفیق وەهبی هاتبا كرن و پیتەك یەكگرتی بۆ زمانێ كوردی هاتبا دانان ئەز دبینم گەلەك ژ وان ئاریشەیێن نها د مەیدانا رەوشەنبیرییا كوردیدا هەین نەدبوون و دا ل سەر رۆژەكێ بۆ زمانێ كوردی ژی پێكهێن 15 گولانێ با یان هەر رۆژەكا دیتر. ل داویێ پشتی بەرچاڤكرنا چەند مژارەكان نڤیسكار پێشنیاز دكە: گەرەكە ئەم ب تەڤیایی ل سەر رۆژا زمانێ كوردی ئیتیفاق بكین.. پێشنیاز د جهێ خوەدایە‌.. بەلێ چما ئەم ل سەر وێ رۆژا مە هەی و پڕانییا كوردان پشتەڤانیێ لێدكەن پێكنەهێین، كێ بریار ل سەر دایە، ئەو نە ئاریشەیە و چ ژ گرنگییا 15 گولانا 1932ێ د دیرۆكا كورداندا نا گۆهرە.

موسەدەق تۆڤی

ناڤبەرا 14 تیرمەها 1958 – 10 شباتا 1963 قووناغەك تایبەتە د دیرۆكا گەلێ كورددا ل باشوورێ كوردستانێ و ئیراقێ، ڤێ قووناغێ ب شۆرشا 14 تیرمەها 1958ێ دەسپێكر و ب كۆدەتا 10 شباتا 1963ێ ب داویهات. ڤێ قووناغێ ل دەسپێكێ سەردەمەك نوو د رەوشا خەلكێ ئیراقێدا دگەل خوە ئینا، دەستەلاتداری ژ سیستەمێ مەلكێ گۆهارتە كۆماری، ڤێ گۆهارتنێ هندەك یاسا، بریار و دەسكەفت دگەل خوەئینان و چەسپاندن، ل دووڤ رەوشا وی سەردەمی د بەرژەوەندییا تەڤایی ئیراقییاندا بوون. ژ هەموویان گرنگتر دەستوورێ بەروەختێ ئیراقێ یێ پشتی 13 رۆژان ژ 14 تیرمەهێ هاتییەراگەهاندن، د بەندێ سیێ ژ ڤی دەستووریدا هاتییە: كورد عەرەب هەڤپشكن د ڤی وەلاتیدا و خودی ماف ئەركین وەكهەڤن، چەندین برگەیێن دی یێن دەستووری د بەرژەوەندییا كوردان و تەڤایی ئیراقییاندا بوون.
ل ژێر سیبەرا ڤی دەستووری و چەندین بریار و یاسایێن دی كورد بوونە خوەدی چەند مافەكان. ژ دەسكەفتێن پەیوەندی ب مژارا مەڤە وارێ رۆژنامەڤانییه، ژ ئەنجامێ گۆهرینێن پشتی 14 تیرمەهێ د یاسا و رێنماییاندا هاتینە ئەنجامدان، ئازادی و رێخوشكرنەك بەرفرەه ژ بۆ كارێ رۆژنامەڤانی ل ئیراقێ هاتەپێش. ڤێ رەوشێ ژ رۆژنامەڤانییا كوردی ژی گرت، زێدەباری كتەكا رۆژنامە و كۆڤارێن بەری 14 تیرمەهێ بەلاڤدبوون، ب دەهان رۆژنامە و كۆڤارێن كوردی ل بەغدا و باژێرێن سلیمانیێ، هەولێرێ، كەركووكێ و مووسلێ هاتنەبەلاڤكرن، بەلێ سەنتەرێن سەرەكی ل بەغدا و سلیمانیێ بوون، هەژییە د ڤی واریدا ئاماژە ب چەند خاڵەكان بكەین:
– د قووناغا پشتی 14 تیرمەهێدا كتا كێما رۆژنامە و كۆڤارێن پێشتر دەردكەفتن وەك ژین – سلێمانیێ، هەتاو – هەولێر، هیوا و پێشكەوتن – بەغدا د رەوشەكا نووتر و ب ئازادییەكا بەرفرەهتر كەتنە د خزمەتا خواندەڤایێن خوەدا، شیان پتر ل مژارێن نەتەوەیی و بەرژەوەندیێن گشتی خوەدی دەركەڤن، ئەگەر وەك نموونە ئاماژە ب هژمارین (ژین) و (هەولێر) بكەین دێ بینین ژ یەكەم هژمارا پشتی 14 تیرمەهێ دەركەتی، خوە ل مافێن نەتەوەیێن كوردان، خواندنا كوردی، ڤەكرنا پشكا كوردی ل زانكۆیا بەغدا و رێڤەبەرییا خواندنا كوردی كرینە خودان. پتر ژ هەر مژارەكێ گرنگی ب مژارا زڤرینەڤا بارزانی و بارزانییان ژ ئێكەتییا سوڤیەتیی دایە. ژ یەكەمین نامەیێن د ناڤبەرا بارزانی و دەستەلاتدارێن شۆرشا 14 تیرمەهێ هاتینەگۆهارتن، بەرهەڤیێن بۆ هاتنەڤا بارزانی دهاتنەكرن، گەهشتنا وی بۆ بەغدا ل 6 چریا یەكەم 1958ێ، سەرەدانێن وی بۆ باژێر و باژێركێن كوردستانێ و ڤەگەریانا پەنابەرێن دی یێن هەڤالێن بارزانی 16 نیسانا 1959ێ درێكا بەندەرێ بەسرادا‌.
– د قووناغا نوودا بۆ یەكەمین جار رۆژنامەیێن سیاسیێن كوردی ئۆرگانێن حزبان وەك رۆژنامەیا (خەبات) یا پارتی 1959 – 1961، و رۆژنامەیا (ئازادی) یا حزبا شیوعی 1959 – 1960، و رۆژنامەیا (دەنگی كورد – صوت اڵاكراد) یا سەربەخۆ (1960 – 1961)، رۆژنامەیا (كوردستان) – ئۆرگانێ پارتی ئادارا 1960، و رۆژنامەیا (الحقیقە – راستی) یا سەربەخۆ 1959 – 1960 هاتنە بەلاڤكرن.
– هەژییە بێژین هەر د ڤێ قووناغێدا پترییا كۆڤار و رۆژنامەیین دیتر یێن ب گشتی خوە ددا نیاسین د بەرۆكا مللەتیدا بوون و‌ گرنگی ب مژارێن د بەرژەوەندییا خەلكیدا ددا، چ مژارین سیاسیی بن یان رەوشەنبیری و پەروەردەیی و ئابووری، هەژییە د ڤی واریدا وەك نموونە ئاماژە ب كۆڤارا (رۆژنوێ) – سلێمانیێ 1960- 1961، كۆڤارا (رۆناهی) – بەغدا 1960 – 1962 و كۆڤاریا (نەورۆز) – سلێمانیێ 1959 – 1960 بكەین؟
– هەر د ڤێ قووناغێدا رۆژنامەڤانییا پیشەیی ب ناڤێ دەستەك و رێكخراوێن جەماوەری و پیشەیی كەتە د مەیدانا رۆژنامەڤانییا كوردیدا، وەك كۆڤارا (بڵێسه)‌ 1959 – 1960 نەقابا مامۆستایێن سلێمانیێ، دەنگی قوتابییان) – بەغدا نیسانا 1959، (هیوای كوردستان) – یەكێتییا گشتییا قوتابیێن ئیراقێ سلێمانیێ 1960، (ژیان) – 1960 هەولێر ئێكەتییا قوتابیێن ئیراقێ، كۆڤارا (ئافرەت) 1959 – 1963 ئێكەتییا ئافرەتین ئیراقێ، كۆڤارا (ئەدیبی عیراقی) – 1961 ئێكەتییا نڤیسەرێن ئیراقێ و چەند كۆڤارێن دیتر ژ ئالیێ دبستانێن كوردستانێڤە هاتنەبەلاڤكرن وەك وەك: (نیشتیمان) – 1959 دبستانا مامۆستایێن سلێمانیێ، (هۆنەر) – 1959 ناڤنجییا هۆنەرێن ناڤمالێ سلێمانیێ.
– د ڤێ فوناغێدا سازی و فەرمانگەهێن دەولەتێ ژی پشكا خوە د پێشڤە‌برنا رۆژنامەڤانییا كوردیدا هەبوو، وەك كۆڤارا (چارەسەركردنی كشتوكاڵ – 1960 – 1962 وەزارەتا چارەسەركرنا كشتو كاڵی، كۆڤارا (عیراقی نوێ) – 1960 ژ ئالیێ وەزارەتا ئیرشادا (راگەهاندن)ا ئیراقێ ڤە، كۆڤارا (هەولێر) – 1962 باژێرڤانییا هەولێرێ.
– د ڤێ قووناغێدا زێدەباری نڤیسكارێن باشوورێ كوردستانی نڤیسكارێن پارچەیێن دیترێن وەلاتی وەك قەناتێ كوردۆ، عەرەبێ شەمۆ، هەژار، زەبیحی، قەدری جان، كامیران بەدرخان و جەگەرخوین بەشداری د بەرپەرێن ڤان رۆژنامە و كۆڤاراندا كرییە.
ب كورتی ئەم دكارین بێژین ئەڤ قووناغە سەردەمە‌كێ گەش و پرشنگدار بوو د دیرۆكا رۆژنامەڤانییا ئیراقێدا، بەلێ وەنەبیت ئەڤ رەوشە هەتا شباتا 1963ێ یا بەردەوامبیت، پشتی دو سالان ژ 14 تیرمەها 1958ێ رەوشا سیاسی ل ئیراقێ هاتەگۆهارتن، هزرێن شوڤینی و رەگەزپەرستی و دژە كورد پتر د دەستەلاتێ ئیراقێدا جهێ خوە گرتن و دژایەتییا هەر سازییەكا د بەرژەوەندییا كوردان و ئالیێن سیاسیێن نە دگەل بۆچوونا دەستەلاتیدا كار دكر، ڤێ دژایەتییێ بەر هەرتشتەكی ژ ناڤەندێن رەوشەنبیری و رۆژنامەڤانیێن كوردی گرت. ئەم دكارین وەك نموونە ئاماژە ب چەند نموونەیەكان بكەین:
رۆژنامەیا (الحقیقە – راستی) ل 6 تەباخا 1960ێ ئیمتیازا وێ هاتەهەلوەشاندن. كۆڤارا (نەورۆز) ل ئادارا 1960 هاتییەراوەستاندن. كۆڤارا (بڵێسه)‌ ل گولانا 1960ێ هاتییە گرتن، كۆڤارا (هیوای كوردستان) ل 16 چریا ئێكێ 1960ێ ژ كار كەتییە
رۆژنامەیێن (ئازادی) ل 28 چریا ئێكێ 1960ێ، (خەبات) ل28 ئادارا 1961ێ، (كوردستان) ل نیسانا 1960 و (بروا) ل 25 كانوونا دووێ 1963ێ هاتینەگرتن. كۆڤارا (عیراقی نوێ) كۆڤارەك سەر ب دەولەتێ بوو ل چریا دووێ 1962 ژ كاركەتییە.
گۆڤارا (رۆژی نوێ) ل ئەیلوولا 1961ێ ل ژێر فشارا سەربازییا لەشكەرێ ئیراقی هاتییەگرتن. رەوش گەهشتە ئاستەكی ل دەسپێكا گولانا 1962ێ تنێ كۆڤارێن (هیوا) و (رۆناهی) و رۆژنامەیا (ژین) مابوونە د مەیدانێدا، ئەو ژی د سەروبەرەكیدا دژیان كەسەك حەسودیێ پێ نەبەت و گەلەك پێڤە نەچوو ئەو ژی هاتنەگرتن.
ب روودانا كۆدەتایا 10 شباتا 1963ێ رەوش ل تەبایی ئیراقێ تایبەت ل كوردستانێ ب یەكجاری كەتە د دژواری و تەنگاڤیی دا و تەبایی رۆژنامە و كۆڤارێن كوردی هاتنەگرتن و هەتا پێكهاتنا 29 حزیرانا 1966ێ دەرگەهەك بەرتەنگ ل بەر رۆژنامەڤانا كوردی هاتەڤەكرن و ب پێكهاتنا 11 ئادارا 1970ئەو دەرگەهە ب بەرفرەهی هاتەڤەكرن و قووناغەك نوو د رۆژنامەڤانییا كوردی دا دەسپێكر.

موسەدەق تۆڤی

د هەفتیێن چووییدا یێن ئەز تێدا مژوولی بەرهەڤییان بۆ چلرۆژییا نڤیسكار و هۆزانڤان و تێكۆشەڕا كورد (دیا جوان 1953 – 26/2/2025) ئەڤ گۆتنا مەزنان هاتە بیرا من، من هزر تێدا كر، چاوا هند كورد گەهشتنە شامێ و ل بەر وان شرین بوویە ب شەكر ناڤكر‌نە، د ئەنجامدا گەهشتمە وێ باوەرێ شام و چەند باژێرێن دی ژ نیڤا سەدسالییا نۆزدێ و درێژییا سەد سالییا بیستێ پایتەختێن وان وەلاتان بوون یێن دەستەلاتداری ل كوردستانێ یان پارچەكا كوردستانێ دكر. د ڤێ رەوشێدا كوردان بڤێت و نەڤێت، دەستەلاتداران بڤێت و نەڤێت ئەڤ باژێرە ئەگەر بۆ كوردان ژی نە ببەنە پایتەخت، لێ بۆ وان بووینە مەلبەندێن چالاكیێن رەوشەنبیری و هونەری و ئابۆری و بازرگانی. مەزنە مالباتێن كوردان ل وان باژێران خرڤەبووینە، زارۆك و خۆرتێن وان ل دبستانێن وان خواندینە و باوەرنامە وەرگرتینە و رەوشەنبیر بووینە، ب وێ رەوشەنبیری كەتینە د قادا بزاڤا نەتەوەیی دا. هەر بزاڤەكا رەوشەنبیری و نەتەوەیی دێ پێدڤی سەرمایە و ژێرخانەكا تەكنیكی و ئامرازێن وەك چاپخانە و كاغەز و بسپۆرێن ڤی واری بیت، سەرمایە و ژێرخانا تەكنیكی ل باژێران بدەستڤەدهێن، د وێ قۆناغێدا مە ل وەلاتێ خوە باژێر نەبووینە ئەڤ پێدڤییاتییە لێ هەبن. دەمێ كورد ب ئارەزویا خوە، یان ب كۆچپێكرنێ گەهشتینە ڤان باژێران، نوویاتیێن وان ل باژێران دیتین د شیرین و تام شەكر بوونە، بەلێ وەلاتێ وان شیرینتربوویە و ژ ئەنجامێ شرینتربوونا وەلاتی ل ڤان باژێران دەست ب خەباتێن رەوشەنبیری و سیاسیی سەخمەرات ئازادكرنا وەلاتی و بەختەوەرییا وەلاتیێن خوە كرییە.
ئەڤ باژێرە بووینە مەلبەندێن دەسپێكیێن بزاڤێن رەوشەنبیری و نەتەوەیێن كوردی، ئەڤ چەندە پتر ل باژێرێن ستەنبۆل، بەغدا، و شامێ د بەرچاڤە. ل ستەنبۆلێ یەكەمین كۆمەلە و رێكخراوێن كوردی هاتنەدامەزراندن، ل ڤی باژێرێ دوور ژ كوردستانێ بەلێ یێ پڕی كورد، كۆمەلەیا (عزمی قوی كوردستانی) سالا 1900، (كورد تعاون و ترقی جمعیتی) سالا 1908، كۆمەلەیا (هێڤی) سالا 1912، كۆمەلەیا (كورد ترقی جمعیتی) سالا 1918، (كورد تشكیلات جمعیتی) سالا 1919 و كۆمەلەیێن دن هاتنەدامەزراندن. یەكەمین خواندنگەهێن كوردان ل سالا 1909 و سالا 1919ێ ل ستەنبۆلێ هاتنەڤەكرن، دووەمین رۆژنامەیا كوردی (كورد تعاون ترقی غزتەسی) سالا 1909، خولا دووێ رۆژنامەیا (كوردستان) سالا 1909، كۆڤارا (رۆژی كورد) و (هەتاوی كورد) 1913، رۆژنامەیا (ژین) 1918 – 1920، رۆژنامەیا (كوردستان) خولا سیێ 1920 هاتنەبەلاڤكرن. ل ڤی باژێری یەكەمین پەرتووكێن كوردی هاتنە چاپكرن، ژ وانا (مەم و زین) خانی ئەوا ژ ئالیێ حەمزە بەگێ مۆكسی ل سالا 1919ێ و پەرتووكێن عەبدولرەحیمێ هەكاری و چەندێن دی، ل ڤی باژێری چەندین كەسایەتیێن پێشەنگێن بزاڤا رەوشەنبیری و رۆژنامەڤانی و سیاسییا كورد پێگەهشتن. فەرە ل ڤێرێ وەك تێبینی بێژین یەكەمین رۆژنامەیا كوردی ئەوا ل 22 نیسانا 1898 ژ ئالیێ میر میقداد مەدحەت بەدرخان ڤە ل قاهیرە دەركەتی، رۆژنامە و خوەدیێن وێ د دوورنەبوونە ژ باندۆرا ستەنبۆلێ ل سەر وان.
دێ هێینە بەغدا، یەكەمین كۆڤارا كوردی یا ئیراقێ ب ناڤێ (بانگی كورد) ل 8 شباتا 1914 ل بەغدا دەركەتییە، یەكەمین رۆژنامەیا كوردی ب ناڤێ (تێگەیشتی راستی) د ناڤبەرا 1918 – 1919 ل بەغدا دەركەتییە،‌ و پشتی شەڕێ جیهانیێ ئێكێ هەرچەندە بزاڤا رەوشەنبیری و رۆژنامەڤانی ل باژێرێن باشوورێ كوردستانێ وەك سلێمانیێ، رەواندۆز و هەولێرێ گەشبوو، بەلێ هەتا داوییا سەدسالییا بیستێ بەغدا جهێ خوە وەك مەلبەندەكێ رەوشەنبیری و رۆژنامەڤانییا كوردی ژ دەست نەدا.
ژ بەغدا بچینە شامێ (دیمەشقێ)، بوونا كوردان ل ڤی باژێری دیرۆكەك كەڤنە،‌ ب سەدان سالان بەری دامەزراندنا دەولەتا سووریێ هزاران خێزانێن كورد ل شامێ نیشتەجێبوونه، تاخەكێ مەزنێ شامێ ب (تاخێ كوردان) هاتییەناڤكرن،‌ كەسایەتیێن دیرۆكی یێن كورد وەك میر بەدرخان پاشا و مەلانا خالدێ نەقشەبەندی ل ڤی باژێری هاتینەڤەشارتن و گۆرستانا تاخێ ب ناڤێ شێخ خالدێ نەقشەبەندی ‌ناڤكرینە. كوردێن شامێ رۆلەك گرنگ د وارین ئابووری، سیاسی، كارگێری و رەوشەنبیریێن سووریێدا گێرایەنە. هندی پەیوەندی ب رەوشەنبیری و بزاڤا نەتەوەییا كوردیڤە هەی، 20 – 30 سالان پشتی ستەنبۆلێ و بەغدا بزاڤا رەوشەنبیرییا نەتەوەییا كوردی ل ڤی واری دەسپێكرییە، تایبەت پشتی دامەزراندنا كۆمەلەیا (خۆیبوون) ل سالا 1927ێ. كۆمەلە ل باژێركێ (بحمدون)ێ لبنانێ هاتەپێكئینان بەلێ ژ ئەنجامێ نێزیكترییا سووریێ ژ پارچەیێن كوردستانێ و هژمارا مەزنا كوردان ل سووریێ، مەیدانا دروستا خەباتا كۆمەلەیا ناڤبری جوگرافیا سووریێ بوو، پشتی ڤێ دیرۆكێ سەر ئاستێ سیاسی و رەوشەنبیری چالاكیێن باش د بەرژەوەندییا دۆزا كوردیدا ل شامێ هاتنەئەنجامدان، ژ هەمووان گرنگتر یا هەتا نها ژی كاریگەرییا خوە هەی بەلاڤكرنا پیتێن لاتینی یێن كوردی و كۆڤارا (هاوار HAWAR) بوو ل 15 گولانا 1932. د ڤێ رۆژێدا میر جەلادەت بەدرخان ب هاریكارییا برایێ خوە كامیران بەدرخان و هژمارەكا رەوشەنبیرێن كورد یەكەمین هژمارا كۆڤارا (هاوار HAWAR) ل شامێ بەلاڤكر و هەتا سالا 1943ێ (57) هژمار ژ ڤێ كۆڤارێ هاتنەبەلاڤكرن.
ب بەراورد دگەل د هەردو دەسپێكێن بزاڤا رەوشەنبیری و رۆژنامەڤانییا كوردی ل ستەنبۆلێ و بەغدا، دەسپێكا ڤێ بزاڤێ ل شامێ دەسپێكەك نوو بوو، دەسپێكا‌ شۆرشەكا نوو بۆ د قادا بزاڤا رەوشەنبیری و چاپ و رۆژنامەڤانییا كوردیدا، د ڤێ دەسپێكێدا بۆ یەكەمین جار پیتێن لاتینی یێن كوردی كەتنە د وارێ خواندن و نڤیسین و چاپ و رۆژنامەڤانییا كوردیدا و د دەمەك كورتدا جهێ خوە ل سەرانسەری كوردستانێ كر و نها بووینە پێتێن رەسمیێن خواندن و چاپ و بەلاڤكرنا كوردی ل پرانییا هەرەمەزنا كوردستانێ و رەڤەند و ناڤەندێن رەوشەنبیریێن كوردی ل دەرڤەی وەلاتی و دەڤەرێن مایی ژی رەنگە ئاشنابوونەك و مفا ژێوەرگرتنەك دگەل ڤان پیتان هەیە یێن ب پیتێن لاتینی یێن میر جەلادەت بەدرخانی دهێنەناڤكرن.
بەرهەمێ ڤێ بزاڤا رەوشەنبیری ژی چەندین كۆڤار و رۆژنامە و ب هزاران پەرتووكێن كوردی یە زێدەباری سەدان ساید و مالپەرێن ئەلكترۆنی. ژ 15 گولانا 1932ێڤە ڤێ بزاڤێ ب سەدان نڤیسكارێن مەزن پێگەهاندینە. نە تنێ مێرێن كورد بەلكی ژنا كورد ژی جهێ خوە د ڤێ مەیدانێدا كرییە، هەژییە ئاماژە ب (رەوشەن بەدرخان)ا هەڤژین و هەڤچەپەرا میر جەلادەت بەدرخانی بكەین و‌ ئاماژە ب هۆزانڤان و نڤیسكار و تێكۆشەڕا مەزن (دیا جوان) بكەین یا ل 26 شباتا چوویی خاترا خوە ژ مە خواستی و ل هەشتێ ڤێ مەهێ مە رێورسمێن چلرۆژییا وەغەرا وێ یا داویێ ل دهۆكێ ئەنجامداین و هزرا ڤێ نڤیسینێ ژی بۆ من د بەرهەڤییاندا بۆ وان رێورەسمان یا هاتی.
ئەنجام: ب كورتی و شام و باژێرێن دن ب تاما شەكرێ بوون لێ ژ بۆ یێن ل وان باژێران ژیاین وەلات شیرینتر بوو، لەوما ژی هەیی و نەیێن خوە بۆ وەلاتی دكرنە قوربانی.

موسەدەق تۆڤی

د ڤەكۆلین و پەرتووكێن خوەدا مە ئاماژە ب ژیان و خەباتا سەركردەیێ نەمر ئیحسان نوری پاشا كریە، پێدڤی ناكەت دوبارەبكەینەڤە، تنێ دێ‌ بێژین: ژەنەرال ئیحسان نوری پاشا 1892 – 25 ئادارا 1976 د ناڤبەرا 1937 – 1930ێدل سەركردایەتییا شۆرشا ئاگری ل باكوورێ كوردستانێ كریە.‌
ژ ئەنجامێ هێرشێن مەزن و دڕندانەیێن لەشكرێ تركی و دوورپێچا ل سەر شۆرشێ و پیلان و پێكهاتنێن ژێر بژێر یێن دەولەتێن دەڤەرێ بۆ شكاندنا شۆرشێ ل نیڤا مەها ئەیلوولا 1930ێ شۆرش ب داویهات. یێن مایی ژ شۆرشگێران بوونە دو پشك، پشكەك ل دەڤەرێن سنووریێن رۆژهەلات و باكوورێ كوردستانێ مانە قەچاخ و مژوولی شەرێن پارتیزانی بوون هەتا ئێك ئێكە شەهید بووین یان هاتینەگرتن یان ب رێكەكێ ژ رێكان خوە رادەستی ئێك ژ هەردو دەولەتان كری، پشكا دیتر كو ئیحسان نوری و هەڤژینا وی دگەلدا بوون وەك پەنابەرێن سیاسیی خوە رادەستی دەولەتا ئیرانێ كرن.
ڤێ قووناغا ژیانا ئیحسان نوری 46 سالان ژ 1930 – 1976ێ ڤەكێشا، قوناغەكە هەژییە چەندین چەندین ڤەكۆلین و پەرتووك دووڤچوون سەر بێنە نڤیسین، مخابن‌ ئەوا ل سەر هاتییەنڤیسین ژ ئەنجامێ رەوشا وی سەردەمی ل ئیرانێ و سەرەدەرییا دەولەتێ دگەل ئیحسان نوری و هەڤالێن وی، كێمییا ژێدەر و دیكیۆمێنتان یا كورت و كێم زانیارییه،‌ تایبەت گەلەك ب كێمی 10 سالێن بەراهیێ ناڤبەرا 1930 – 1939 ژ ڤێ قووناغێ ڤەگرتییە. هەرژێدەرەكێ ئاماژە ب ڤێ قووناغێ كری ژ دەسپێكا شەرێ جیهانیێ دووێڤە دەسپێكرییە.
ڤەكۆلەرێ ئیرانێ كاوە بەیات د پەرتووكا خوەدا دبێژیت: پشتی ئیحسان نوری بوویە پەنابەر ل ئیرانێ بۆ دەمەكی ل ژێر ڤەكۆلینێ ل تەهرانێ دمینیت، پاشتر وەك چەند پەنابەرین دی یێن ئاگری دهێتەدوورخستن بۆ باژێرێن ساوە و یەزد… چ زانیارییەكا دی دەربارەی وان سالان بەرچاڤ نەكرییە هەتا ل مەها ئادار و نیسانا 1942ێ ئەو و چەند پەنابەرێن دیتر بۆ مژارا ژیارا خوە سەرا وەزارەتا ناڤخوەییا ئیرانێ ددەن.
د بیرهاتنێن هاشمێ شیرازیدا هاتییە: حوكمەتا ئیرانێ ژ بۆ بەرژەوەندی و پەیوەندیێن خوە دگەل دەولەتا تركان لبەر هات ئیحسان نوری رادەستی وان بكەت، بەلێ كەسایەتیێ ئەرمەنێ ئیرانی مسیۆ سرگیس ژ حزبا (داشناك) ب هاریكارییا بالیۆزخانەیا ئینگلیزی ل تەهرانێ ناهێلن ئیران ئیحسان نوری رادەستی دەولەتا تركان بكەن، بەلێ ژبۆ رازیكرنا دەولەتا تركان وی سەروبەرێ وی و هەڤالێن وی دژوار دكەن ل دوورترین جه ژ سنوورێ تركیا باژێرێ كرمان زیندانی دكەن..
رەحیم شنۆیی یێ پتر ژ هەركەسەكێ دیتر دگەل ئیحسان نوری ژیای و زانیاری ژ زاردەڤێ وی وەرگرتین پشتی دوبارەكرنا هەمان زانیاریێن ئاماژەپێكری تنێ هندە دبێژیت پشتی شەڕێ جیهانیێ دووێ دەسپێكری ل تەهرانێ دیار بوو..
هەروەسان ژ ئەفسەرێ ساڤاكا ئیرانی عیسا پۆژمان ڤەدگوهێزیت: پشتی ئیحسان نوری خوە رادەستی دەستەلاتێ ئیرانێ كری برنە تەهرانێ، پشتی ڤەكۆلین و دووڤچوونێن دگەلدا هاتینەكرن دهێتە ڤەگۆهاستن بۆ باژێری یەزد، پینچ سالان ئەو و هەڤژین و خەسووا خوە ل وێرێ د ژوورەكا بچووك و ب بیست و چوار تومەنێن ئیرانی دژیان، پشتی پێنج سالان هاتینەڤەگۆهاستن بۆ باژێرێ كرمان، پشتی دەمەكی ژ كرمان هاتینەڤەگۆهاستن بۆ تەهرانێ و د سێ ژوورێن ئاڤاهییەكیدا ژیاینە.
هەموو ئەڤ زانییارییە تێرا هندێ ناكەن ب دروستی بزانین ئیحسان نوری د دە سالێن پەنابەریێدا چاوان و ل كیڤە ژیایه، لێ ب پێداچوونا ژێدەران دیاردبیت د ڤێ قوناغێدا د ناڤبەرا ساوە، یەزد و كرماندا ژیایە‌.
بۆ زانیاریێن پتر دێ پەنایێ بەینە بەر دیكیۆمەنتەكێ كو مە ژ ئەكاوەنتێ دكتور ئیسماعیل شەمس وەرگرتییە. دیكیۆمێنت راپۆتا رۆژانەیا ریڤەبەرییا گشتییا شەهرەبانی (پۆلیسان)یا وەزارەتا ناڤخوەییا ئیرانێ یە 10/5/1938ێ هاتییە نڤیسن: راپۆرت گرێدایی داخوازا ئیحسان نوری و برهانەدینی یە كو ب گەشتەكێ بچنە باژێرێ دەماوەندێ ئیرانی، ل بەراهیێ راپۆرتێ ئاماژە ب وێ چەندێ كریە كو نڤیسینگەها تایبەتا شاهێ ئیرانێ د مەها مهر سالا 1309 ه ش (ئەیلوول و چریا ئێكێ 1930) بەرپرسیارییا پاراستنا وان ب خوەڤە گرتییە و هەمان نڤیسینگەهێ ل 8 حزیرانا 1932ێ بریاردایە كو ئیحسان نوری و عەبدولقادری مافێ نامە گۆهارتنێ دگەل هیچ كەسەكی نینە و ب یەكجاری نابیت قەلەم و كاغەز و كەرەستەیێن پەیوەندیدار ل بەر دەستێن وان بن… ل دووڤ هەمان فەرمانا نڤیسینگەها تایبەتا شاهی كۆمكرن یان ڤەمانا كوردێن ناڤبری ل سەنتەری كو مەرەم پێ پایتەختە ب گونجای نابینت و ل دووڤ ڤێ فەرمانێ ئیحسان نوری و عەبدولقادر بۆ ساوە و برهانەدین و شەمسەدین هاتیینەدووركرن بۆ مازەندەران، هەروەسان عەبدوللا و أتش هەردوو ژ وان كوردانە هاتینەدووركرن بۆ مازەندەران…‌ ب بۆرینا دەمی و ژ ئەنجامێ خەمسارییا زێرەڤانان ڤان دوورخستییان دەلیڤە دەستڤەئینایە و هەرئێكی ب رێكەكی ژ وان جهان فیراركریە و زڤرینەڤە پایتەختی. د ئەنجامدا داكو برهانەدین و شەمسەدین ژێر چاڤدێرییەكا دروستدا بن ئیناینەڤە پایتەختێ، هندیكە عەبدولقادرە ب دەستوورییا بارەگایێ سەرەكیێ لەشكەری ژ ساوە هاتییە تەهرانێ بەلێ هەتا 10/5/1938ێ خێزانا خوە ژ (ئەرسباران) نەئینایە و مهانا وی ژی بۆ ڤێ چەندێ ئەوە ژمارا وان گەلەكە و خەرجیێ بۆ هاتییەتەرخانكرن تێرا ناكەت.
هندیكە ئیحسان نوری یە چەندجاركی ل دووڤ یەك ب مەرەما چارەسەرییا خێزانا خوە ب وەرگرتنا دەستووریێ ژ ساوە هاتییە تەهرانێ. ل سالا 1936 رەزامەندییا بارەگایی سەرەكیێ لەشكەری هاتییەوەرگرتن ئەو و خێزانا خوە ب مەرەما گەریانێ بچنە دەماوەند، بەلێ ژ دەمێ داخوازكری هەتا دەستووری‌ هاتییەوەرگرتن وەرزێ هاڤینێ ب داویهاتییە و وی ژی دەست ژ ڤێ گەریانێ بەردایه،‌ سالا پاشتر (1937ێ) سەرژنوو ئەڤ داخوازە كرییە، بەلێ ل دووڤ فەرمانا نڤیسینگەها رێزدار ب ژمارە 10250/27334/د————- 5/7/1937 بریارهاتییە دان ل ژێر چاڤدێریێ بمینیت (مەرەم ئیحسان نوری یە) و ژ مال دەرنەكەڤیت هەتا ڤەگەریانا وەزیرێ كاروبارێن دەرڤەیێن تركیا، پشتی ڤەگەریانا وی رەزامەندی هاتییەدان هەڤژین و خەسووا وی گەشتا دەماوەندێ بكەن، بەلێ ئەو ب خوە دێ ل تەهرانێ ل ژێر زێرەڤانیێ بیت و ئەگەر رەزامەندی ل سەر گەشتا وی ژی هاتەدان دڤێت ژێر زێرەڤانییا سازیێن تەناهیێ بیت…
ئەنجام:
ژ راپۆرتێ دیاردبیت پشتی ئیحسان نوری و هەڤالێن وی خوە رادەستی ئیرانێ كری، راستە وەك پەنابەر هاتینەوەرگرتن و نڤیسینگەها تایبەتا شاهی بەرپرسییا پاراستنا وان ب خوەڤە گرتییە، بەلێ پشتی ڤەكۆلین و لێپرسینان ژ تەهرانا پایتەخت هاتینەدووركرن بۆ دەڤەرێن دوور و ڤەمای، ئیحسان نوری هاتییەدووركرن بۆ باژێرێ ساوە. و ژبەر هەرئەگەرەكی بیتن دەولەتا ئیرانێ ئەو رادەستی تركان نەكرینە، بەلێ ل جهێن ڤەدەر و دوور نیشتەجێكرنە و سەرەدەرییەك هند دژوار دگەل وان كرینە‌ نامەگۆهارتن و قەلەم و كاغەز لێ هاتینەقەدەغەكرن، زێدەباری فشارێن سیاسی یێن بەردەوام ل ئاستەكی ئەگەر بەرپرسەكێ باڵایێ تركان سەرەدانا ئیرانێ كربیت ئەو ژ دەركەتنێ بۆ دەرڤەی مال قەدەغەكرینە و ڤێ رەوشێ هەتا 1938ێ ڤەكێشایە.

موسەدەق تۆڤی

ب درێژییا دیرۆكا كوردستانێ د هەر قۆناغەكێدا گەلێ كورد ڤیابیت تشتەك بچووك ژ مافێن خوە دەستڤەبینیت، داگیركەر وەك مرۆڤ سەرەدەریێ دگەلدا بكەن، ئەوا بۆ خوە ب رەوا دبینیت بۆ وی ژی ب رەوا ببینیت… دەملدەست داگیركەران ب دەهان ناڤێن كرێت و شەرانی و ئاژاوەگێر ناڤكرینه، د قۆناغەكێ دا ب وەرگەرییای ژ دینی، دژایەتییا خوەدێ و ئەشقیا ناڤكرییە، د قۆناغەكا دیدا ب مونافیق و موخەریب و دژە قانوون تاوانباركرینە، د سەردەمەكیدا ب شیوعی، د سەردەمەكێ دیدا ب كرێگرتیێن كۆڵۆنیالیزمی و رۆژئاڤا ناڤكرینە،‌ ب كورتی كورد ب هەرناڤەكێ د فەرهەنگا مێشكێ واندا خراب و دوور ژ راستیێ ناڤكرینە.
د هەمان دەمدا ل سەر هەركوردەكی یێ ل ژێر دەستەلاتێ وان بیت سەپاندییە دڤێت وەك وان هزربكەی و ب وان ناڤان یێن وان دڤێن خوە و گەلێ خوە پێ ناڤبكەی، دەمێ تو ژ ڤێ ناڤكرنێ دەركەتی وان ماف هەیە تە ژ ژیانێ دەربێخن. د ئەنجامێ ڤێ سەرەدەریێدا سەدان كورد بووینە قوربانی، یێ نەڤیا بیت جارەكێ پێشمەرگەكی ب موخەریب ناڤبكەت، یان وەلاتپارێزەكی ب ئەشقیا و وەرگەریای ژ دینی ناڤبكەت، كەتییە بەر لێپرسینێ و سەرێ وی بوویە قوربانی پەیڤا راستا ژ زمانێ وی دەركەتی.
وەك ئێك ژ روودانێن مەها ئادارێ رەوشەنبیرێ ناڤدار، خوەدیێ 165 پەرتووكان، یاسازانێ ل چەندین جهان بەرپرسیێن كارگێری وەرگرتین و ب سەرفرازی ئەنجامداین شاكر فەتاح (1914 – 1988) تنێ سەرا ناڤكرنا پێشمەرگەیان ب شۆرشگێر د دیدارا هزرییا تایبەت ب گۆتارێن (السید الرئیس صدام حسین) دەربارەی گەلێ كورد و پێشڤەبرنا دەڤەرا ئۆتۆنۆمی دا دهێتە گرتن و ئەو گرتن بوو یا هەتا نها ژی كەسەك نزانین جەنازەیێ وی ل كیڕێ هاتییەڤەشارتن.
د رۆژێن 12 – 13 ئادارا 1988ێدا دیدارا هزرییا ناڤبری ژ ئالیی جڤاتا بجهینانێ یا دەڤەرا ئۆتۆنومی ب هەڤكاری دگەل ئەمیندارییا رەوشەنبیری و لاوان ئێكەتییا نڤیسەر و ئەدیبێن كورد ل هەولێرێ هاتەگێران. پرانییا نڤیسەر و رەوشەنبیرێن دەڤەرا ئۆتۆنۆمی بۆ ڤێ دیدارێ هاتبوونە گازیكرن و ژێ خواستبوون پشكداریێ د سمینارێن دیدارێدا بكەن. شاكر فەتاح یەك ژ مێڤانان بوو. شاكر فەتاح ب درێژییا ژیێ خوە كەسەكێ دووربوو ژ هەر رێكخستنەكا حزبی، پتر وەك كەسەكێ ئیداری هاتبوو ناسكرن، دەسپێكا دامەزراندنا ئەوا ب دەڤەرا ئۆتۆنۆمی دهاتەناڤكرن جێگرێ سەرۆكێ جڤاتا یاسادانانێ و پشتی وێ ژی سەرۆكی جڤاتا گەل (مجلس الشعب) بوو ل سلێمانیێ، بەلێ كەسەكێ كوردپەروەر و وەلاتپارێز بوو و ب وێرەكیێ و خوەدی هەلویستان هاتبوونیاسین.
شاكر فەتاح دەمێ سەركەتییە سەر ستێجی و د سمینارا خوەدا ئاماژە ب رەوشا ئیراقێ و كوردستانێ یا وی دەمی كر، داخوازا ئازادكرنا زیندانییان و دیاركرنا سەرئەنجامێ بێ سەروشوونكرییان و ڤەگەراندنا خەلكێ گوندان بۆ سەر گوندێن وان وراوەستاندا ڤالاكرن و ڤەگۆهاستنا گوندان كر و داخواز ژ دەستەلاتی كر دانوستاندنێ دگەل برا شۆرشگێرێن كورد بكەت چونكی ئەو كورێن مللەتینە و ئیراقینە و چەند داخوازیێن دیتر كو د وی دەمیدا د بەرژەوەندییا تەڤایی ئیراقییان و دەستەلاتیدا بوون.
پەیڤا شۆرشگێرێن كورد مینا بۆمبەكێ د هۆڵا دیدارێدا پەقی، ل شوونا (شاكر فەتاح)ی و رەوشەنبیرێن ئامادەبووی ترس و لەرزكێ مەزنە بەرپرسێن بەعسی و كارگێریێن هۆلێ گرتن و كونێن مشكان لێبوونە قەیصەری و نە دزانین دێ چاوان سەرەدەریێ دگەل بۆیەرێ كەن. پشتی ب دووماهی هاتنا سمینارێ ئێكسەر ژ ستێجی د ئیننەخوار و هەرئێكی ب رەنگەكی نەرازیبوونەكا بێهنا گەفان ژێدهات دەردبڕی.
شەڤێ ل ئوتێلێ و رۆژا پاشتر ل هۆڵا دیدارێ مەزنە بەرپرسێن بەعسی فشار ئێخستنە سەر شاكر فەتاحی پێشەمانییا خوە ژ پەیڤێن خوە دیاركەت و هندەك رەوشەنبێرێن ئامادەبوویی ژی ژ بۆ پاراستنا ژیانا وی هەمان داخواز لێكرن. بەلێ خوەدیێ هەلویستەكێ نە گهۆر بوو و رۆژا پاشتر زۆر ب هێمنی ل هۆلا دیدارێ ئامادە بوو و ب هەمان شێوە رۆژا دووڤرا بەرەف مالا خوە ل سلێمانیێ زڤریڤە.
وەك ژ هەڤژینا وی دهێتەڤەگێران پشتی زڤریەڤە مال وەك هەرجار ژیانا خوە ب ئاسایی برێڤەدبر، مێڤاندارییا هەڤالێن خوە دكر، هەردەم یێ دەڤ ب گرنژین بوو، نە ل نك هەڤژینا خوە نە لنك كەسەكێ دی ترس یان نیگەرانییەك دیارنەدكر و وی باش دزانی زێرەڤانییەك توند ل سەرە و هەرجهێ دچیتێ چاڤدێرییا وی دهێتەكرن، هەتا شەڤا 18/19 ئادارا 1988ێ ل ناڤ مالا وی دهێتەگرتن و برن بۆ فەرمانگەها.