محسن عەبدولڕەحمان

زانكۆیا كوردستان ل هەولێرێ رۆژا سێشەمبی بۆ بەركرنا جلكێ كوردی دەستنیشانكر، ئەڤ بڕیارە ل رۆژا 3/12 هاتە راگەهاندن، وەكو دەستپێك دەستپێشخەرییەك باشە هەر بكێمی بۆ شكاندنا بڕیارا شلەییا وەزارەتا پەروەردێ لدور قەدەغەكرنا بەركرنا جلكێ كوردی، د بەرامبەردا دەستنیشانكرنا رۆژا 10ئادارێ وەكو رۆژا جلكێ كوردی ل دامودەزگەهێن میری.
بەری بیست سالانە رۆژەكێ وەكو ماموستا چوومە قوتابخانەكێ‌ ب جلكێن كوردی، بەری دەركەفتنێ رێڤەبەری گۆتە من: تكایە جارەكا دی ب جلكێن كوردی نەهێ دەوامێ، هەر باشە چ سەرپەرشتیار ئەڤرۆ نەهاتینە، هەكە داكەنە كێشە‌!
براست ژ ڤێ گۆتنێ حێبەتیبووم، مللەتێن دونیایێ شانازیێ ب جلكێ خۆ یێ نەتەوەیی دبەن، ئەڤە هندستان و میرگەهێن كەنداڤی ب دشداشەی و عەگالێ ل هەموو دامودەزگەهان فەرمی و میرینە، یا ژ هەموویێ بالكێشتر جەنابێ سەرۆكی هەردەم ب جلكێن كوردییە!
كێ و بۆچی ئەڤ بڕیارە دایە و هەكە بۆ دەمەك دەستنیشانكری یا پێدڤی بیت، ئەرێ ما ئەو بڕیار یا پیرۆزە دا هەتا نها یا بەردەوام بیت.
رۆژ بۆرین و رۆژا جلكێ كوردی نێزیكبوو، كو مخابن دەوام ناهێتەكرن، رێڤەبەری د كومبوونێ دا گۆت: گەلی ماموستا فەرە ل رۆژا جلكێ كوردی بگەرمی ئامادەبین و ڤیابیت هەموو ماموستا ب جلكێن كوردی بهێن و دەستووری وی رۆژێ ب ئێكجاری نینن!
رۆژا جلكێن كوردی هات و ژ رێڤەبەری هەتا بەردەستكی دگەل قوتابیان، ژبلی من هەموو ب جلكێن كوردی ئاهەنگ دگێڕان ! من دگۆتێ ئەڤە رۆژەكا دی ژی پویچ و بێبەرهەم بۆری.
د ناڤ ماموستایان دا یێ ناوازە بووم چنكو پێشوەخت من بڕیاردابوو، كو ئازادانە ب جلكێ كوردی بهێمە دەوامێ یان وێ رۆژێ ژی ل بەرخۆنەكەم، بیست سال بۆرین هەر سال رۆژا جلكێ كوردی بتنێ ئەز یێ جودا بووم !
لەو ب بڕیارا زانكۆیا كوردستان كەیفخۆشم، بهیڤییا قەدەغەكرن ل سەر جلكێ كوردی راببیت و ئەو بڕتیار بهێتە رسواكرن، لەو هەر من داخوازدكر ل شوینا قەدەغەكرنێ یان سەپاندنێ، ببیتە بژاردەیا كەسی، یێ بڤێت ب جلكێ كوردی بچیتە دەوامێ و یێ نەڤێت ل سەر نەهێتە سەپاندن.

محسن عەبدولڕەحمان

نڤیسەر «حازم بلەیی» هەلبەستەك ب ناڤونیشانێن «ئەی نیشتمان» بەلاڤكریە ئەڤ دەقێ وێ یە:
ئەی نیشتیمان
هندەک خۆ د کەنە گۆری
ل سەر تە یێ خۆ د کوژن
هندەک ژی ب کەفتنا تە
کەیفێ دکەن، دگڕنژن
هندەک یێ بۆ تە دنالن،
سروودا بۆ تە دبێژن
هندەک ب وێرانبووناتە،
نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن
هندەک دلسۆز و خۆراگر،
ئامادەن خوینێ ب ڕێژن
هندەک ژی سەرخۆش و مەستن
هەمی گاڤا وەکو گێژن
هەردوک ژی ل سەر تە دژین
ئێک خودان هەلوێست و خەمخۆر
ئەوێ دیکەش بۆ هەلکەڤیت
بخۆت، بژیت، وەک مشەخۆر
ڤێجا چتۆڤ دێ وەک ئێکبن
ئەوێ دلسۆز و یێ چاڤشۆڕ.

ئێک/ هەڤدژییا دوانەیی:
هەلبەست لدۆر بابەتەکێ گەوهەری و ئالۆزە، ئەوژی پەیوەندی د ناڤبەرا مرۆڤی و وەلاتیدایە، زمانێ هەلبەستێ نێزیکی هەلبەستا ئازاد یان هەلبەستا پەخشانکییە، متمانە ل سەر رستەیێن کورت و چڕ کرییە، ئەڤێ دەنگێ هەلبەستڤانی بهێز و راستەوخۆ کرییە.
ئاڤاهیێ هەلبەستێ ل سەر هەڤدژییا دوانەییە (التناقض الثنائی) کو جڤاکی دکەتە دو پشکێن بدژواری هەنبەری یەکتر، دلسۆز و هەلپەرست، ئەڤ شێوازە سەلیقەکا ناڤخۆیی ل سەر بنەمایێ پارادۆکسێ دئافرینیت، سەلیقە لڤێرە پتر دلینی و هزرییە، چنکو دگەل بەحسێ قوربانیدانێ (ل سەر تە یێ خۆ دکوژن)، (ئامادەن خوینێ بڕێژن)، تا شوڕدبیتە سڤکاتی و ترانەپێکرنێ دەمێ بەحسێ پشکا دویێ دکەت (هندەک ژی سەرخۆش و مەستن)، (بخۆت، بژیت، وەک مشەخۆر)، دیسان لڤێرە وێنە دبەرجەستەنە و راستەوخۆ خزمەتا بیرۆکەیێ دکەن (نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن)، (سەرخۆش و مەستن)، ئەڤ وێنە بەرەڤاژی جۆرێن دی یێن هەلبەستێ یا دویری ئالۆزیێیە، گرنگیدایە سەرەدەرییەک جڤاکی و سیاسییا دەستنیشانکری.

دوو/ لایەنێ هێماگەری و ئاماژەیی:
دەربڕین هێما و ئاماژە
نیشتمان نەهەما رووبەرەکێ جوکرافییە، بەلکو هێمایە بو دۆزەکێ، چارەنڤێسێ هەڤپشک، بهایێن بلند، کو د ڤیانا وێدا فەرە یەکسانبن.
نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن هێمایێ خیانەتێ ژبو دەستکەفت و بەرژەوەندەک کەسی، نانێ چاڤشۆڕیێ ئاماژەک کوورە بو مشەخۆریێ.
سەرخۆش و مەستن/ هەمی گاڤا وەکو گێژن هێمایێ خەمساری و نەپویتەدان ب چارەنڤێسێ نیشتیمانییە، یان هێمایە بو ئەوێن بێهوشیاری ل پەراوێزا روودانان دژین و مفای ژ بەرەللایێ وەردگرن.
مشەخۆر هێمایێ هەرە بهێز و ئاشکرایە، ئەو هەلپەرستە یێ ل سەر لەشێ وەلاتی (کەسێن دی) دژیت، بێی تشتەک هەژی پێشکێش بکەت، ئەڤە ئازرێنەرا پرسەک رەوشتییە، ئەوژی یەکسانییا هاولاتیبوونێیە.پێشکێش بکەت، ئەڤە ئازرێنەرا پرسەک رەوشتییە، ئەوژی یەکسانییا هاولاتیبوونێیە.

سێ/ رەخنە: تێبینیێن ئەرێنێ:
– ئاشکرایی و ئازایەتی:
هێزا هەلبەستێ د وێرەکی و ئاشکرایا پەیاما وێ یا رەخنەیێدایە، ئەو راستەوخۆ دەردێ جڤاکی و سیاسی دەستنیشاندکەت و دیاردەیا هەلپەرستییا نیشتیمانی رسوادکەت.
– ناڤەندگەرییا هزری:
ئاڤاهیێ هزریێ هەلبەستی یێ خۆرستییە، ب بانگکرنێ دەستپێدکەت (خودان هەلوێست و خەمخۆر)، پاشی دادکەڤیت (نانێ چاڤشۆڕیێ دپێژن)، دا ب پرسا هەبوونگەری ئەوژی رەتکرنا یەکسانیێ بداوی بینیت.
– ئازراندنا دلینیێ:
هەلبەستڤان د ئازراندنا هەستێن خواندەڤانی و هاندانا وی بۆ دادیێ د هوندری قیژییا (ئامادەن خوینێ ب ڕێژن)، (بخۆت، بژیت، وەک مشەخۆر)دا یێ سەرکەفتیبوو.
* تێبینیێن نەرێنێ:
– رەخنەیا راستەوخۆ:
سەرباری کو راستەوخۆیا پەیامێ خزمەتا ئارمانج و مەبەستا هەلبەستڤانی دکەت، لێ ئەو ژ کوورییا هەستکرنێ ئەوا ژ هایدانێ دهێت کێمدکەت، هەلبەست دا بهێز و کاریگەرتربیت ئەگەر هەلبەستڤانی وێنەیێن هێمایی ل شوینا مەزراندنا راستەوخۆ وەکو (هەلپەرست، مشەخۆر) بکارئینابان.
– هەلبەستڤانییا سنووردار:
جاران هەڤۆک پتر ژ هەلبەستێ نێزیکی راپۆرتا جڤاکی و سیاسی دبیت، دیسان گرنگیدان ب ناڤەرۆکێ ژ جوانکارییا زمانەڤانی خوارییە، کو دەقێ وێژەیی بلنددکەت.
پۆختە:
هەلبەست دەنگەکێ بهێز و راستگویێ نەرازیبوونێیە، نوینەراتییا وژدانا زیندی یا هەلپەرستیێ رەتدکەت، هەروەسا پەیوەندییا مرۆڤی ب بهادارترین دەستگرتی ئەوژی نیشتمانە، هەلبەست هزر و هەلویستە ئەرکێ وێ ئازراندنا پرسیارا رەوشتییە، ئەوژی چاوا دلسۆزێ خۆگوریکەر دگەل هەلپەرستێ چاڤ ل دەلیڤەیان د یەکسانبن؟
هیماگەرییا مشەخۆری:
د هەلبەستێدا مشەخۆر گرێیا ناڤەندییا رەخنەیا جڤاکی و رەوشتییە، چنکو مشەخۆرێ بایۆلۆجی ئەو بونەوەرە یێ خۆراکی و ڤەحەویانێ ژ یێ دی وەردگریت و د بەرانبەردا نەخۆشی و زیانێ دگەهەنیتێ، هەلبەستڤانی تێگەهێ بایۆلۆجی کریە هێمایەک جڤاکی و سیاسیێ گەلەک دژوار و هوور.
ئاماژەیێن مشەخۆری د هەڤگرێکا – سیاق – نیشتینمانیدا:
کارتێکرن ل دەقی ئاماژەیا هێماگەری
مشەخۆر ئاماژەیە بۆ پشکا بهەدەردانا بێریێن وەلاتی، کو دلسۆز ئاڤادکەن و مشەخۆر دخۆن و وێراندکەن بەربوون و ئیستیغلال
مەشەخۆر کەسەکێ خۆپەرێسە، ئارمانجا وی (خوارن و ژیانە) ئەڤە بەرەڤاژی پالدەرێ دلسۆزییە (خۆگوریکەر)، ئانکو خۆپەرێسییا رها هەنبەر خۆگورییا رها. خۆیەتییا رها
مشەخۆر بێبەرهەمە، ئەو تنێ دخۆت، د دەقیدا چاڤ ل دەلیڤێیە. نەرێنی یا کرێت
مشەخۆر د ناڤ لەشیدایە – وەلاتی – ئەڤە وی ژ دوژمنێ دەرەکی مەترسیدارتر لێدکەت، چنکو ئەو تەڤنێ ناڤخۆیی وێراندکەت مەترسییا ناڤخۆیی
چاڤشۆڕ: هەلبەستڤانی پەنا برییە بەر ڤێ پەیڤێ، دا کەسی هەلپەرست ژ هەر بهایەک مرۆڤینی بشۆت، چنکو مشەخۆر بونەوەرەک زیانبەخشە.
بێبوهایا رەوشتی
چوار/ کۆپیتکا پڕس و نەرازیبوونێ:
هەلبەست ب ڤێ مەزراندنێ (ڤێجا چتۆڤ دێ وەک ئێکبن/ ئەوێ دلسۆز و یێ چاڤشۆڕ) دگەهیتە کۆپیتکێ، لڤێرە مشەخۆر بەهانەیا سەرەکییا نەرازیبوونێیە، هەلبەستڤان لەکەیێ ژ هەبوونا دو جوینان ناکەت، بەلکو لەکەیێ دکەت ژ سیستەمێ رەوشتی و جڤاکیێ دەستوریێ ب یەکسانییا دیاربووی ددەت، د دەمەکیدا د ناڤبەرا واندا تەمباڤەکە، مشەخۆر هێمایێ تێکدانا ئێکەتییا نیشتمانبوونێ و مەترسییا دەرزبوونا ناڤخۆییە، لەورا ئەڤ هێمایە بوویە کلیلا کەرب و توڕەییا هەلبەستڤانی و ناڤەندا رەخنەیا وی یا دژوار.

محسن عەبدولڕەحمان

چریسكەك:
ئارێشە نەترسا زارۆکان ژ تاریێ یە، بەلکو ترسا مەزنان ژ ڕۆناهیێ یە!
«پلاتو»

دەقێ هەلبەستێ
کچێــن رۆژ
د رەنگینییــا جلێـن خــۆدا ئـەم باوەرییا ئاخێ و چیایــان هەلدگریــن،
نە بتنـێ هنـدەک داڤ و دەزیێـن رەشـن.. داڤێــن رۆژێ و ئەردی و خوینـێنە..
ئـەم کچێــن چیـانــە.. کەســک ژ مــە دهێـت
کچێــن رۆژێنــە.. زەر ژ مــە دهێــت
کچێــن شوڕەشانــە.. سۆر ژ مـە دهێــت.

رەخنە:
هێماگەری:
پێکهاتا دەقی توڕەکا ئاماژەیانە توخمێن ماددی بو ئاستێ گیانی و مێژوویی بلند دکەت، هێماگەری لڤێرە بوویە دلێ ژیندارێ جوانکارییا دەقی، ژ هێماگەرییا توخمێن گەردوونی و هێماگەرییا رەنگێن ئاماژەکەرێن ناسنامەیێ، وەکو هێماگەریا رەنگان (جلکێن رەنگز – ملابس زاهیە):

ئاماژە:
جلک ژ ئەرکێ بنەرەتی دەربازدبیت دا ببیتە ئەو ئامانی ناسنامەیێ، ئەو نەتنێ راپێچە بەلکو گۆتنەک بینڕاییە بۆ شانازیێ، هێمایێ خۆ پیرۆزکرنێیە و شانازبوون ب ناسنامەیێیە. دیسان هێماگەرییا توخمێن گەردوونی (کۆکا هەبوونێ) لڤێرە کۆکا ناسنامەیێ /ئەم/ د هەبوونێدا دبنە داڤێن ئاماژەکەرێن گەردوونی، پوختەیا هێماگەریێ د دەقیدا هێماگەرییا ناسنامەیا ئەرێنییە، ئارمانج ژێ ئاڤاکرنا ناسنامەیەکا کۆمەکییە /ئەم/ یا رهدار د سروشتیدا / چیا و کەسکاتی/، د رۆناهییا خۆ نویکەردا/ هەتاڤ و زەر/، مێژوویا خەباتێ/ شۆرەش و سۆر/، بکارئینانا جهناڤێ/ ئەم/ هایدانێ ب هەبوونا ناسنامەیەکا کۆمەکییا بهێز و ب خۆشاناز ددەت، ئەڤە دەقی دکەتە بەیاننامەکا کۆمەکی پتر ژ دەربڕینەکا تاکەکەسی، بڤێ چەندێ رەنگ و جلک و دەزی دبنە داڤێن راگەهاندنەک هەبوونگەری، هێزا ڤێ ناسنامەیێ و شانازی و کووراتییا وی ب یا مێژوویی و گیانێ رادگەهینیت:

هێما و ئاماژە توخمێ / ماددی – گیانی
هێمایێ رۆناهی، هیڤی، ژیانا هەلاتگەری و زانینێ، ناسنامەیا گەش و نویکەر داڤێن رۆژێ
هێمایێ رهان، خۆرستیبوون، رەسەناتی و گرێدانا – ئەم – ب جهیڤە، کووراتییا مێژوویی زەمین.
هێماگەرییا ژیان و خۆگوریکرن و بەهزادەیێ – النسب الطاهر- نوینەراتیا گرێدانا چارەنڤێسساز و مێژوویی دکەت، لەو ناهێنە ژێکجوداکرن، ئاماژەیە بۆ بەرهەڤییا خۆگوریکرنێ ژبۆ ناسنامەیێ خوین
هەروەەسا هێماگەرییا رەنگان: رەنگ د دەقیدا نە جوانکرنە، بەلکو هەڤکێشەیێن هێماگەرینە بو رەهەندێن ناسنامەیێ، ئەڤە هەرە بهێز و چرییە د دەقیدا:
هێماگەری رەنگ ناسنامەیا ئاماژەکەر
هێمایێ گەشەبوونێ، پێتبوون، خۆرستیبوون، بەرخۆدان/ چیا هێمایێ بلندیێ و کەسک هێمایێ سروشتی کەسک کچێن چیا
هێمایێ هەلاتگەری، رۆناهی، گەشبینی/ رۆلێ ئەوان بو کەسێن دەوروبەر وەکو ژێدەرێ ژیانێ و رۆناهییەک نەڤەمریت زەر کچێن روژێ
هێمایێ خۆگوریکرنێ، خوین، سەرگەرمی، وێرەکی، قەبخوازی/ گرێدانا ناسنامەیێ ب مێژوویەکا خەباتیڤە، داکۆکیکرنە ل سەر گیانێ شۆرەشگێری و موکوڕی ل سەر گوهۆڕینێ سۆر کچێن شورەرشڤان.
رەوانبێژی: دەقەک قەبارە بچویک و پەیڤ کێم، ب رستەیێن نەرم و سەلیقەکا ئارام کو بو بهیستنێ بساناهی و د کەهی، لی داگرتی ب وێنەیێن جوانکری، ئەگەر ب ئازراندنا هەستان، ئەوێن خزمەتا شانازبوونێ ب ناسنامەیێ دکەن، ئەوژی ل سەر دوو بنەما بلندبوویە: بەرجەستەبوونا هەرەجوان بو ئاماژەیێن راماندار و کورتبوونا رەوانبێژییا هەڤسەنگ. ئەڤێ چڕییا رەوانبێژییا شاکار دایە دەقی.

دەقی پەیڤ کرینە ئامانێ رامانێن رووت، ئەڤە کۆپیتکا رەوانبێژیێیە، وەکو خوازەیا / د رەنگینییــا جلێـن خــۆ دا ئـەم باوەرییا ئاخێ و چیایــان هەلدگریــن/ جلک وەک کەرستەک بەرهەست کرە ئامان و عەنبارا باوەریێیە، ئەڤ بەرجەستەبوونە باوەریێ دکەتە پشکەک بینڕای و هەستەوەر ژ ناسنامەیێ، کو کارتێکرنا هێزا دەربڕینێ زێدەدکەت.

لێکچوونا نەراستەوخۆ بو سەرکەفتنا ڕهوڕیشالی، ب گۆتنا/ نە بتنـێ هنـدەک داڤ و دەزیێـن رەشـن..داڤێــن رۆژێ و ئەردی و خوینـێنە.. / رەوانبێژی لڤێرە ژ سالۆخدانی بو سەلماندنا هەبوونێ دچیت، جلک نەوەکو داڤێن هەتاڤێنە /لێکچوونەکا راستەوخۆیە/ بەلکو داڤێن رۆژێنە / لێکچوونەکا بهێزە/ ئەڤ سەلماندنە بهایەکێ ڕها ددەتە جلکان و دکەتە پۆختەیا سێ تۆخمێن گەردوونی: هەتاڤ/هێمایێ ئاسمانی و رۆناهیێ/ زەمین /هێمایێ چەسپایی و ڕهانە/، خوین/ هێماییێ ژیان وخۆگوریکرنێیە.

رەوانبێژیا کورتکرن و لێکڤەکرنێ:
د دەقیدا گۆتن ژ رامانێ کورتترە، دەق متمانەیێ ل سەر شێوازێ کورتکرنا هەڤسەنگ و لێکڤەکری بو پەیداکرنا سەلیقەکا کاریگەرا دەروونییا بهێز دکەت، ب پۆلینکرنێ و گرێدانا وێ ب ناسنامەیێڤە وەکو: کەســک ژ مــە دهێـت / زەر ژ مــە دهێــت/ سۆر ژ مـە دهێــت/، ئەڤ هەڤۆکێن کورت و بڕی سەلیقەکا بلەز و دراماتیک دئافرینیت، کو دگەل بیرۆکەیا ناسنامە و شانازیێ گونجاییە، سێ جاران دوبارەکرنا / کچێــن – ژ مــە دهێــت/ دوبارەکرنا هایدانبەخشە، دوبارەکرن نەژبۆ درێژکرن و پەرەسەندنێیە، بەلکو ل سەر داکۆکیکرن و کورترکرنێیە، چنکو دەق پشتراستدکەت کو ناسنامە دەرئەنجامێ سێ رەهەندانە/سروشت، رۆناهی، شۆرەشگێری/ و مافدارییا بیرۆکەیا /ژ مە دهێت/ دچەسپینیت.

محسن عەبدولرەحمان

ل باژارێ سلێمانیێ چالاكییەكا هونەری ب ناڤی (هونەرگەها وەلات) ل زانكۆیا ئەمریكی هاتە گێڕان، وەكو د مالپەراندا بەلاڤبووی د برگەیەكێ دا شەش كچێن كورد ب كاروكوكێ داعش ل سەر خوانەیێ ئەو عەبا و پێچە هاڤێتن و ب چلكێن كوردی برگەیا خۆ تمامكر، دیارە ئەڤێ ئیسلامیێن كوردستانێ گەلەك ئێشاندینە، لەو كارلێكرن و دژكار گەلەك د دژواربوون! وەسا دیاربوو هاڤێتنا كچێن كورد بو راپێچا داعش ئەوان ب دژی دینی ناسكرییە، دزانین كو چ ئیسلامیێن كوردستانێ چ هەلویستێن نەتەوەیی و مرۆڤی هەمبەر هۆڤاتییا داعش دژی مللەتێ كورد نەبوون، ئەگەر ئیسلامییا ب وێ دژواریێ بەحسنەكربا هەر كەسێ ئاگەهـ ژ بابەتێ نە بوو! لەورا ئەوان مەزنترین ریكلاما بەلاش بو چالاكیێ كر.
ئەڤێ هەلویستێ ئیسلامیێن كورد بیرا من ل دژوارە سەرەدەریا (چورچ ئویول) ی دكەل زركێتكەكێ ئینا، دەمێ زركێتكێ هنگڤین دخوار و ئەوی ب چەقویێ كرییە دوو پارچە، زركێتك بەردەوامبوو ل سەر خوارنا هنگڤینێ ژ سكی بڕی دەردكەفت، لێ دەما ڤیای بفڕیت، ژنوو ب بلارەساتێ زانی!
ئەڤەیە یا ب سەرێ مە دهێت، بێ جوداهی هەموویان ژ ئەرەب، ترك، فرس، ئیرس، ئینگلیز، فرەنسی، ئەمریكا…، پارچە ژ مە ڤەكرینە ژ گیان و بێرێن مە خواری یە، د دەمەكی دا ئەم د هنگڤینی دا د خەندقینە و پتریا مە هەر كارەساتا مە تێبینی ناكەن، تاكو (بار دهێتە سەر شاخێن گای) و پێدڤی فڕینێ دبین.
پرسیارا من وەكو كوردەك ئەرێ بۆچی ئیسلامێ پێچان سەپاند، ما هینگێ ژنێن د رویسبوون؟ دیسان جلك و راپێچا ژنا كورد یا بێستارەیە، ما كورد بو مرۆڤێ ئازان نابێژن (سەربەست) و بو مرۆڤێ بەرەللا و سەربەردای (سەركول، سەرتراشی)؟ یا زانایە دەرسۆك/ جەمەدانی پشكەكە دانەبڕایە ژ راپێچا ژن و مێرێ كورد، لێ حیجابا و پێچە (نیقاب) ژ كاكلا دینێ ئیسلامێ نە و ئەركە یان هێمایەك سیاسی یە، مەبەست پێ خۆ دیاركرن و جوداكرنە و حاشابوونە ژ كوردبوونێ.

محسن عەبدلڕەحمان

د سالڤەگەڕا وی یا دویێدا ل سەر هەلباسکبوونا وی یا پیرۆز، هێژا (ستار عەلی) د ناڤ مەدایە و کارێن وی هێژ ب گیانێ وی دژیندارن.
کەڤالێ بەدرخانییان:
ئەڤ کەڤالە کارەکێ هۆنەریێ ب مورکەکا هێماگەرییا مێژووییە، ل 12/9/1999ێ لدەمێ ڤەکرنا ئاڤاهیێ نویێ پەرتووکخانەیا بەدرخانییا ژ لایێ بەرێز (نێچیرڤان بارزانی) هاتییە هەلاویستن، ئەڤە ل سەر داخوازا لایەنێن پەیوەندیدار کو ژ هۆنەرمەندێ مەزن ستار عەلی هاتبووکرن نیگارکر، لوی دەمی ١٩٩٨ێ مالا ستاری ل گەرەکا هەرە مللی ل دهۆکێ – شیڤەشۆرکێ – بوو، کو دوو ژوورێن کەڤن و شەهگرتیبوون، د حەوشێدا دوو هژیر بلندببوون، ستار لژێر سها وان هژیرا کەڤالی بەدرخانییان نیگاردکر، ئەو دیمەن د چیرۆکا (پەیاما رەنگان) ب پەیڤان من نیگارکرییە.
ئەڤ کەڤالە د ناڤەرا پۆرترێتی و سرۆشتیدایە، ئەو ڤەگێڕانەکا بینڕایە بۆ ناسنامە و بیردانکا کوردی، کەلا وەک هێمایێ خۆرستبوونێ و ئالایێ کوردستانێ دگەلدا هژمارەکا کەساتیێن کورد ژ مالباتا بەدرخانیێن مەزن، ئەوێن دبوارێن هزری و مێژوویی و رەوشەنبیری.. پێشەنگ، کو کەڤالی دکەتە بەلگەنامەکا هۆنەری یا سەرکێشێن بزاڤا نەتەوەیی و رەوشەنبیرییا کوردی.

جوانکاری و هێماگەرییا کەڤالی
کەساتیێ پیر ب جلکێن کوردی ل سەرێ کەڤالی سالۆخەتێن هێماگەرییا پێشەنگی، دەستهەلات، روومەت، پەندڤانی، پایەبلندی..، پێ بەخشییە، ل دانگێ ب رێز کەساتیێن ب هویری نیگاکری، کو کەسێ ئاگەهداری رەوشا کوردان د سەدسالا بوریدا ئەوان دنیاسیت، دێم و سیمایێن وان دکەهینە، نیگارکێشی ب زانابوونەک بەرفرەهـ و هوشیارییەک کوردانە زانینا مێژوویێ، سێ بەرەباب مینا کوچێ نیگارکرینە و رۆلێ ژنا کورد ژبیرنەکرییە، کو د کەساتییا – رەوشەن بەدرخان – دا بەرجەستەکرییە، وەکو هێمایێ بەردەوامییا کاروانی خەباتا نەتەوەیی و هایدانێ ب گرنگییا هەر ئێکی و رۆلێ وی یێ بنگەهین دایە، دێمێن کەسان ب سیمایێن هێزێ دیارن و ئەڤە رێزداری و روومەتێ پێ دبەخشیت، پاشخانە چیایێن بلندن ب کەلایەکێ وەکو هێما بۆ دێرینیی و خۆراگریێ، ئالایێ کوردستانی ئەوێ ژ کەلایێ بەرەڤ ژێر درێژدبیت و ل هەردوو ئالییان پەرتووک د بژالە، هێمایێ هەرە بهێزە کو زانست و زانین و ناسنامەیا نەتەوەیی پێکڤە گرێددەت.
ب زالکرنا رەنگێ ئاخی و یێن گەرم هەست ب رەسەناتی و کووریێ دایە کەڤالی، رەنگێن زەر و کەسک و ئاخێ ئاماژەیە بو گرێدانا کەڤالی ب سرۆشتێ چیایێن کوردستانێڤە، دیسان بەرچاڤکرنا پەرتووک و بەلگەنامەیان ل پێشییا کەڤالی ئاماژەیە بو گرنگییا زانست و مێژوویێ.
هێماگەرییا پەیامێ:
پەیاما کەڤالێ یا رۆهنە، سەرکردێن مێژوویێن بوارێن جودا گرێدانە د ناڤبەرا خەباتا سیاسی، لەشکری، و یا هزری و رەشەنبیری و، پەرتووکێن بژالە ئاماژەیە بو گرنگییا زانینی و ئاڤاکرنا ناسنامەیا نەتەوەییدا، چیایێن ل پاشخانەیێ هێماگەرییا هێز و خۆراگرییا گەلێ کوردە.
سەرباری کو کەڤال هەلگرێ پەیامەکا هێماگەرییا بهێزە، لێ دبیت هندەک ببینن کو ئەو یا راستەوخۆیە، لێ ئەڤە وەک کارەکێ بەلگەیی و مێژوویێ خزمەتا دۆزا هزرییا کوردی دکەت، ژ بهایێ وێ کێمنابیت، کەڤال کارەکی هۆنەریێ خودان پەیامەک کوورە، د هۆندری هێمایێن بینڕایدا دەربڕینێ ژ ناسنامەیا کوردی دکەت.

گرنگییا کەڤالی:
«زێدەروویێ ناکەم ئەگەر بێژم: بەرێ نانی گەلەک ژ روویێ کەڤالێ جوانترە» مالفا گەلەک پرسیارێن گرتی و حەزێن ڤەکری، ل بەر بایێ نالینێ، هاواردکەن (سۆتم ناهێت گۆتن) ـ ژبلی مرۆڤی چ تشت دپیرۆزنین، ژ وانا کولتۆر، لێ هندەک بنەمایێن دهەین دپیرۆزن، ئەڤە د هەمی جڤاکاندا و بۆ هەمی جڤاکان دروستە، ژبلی جڤاکەکێ خاپاندی و گەمژەکری.

بەرزەبوون:
یا گرنگ ئەڤ کەڤالێ ل دەروازەیا پەرتووکخانەیا بەدرخانیا خەملاندی، پاشی بو دەمەکی د ژوورڤە هەلاویستن، د ناڤبەرا رێڤەبەرییا چەند کەساتییاندا بو پەرتووکخانەیێ و کارێن نویژەنکرنێ کەڤالێ بەدرخانییان نەیێ دیارە، لڤێرە ئەڤ پرسە دهێتە پێش: ئەگەر رێڤەبەرەکێ پەرتووکخانەیا گشتی بوهایێ کەڤالێ هۆنەری نەزانیت و ل جهێ هەژی نەدانیت، ئەرێ بۆچی لەکەیێ ل بانگخوازێ ئیسلامەوی دکەین، کو وێنە و نیگار و مۆزیکێ حەرامدکت و پەیکەران ب بت – سەنەم – ددەتە نیاسین!؟

ژێدەر:
١- پێتیبوونا رەنگان، ناڤەندا هاڤیبوون یا لێکولین و وەشانێن کوردی ل بەرلین، ژمارا وەشانێ – 44 – 2004، بپ41.
٢- سارە جقریف، هل ثمة افاق جدیدە لحمایە اللوحات التاریخیە من التلف؟ 17أبریل 2023

https://diffah.alaraby.co.uk/diffah/.

٣- اللوحات الفنیە أبرز وسائل التعبیر عن اڵافكار والمشاعر، حیث تجمع بین الإبداع والخیال، وتنقل رسائل متنوعە لمشاهده. https://hotgraphicksa.com/ar/blog/.

محسن عەبدلرەحمان

هزربكە تو زمانەكێ مریێ بەری 1700سالان بڤەژینی و بكەیە زمانێ مللەتەكی، كو ل زانكۆیێن جیهانی بهێتە خواندن، چ حنێرە!
ئەڤەیە یا ئەلیعازر كوڕێ یەهودایێ جوهی بو زمانێ عیبری كری.
د دەمەكیدا زمانێ عیبری تنی د ئایردەیێن دینی و دەستنڤێسێن كەڤندا مابوو، هزرەكا وێرەك خۆ ل سەرێ ئەلیعازەریدا: زمانێ عیبری ببیتە زمانەكێ زیندیێ د ژیانا رۆژانەدا ل جادە و مال وخواندنگەهان بهێتە بكارئینان.
ئەلیعازر ل سالا 1858ێ ل روسیا بوویە و مشەختی ئورشەلیمێ بوو، ئەو هەلگرێ هزرەكێ كو یا هەرەبزەحمەتبوو.
داكوكیكر كو ژبلێ عیبریێ دگەل مالباتا خۆ نەپەیڤیت و پرۆژەكێ زمانەڤانیێ گشتگیر بو چێكر و پێكئینانا پەیڤێن نوی یێن بۆ سەردەمی دگۆنجای بەرپاكر، ئێكەم فەرهەنگا نوی یا عیبری دارشت،
هەمی شیانێن ئەلیعازری د رێیا ڤەژاندنا زمانێ عیبری دابوو، كو ببیتە زمانێ نەتەوەیی و بەردەوام دگۆت: « وەلات بێ زمان نابیت و زمان بێ وەلات نابیت» ، ئەوی رەخنەیێن دژوار ل جوهییان دكرن كو زمانێ خۆیێ عیبری بزمانێن خۆمالیێن دی گۆهارتینە و گۆت: «ڤەژاندنا زمانێ عیبری دێ بیتە ئاماژە كو ڤەژاندنا گەلێ جوهی نێزیكبوویە و پتر گیرونابیت.
ئەلیعازری دیت كو بژالەبوونا جوهییان ئەنجامەكێ سرۆشتییە بو نەبوونا زمانەكێ ئێكگرتییە، بدیتنا وی فرەزمانی بو ئەگەرێ بژالەبوونێ و ڤەژاندنا زمانێ ئێكگرتی دێ دوبارە كومبوون و ئێكگرتنێ پەیداكەت.
ئەڤێ گرنگیپێدانا ئەلیعازری بزمانێ عیبری نەفرەتا جوهیێن ئەرتودوكس بو ئینا، ئەوێ زمانێ عیبری بزمانەك پیرۆز دهژمارت و نابیت د تشتەكیدا و ژیانا رۆژانە ژبلی نڤێژێ بهێتە بكارئینان، لەورا ئەو دگەل ئەوان كەفتە گەنگەشە و بكروڤەكێشا، لەورا ئەو ب گاوری و بێباوەریێ تاوانباركر، سەرباری كو ئەو د هێماگەری زمانێ و پیرۆزیا وێدا دگەل وان یێ ناكوك نەبوو، لێ ئەوی داخوازدكر ببیتە زمانێ دانوستاندنا رۆژانە ب شێوەیێ گۆتی و نڤێسی ، نەتنێ ژبەركرن و د پەرتووكین پەرستنێدا بیت.
پڕسیار ئەڤەیە ئەڤرۆ مە چەند كوردێن وەكو ئەلیعازری هەنە و چەند هەڤدژێن وی هەنە؟
*د. امین محمود، الیعیزر بن یهودا وقدسیە اللغە،05-01-2021، https://www.ammonnews.net

محسن عەبدلڕەحمان

هەلبەستەك ژێر ناڤونیشانێن (باوەری) یا هەلبەستڤان (ژینێ رێكانی) د رۆژنامەیا (ئەڤرۆ) یا 3819، ل 2-9-2025 ێدا بەلاڤبوویە و ئەڤە دەقێ وێ هەلبەستێ یە:

باوەری
هەمی پەیڤێن
هنگڤینی
هەمی سۆزێن دلینی
هەمی خەونێن پیڤازی
لپێك گەهەشتنێ‌
ل شەهیانەكا نەورۆزی
ببن وردێن
سپێدەهیان
من ژ خەوێ‌ هشیار بكەن
لجەمن دبن
عەورێن بهاری
شڕكێن بارانا وی
تەڕ ناكەن
ئەڤی دلێ‌
ب عەشقێ‌ كەفتی
تنێ‌ بێژە من
چاڤێن تە
د نابەینا من و دیتنێ‌ دا
هەر تنێ‌ من دبینن.

رەخنە:
ل شەهیانەكا نەورۆزی!
«هندی هەلبەستڤانی کووراتییەکا هوشمەندی هەبیت، ئەو دلێ وی یێ کوورترە»

ناڤونیشان:
هێزەکا هێماگەری د ناڤونیشانێ (باوەری) دا هەیە، ئەو دەرگەهێ ئاسۆیەک بەرفرەهـ بۆ راڤەکرنێ ڤەدکەت، دبیت باوەری ئەو بەندک نەدیاربیت یێ دو کەسان پێکڤە گرێددەت، یان ئەو پربیت یا دو کەسان دگەهینیتە ئێک، ب نەمانا باوەریێ ئەو بەندک د بزدیت و پر د هەلوەشیت! باوەری ئابۆرکرنە د دەربڕینێدا و ئازرێنەرا ئاشۆپێیە، د هەمان دەمدا باوەری یا گشتگیرە و ڤەکرییە ژبو ڤەگۆهاستنا وێ ژ هزرێ بۆ سەربۆڕەکا مرۆڤینی.

جوانکاری:
(هەمی پەیڤێن/ هنگڤینی/ هەمی سۆزێن دلینی/ هەمی خەونێن پیڤازی) ئەڤ هەمی سالۆخەتدانە خوازەنە بۆ جوانی و نازکییا گۆتن و کریارێ، کو هەلبەستڤانێ بکارئینانە بو وێنەکرنا خەون و سۆزێ ئەوین ل میهرکانەکا نەورۆزی دگەهنەئێک، ئەڤ دیمەنێ سۆزداریێ دیاردکەت چاوا د رۆژ و هەلکەفتەک پیرۆزدا کۆمدبن.
کارتێکرنا بیرهاتنان مینا لاڤەیێن سپێدەهیان ئارامی و هەدارێ ب گیانی دبەخشن، ئەڤ شوپاندنە پەیڤان و باوەریێ ل سەر هەدارا گیانی دیاردکەن، ئەو لجەم وێ وەکو « عەورێن بهاری» هندی ببارن» شڕكێن بارانا وی/ تەڕ ناكەن» هەلبەت باران هێمایێ دانێیە، لێ سەرباری بوویە شڕک لێ هەر هشکاتییا دلێ وێ تەڕناکەت! (ئەڤی دلێ‌/ ب عەشقێ‌ كەفتی) کارتێکرنا پەیڤان ب ئەگەرێ دلداریێ دژوارترە، چنکو دل ب دلداریێ یێ ناوازەیە، ئەڤ شوپهاندنە وێنەیەکێ جوان ب پەیڤێن کاریگەر نیگاردکەت.
هەلبەستڤان پەیوەندیێ د ناڤبەرا خۆ و دلدارێ خۆدا وەکو تشتەک بینڕای وێنەدکەت، د راستیدا ئەڤینی ب هەستان دهێتە دیتن، لێ دیتن ب چاڤ ئینایە وەکو خوازە ئاگەهبوون و ناوازەکرن، «چاڤێن تە/ د نابەینا من و دیتنێ‌ دا/ هەر تنێ‌ من دبین» ئەڤە دربڕینە ژ حەزکرنێ، کو خۆشتڤی تنێ وێ نە کەسەک دی ببینیت، پتر ب شێوەیێ گازندا پرسیار و دالەهی هاتییە، کا چاڤێن وی کەسەکێ دی دبینیت، ئەڤ دالەهییە د ناڤ خۆدا گازندەک نەرم دهەلگریت.

رەوانبێژی:
د پەیڤێن (هنگڤینی/ دلینی/ پیڤازی) دا جوانکارییا دەربڕینێیە د نیگارکرنا وێنەکێ هەستوەورێ هەست تمام، ئەوێن ب ڤان سێ پەیڤان سالۆخەتێن هەستەوەری ددەن دلینی و سۆزداریێ، ئەڤە خواندەڤانی پالددەت ئاشۆپەکرنێ کو سەرەدەریێ دگول ڤان دەستەواژەیان بکەت، وەکو تام و بێهن و هەست. ئانکو ئەڤێ مالکا هەلبەستێ جوانکاری و رەوانبێژی کۆمکرنە، «هنگڤینی» ئاماژەیا تاما خۆشە، «سۆزێن دلینی» هێمایێ نازکی و هەستێن راستە، هندی « خەونێن پیڤازی» یە ئەو هەلگرێن جوانکارییا رەنگییە کو هێماگەرییا گەشبینییا رۆمانسییە. ئەو هێما بێگوننەهی و ئارامی ومێیاتیێیە. د ئالیێ رەوانبێژیدا کۆمکرنا سێ تۆخمان (پەیڤێن/ سۆزێن/ خەونێن) و هەر ئێکێ ئاماژەیگەریا خۆ یا جودا هەیە، ئەڤە هەستا جوانکاری و رەوانبێژیێ تشتێن جوان ب هێزەک ئەرێنی د ئێک دەمدا کۆمکرنە، بلێڤکرنا میهرکانەکا نەورۆزی ناوازەکرنە بۆ شەهیان و ئاهەنگەکا بەرفرەها هەمەرەنگا پڕ خۆشی، ئانکو سالۆخدانا دەمەکێ تایبەتێ دیدارا خۆشیێیە ب پشکدارییا یێن دی، ئەڤە زاخەک ئەرێنی ل دیمەنی خۆشداریێ زێدەدکەت، د هەمان دەمدا رامانێ بهێزتر و کوورتر دکەت و رەهەندەکا کولتۆری و هێماگەری د نویبوون و سەرژنوی ڤەژاندنێ پێ دبەخشیت، کارتێکرنا ئەڤێ مالکێ ل سەر خواندەڤانی د شیانا هەلبەستڤانیدایە ل سەر ڤەگوهازتنا هزرێن رەپ و رووتە بو وێنەیەکێ ژیندار.
دیسان د مالکا ددویڤدا لێکچوونەکا هەستەوەری و خوازە بو ئافراندنا وێنەیان بشێوەیەک ناوازە مەزراندییە» ببن وردێن/ سپێدەهیان» ئەڤ لێکچوواندنە هێمایێ ئارامی گیانی و هەدارا رەوانییە، چنکو ئەو»من ژ خەوێ‌ هشیار بكەن» ژ خەو و هایچوونێ هشیاردکەن و هەست ب تەناهیێ ددەنێ، ژبەرکو ئەڤ پەیڤە « لجەمن دبن/ عەورێن بهاری» رەهەندەکا بینڕای و هەستەوەری ددەتێ، هندی ئەورێن بهارینە ئەو هەلگرێن خێروبێرێنە، «شڕكێن بارانا وی/ تەڕ ناكەن». گەوهەرا جوانکاری و رەوانبێژیێ د ڤێدەرێدایە، بارانا هێمایێ بێر و پێتیبوونێیە د هەمان دەمدا شلبوون ئاماژەیە بو رەوشا خەم و شەبرزەیێ، ب نە شلبوونێ هەلبەستڤان دیاردکەت کو کارتێکرنا پەیڤان ل سەر ناخی یا سڤکە لەو شەپرزەناکەت، ئەڤ خوازە د جوداکرنێدا د ناڤبەرا بەخشینا گیانی و دانا هەستەوەریدا بلیمەتییە.

تێبینی و رەخنە:
ئەڤ دەقێ کورت وەکو هەر دەقەکێ وێژەیی چاوا خالێن هێزێ هەنە وەسا خالێن خاڤ و سستیێ هەنە، ئانکو دەقێ داهێنایێ تمام نینە، چنکو وەرگڕێن جودا هەنە، هەلبەستڤانێ زمانەکێ دلینی نازک (هەمی پەیڤێن هنگڤینی/ سۆزێن دلینی/ خەونێن پیڤازی) و وێنەیێن هەستەوەری (شەهیانەكا نەورۆزی)، (عەورێن بهاری) و بو ئاڤاهیێ درامی (تەڕ ناكەن) دەبڕینێ بکارئیناینە، لێ دگەلدا ئەڤ ئالیێ دی هەیە، د وێژەیدا دەستەواژەیێن (پەیڤێن هنگڤینی/ خەونێن پیڤازی) دکەهینە ومشە دهێنە بهیستن و چ داهێنان تیدا ناهێتە دیتن، ئانکو سەرباری جوانییا پەیڤان لێ تشتێ نوی و داهێنای بۆ وەرگری تیدا نینە، مینا بازەبەری ژ هزرەکێ بۆ یا دی بێی گرێدانەک هونەرییا موکوم (شڕكێن بارانا/ تنێ‌ بێژە من) ژ سالۆخدانێ بو پڕسیارێیە؟ دیسان گۆتارا راستەوخۆ (چاڤێن تە / هەر تنێ‌ من دبینن) ئەڤ دەستەواژە بو کلیلدانا هەلبەستەکێ نەیا گونجایە، هەلبەست پتر ژ دەقەک هونەری ئینتیباعییە، رەنگڤەدانا هەستێن هەلبەستڤانێ تیدا راستەوخۆنە، لەورا ئەو بو گوهێ وەرگری د خۆشن و بو دلێ وی د نێزیکن.
– عمادالدین الجبوری، فلسفە الجمال والشعرا‌و، 2019 / https://www.independentarabia.com/
– احمد الصمدی، النقد الادبی والتقویم الجمالی، 2021، أواصر للپقافە والفكر والحوار/ https://www.awaser.net/

محسن عەبدلڕەحمان

(نیچێ‌ د پەرتووكا خۆ یا ناڤداردا (ژ قەنجی و خرابیێ وێڤەتر – 1886) دبیژیت: «ئەگەر كێزەكی بكوژی تو قەهرەمانی، لێ هەكە پەلاتینكەكێ بكوژی تاوانباری، رەوشتی پیڤەرێن جوانكاری هەنە».
نیچێ‌ ل ڤێرە نە بەحسێ «رەوشتێ مێشۆموران دكەت» ئانكو رەوشتێ سروشتی. بەلكو بەحسێ رەوشتێ مرۆڤانە، رەوشتەكی ل دۆر كاریگەرییا دیتنێ د «ستودیویێن وێنەگرتنێ»ڤە دچێكری، نە ل بێژگەهێن – منبر- هزری ب تێهزرینێن هوشمەند)
ل رۆژا 6 تەباخا 2025 ل پانزینخانەكا هەولێرێ قارەمانەكێ لەشجوانیێ، ئانكو وەرزشڤانە و وەرزش بەری هەر تشتێ (هونەر و سەلیقە و رەوشتە)، لێ دیارە ئەڤی كابرایێ مێهڤان یان گەشتیار هەر سێ نەبوونە، ئەو تنێ خودانی زەڤلەكێن بڤدایبوو، ئانكو ل كوردستانێ بیانی، سڤكاتی ب مرۆڤەكی كر و ئەرەب دبێژن (یاغریب كن ادیب) ئانكو مێهڤان ڤیابیت رێزێ ل وی جهی بگریت یێ سەرەدانا وی دكەت، لێ هوشمەندیا پتریا عەرەبا هێژ سەردەمێ بەعسییاتێ یە، دەمێ كوردستان/شیمال ئیراق و كورد /جیب عمیل/!
ئەنجامێ پالدانا كارمەندێ پانزینخانەیێ هەلبەت پشتی ئەزماندرێژیێ هاتییە، سڤكاتیپێكرنە نە ب تاكەكێ كارمەند، بەلكو سڤكاتییە ب هەر كوردەكی ژ بلندترین ئاست و ژووردا، كارمەندی ئەڤە زانییە، لەوما ڤەژەنا وی یا دژوار و ئێكسەر و راستەوخۆ بوویە، هەكە ناكوكی و شەرەدەڤ ژ سەرەدەریێن رۆژانەیە، لێ دژكارا كارمەندی بگەهیتە تڤەنگ و كوشتنێ! ئەڤە ل دویڤ وێنەیێن ڤیدیۆیێ! لێ دەنگ نەهاتبوو توماركرن دا بزانین پێش راهاڤێتن و تفەنگێ چ گۆتنە ئێكدو.
تا ڤێرە بابەت ئاساییە، جاران دو برا ب شەردچوونە و ئێكی یێ دی كوشتییە، لی یا سەیر ئەوە بابەت د راگەهاندنا ئیراقی دا» ژ مێشێ كرنە گامێش» هند مەزنكرن و ب دژایەتییا كوردان بو ئەرەبا دانەدیاركرن، ئانكو كراسەك ململانا نەتەوەیی كرنەبەر، وەسا دیارە كو پێشوەخت هندەك دەزگەهێن راگەهاندنێ خۆ ل بەر دەلیڤەكێ ڤەنابوو، دا جادا ئیراقی یا ئەو ب خۆ ژ مالا خودانی یا وێران و ژبەرئێكچووی، د دەمەكیدا گەرمییا سەقای و بێ كارەبی و وەرزێ چلییا (ئیمام حوسەینی) دا، كو خەلكێ باوەردار ب شیعەگەریێ پلەیا سەرگەرمییا وان ب چلییا ئیمامی ژ یا نەتەوەخوازەكێ كورد ل نەورۆزا پیرۆز زێدەتردبیت، چنكو بابەت گرێدای باوەریێیە و دەولەت خۆراكددەت!
لەورا داخۆیانیێن فەرمی یێن كوردان بتایبەت پارێزگارێ هەولێرێ چەند د هۆشمەند و ل سەرخۆبوون، یین هندەك كوردێن ژ ئەرەبا ئەرەبتر د سار و تەسلیمبووی بوون.
ئەڤ كریارە سەرباری ئێشانێ لی یا فەربوو، ب راست ئەرەبا و ب تایبەت ئەوێن ژ دەڤەرێن داگێركری (ماددێ 140) ب هەمی كەرب و كین و داكەفتنێن خۆڤە ب كۆم دهێن، دا هەمی گرێ و كۆلێن خۆ یێن دەروونی و شكەستنێن مێژوویی ب سەرێ مە كوردان دەركەن و ژینگەهێ پیسكەن و ئێمناهییا كوردستانی تیكدەن! شیعە ئەوان دچەوسینن و سووریا ژناڤچوو، ئیسرائیل یا كوكانێ ب ئەرەبا دكەت، تاكو خۆلیسەرییا غەززە ژبیرا ئەربا بر، د ڤێ رەشە رەوشێ دا ژبلی مە كوردان كەسێ نابیننن، ڤێ هەمی خەم و سەركوتكرنێ لێ ببارینن و ب سەری دا بداڕێژن، لەو چەند رۆژەكن و خودانێ زەڤلەكان دێ هێتە ژبیركرن.
هەر دوماهیێ دێ ڤەگەڕینە گۆتنا هزرمەند نیچەیی: «ئەگەر كێزەكی بكوژی تو قەهرەمانی، لێ هەكە پەلاتینكەكێ بكوژی تاوانباری، رەوشتی پیڤەرێن جوانكاری هەنە».
كوشتنا شیلانا كورد ب خێزان ڤە ل بەغدا و بدەهان تاوانێن كوشتنی یێ دەربازدبن، بۆچی ئەڤە ل ڤی دەمی هەلبەت یا بێ مەرەم نەبوویە (لحاجە فی نفس یعقوب)! لێ یاساێن یاریێ هاتنە گوهۆڕین چاوا هێزا زەڤلەكێن وەرزشڤانێ هەنبەر لوللییا تفەكا كارمەندی د رادەستبوون، وەسا هەنبەر گۆتارا دژوارا راگەهاندنا ئەرەبی، هێمنە بەرسڤا فەرمییا كوردی یا ئارام و ساڕكەربوو!
ب دیتنا من ئەڤە باشترین دەلیڤەیە حوكمەتا كوردستانێ هاتنا ئەرەبا یا بەرەللا رێكبێخیت، كو ب سەرەدانا هاڤینگەیان ڤە سنوورداربكەت، دا بەس زێدەگاڤییا ل سەر رەز و باخێن هەڤوەلاتییان بكەن! دیسان مفایێ ئابووری هەبیت و ئێمناهی هەرێمێ و پاكژیا ژینگەهێ بپارێزیت!

محسن عەبدلڕەحمان

قانووندانه‌رێ‌ سبارته‌ (لیكورگ) ئه‌وی دو كویچكێن چیمك ب شیرێ‌ ماكا وان ب خودانكرین، ئێك د لینانگه‌هێڤه‌ قه‌له‌وكر، و یێ‌ دی هنارته‌ چۆلی دا رابهێلیته‌ نێچیرێ‌، ئه‌وی ڤیا بۆ سبارتییان بسه‌لـمینیت، كو مرۆڤ ئه‌وه‌ یا ل سه‌ر فێربووی، ئینا هه‌ردو سەگ‌ ئینانه‌ مه‌یدانی و د ناڤبه‌را وان دا داردینا ده‌ڤشێلێ‌ و كێڤریشكه‌كا كویڤی دانان، یێ‌ ئێكێ‌ به‌زی داردینا ده‌ڤشێلێ‌ و یێ‌ دوویێ‌ راهێلا كێڤریشكێ‌! سه‌رباری كو ئه‌و چێمكێن ئێك دێهل بوون! ئه‌وی هونه‌رێ‌ خۆ یێ‌ سیاسی د په‌روه‌رده‌كرنا سپارتییان دا بكارئینا، تاكو هه‌ر ئێك ژ وان هزار جاركی مرن ب باشتر ددیت ژ ملكه‌چبوون بۆ تشته‌كی ده‌رڤه‌ی سه‌روه‌ریا قانوون و ژیری.
په‌روه‌رده‌یا ل سه‌ر ئازادیێ‌ مرۆڤێن ئازاد دئافرینیت، له‌ورا ده‌مێ‌ سپارتییان هنارتیێ‌ داریۆسی هاڤێتینه‌ د بیرێ دا، چنكو قایل نه‌بوون كه‌سه‌ك تا ب په‌یڤه‌كێ‌ ئازاداییا وان برویشینیت، ئینا پاشی ئه‌وان دو كه‌سێن سپارتی (سبیرتیاس، پولیس) وه‌كو قوربانیێن خۆبه‌خشكرین، دا ل شوینا وی هنارتی؛ داریوسی وه‌كو تۆلڤه‌كرنا نوونه‌رێ‌ خۆ سه‌ره‌ده‌ریێ‌ ل گه‌ل وان بكه‌ت و ده‌مێ‌ گه‌هشتینه‌ لایێ‌ (هیدارن) كو نوونه‌رێ‌ داریوسی بوو، هیدارنی گه‌له‌ك ب گه‌رمی پێشوازی لێ كرن و د شیلانا مێهڤانكرنێ دا گۆتێ‌: باوه‌ربكه‌ن ئه‌گه‌ر هوین د خزمه‌تا كه‌یخسره‌و داریوسی دا بن، دێ‌ هه‌وه‌ كه‌ته‌ شاهـ ل سه‌ر دو باژاران گریكی، ئینا هه‌دو سپارتییان به‌رسڤ دان: هیدران ده‌رباره‌ی ڤێ‌ ته‌ چ ئامۆژگارییا مفادار ل مه‌ نه‌كر، ئه‌وژی ئه‌و خۆشییا سۆزێ‌ پێ‌ دده‌ی مه‌، ته‌ تاقیكرییه‌، لێ‌ تو ب دروستی نزانی خۆشییا ئه‌م تێدا، ته‌ خۆشیێن شاهی دیتینه‌، تو تاما ئازادیێ‌ نزانی، و چنكو ته‌ چو جار تام نه‌كریێ‌، هه‌كه‌ دا ب بتنێ‌ ئامۆژگاریێ‌ ل مه‌ كه‌ی، كو نه‌تنێ‌ ب رم و مه‌تالی به‌لكو ب ددان و نه‌ینوكان ژی به‌ره‌ڤانیێ‌ ژێبكه‌ین.
سپارتییان تنێ‌ راستی گۆتن، چنكو هه‌ر ئێك ل په‌ی په‌روه‌رده‌یا وه‌رگرتی په‌یڤی، د ده‌مێ‌ هیدران نه‌دشیا په‌شێمان ببیت ل سه‌ر ئازادییه‌ك چو جار پێ خۆشنه‌بووی، ب هه‌مان قه‌بارەیێ‌ نه‌شیانێ‌ بۆ سپارتییان بۆ هه‌لگرتنا نیره‌یێ‌ به‌نده‌یێ‌ بوو!
له‌ورا پێدڤی ب شه‌ڕێ‌ سته‌مكاری ناكه‌ت و پێدڤی ب ئێخستنا وی ناكه‌ت، چنكو ئه‌و ب خۆ یێ‌ كه‌فتییه‌، تنێ‌ بلا خه‌لك به‌نده‌یی بۆ نه‌كه‌ت، پێدڤی ناكه‌ت چ ژێ‌ بستینین، لێ‌ پێدڤییه‌ چ نه‌ده‌ینێ‌.
پێدڤییه‌ بزانین كو ملله‌ت‌ به‌نده‌بوون و ئازادییا خۆ دهه‌لبژێریت و چێدكه‌ت، چنكو هه‌ر ئه‌وه‌ ب ترسنۆكییا خۆ سته‌مكاری چێدكه‌ت و ب ترسا خۆ ژناڤدبه‌ت ژی، له‌و پێدڤی ب گوشتنا وی نینه‌، به‌لكو ده‌ستبه‌ردانه‌ ژ خزمه‌تا وی، ژ خزمه‌تا وی راوه‌ستن، ئه‌ڤه‌ هوین ب خۆ ئازادبوون، ئانكو زێره‌كێ‌ زیره‌كان ئه‌وه‌ یێ‌ ترس ل ده‌ڤ هه‌ی، ڤێچا ئه‌ڤێ‌ دگه‌ل فێركرن و په‌روه‌رده‌یا خۆ به‌رواردبكه‌ین بكه‌ین، دێ‌ زانین ئه‌م د ئازادین یان به‌نده‌ینه‌!
(وەرگێڕان ب ده‌ستكاری ژ په‌رتووكا (بەندەیا خۆبەخش) ئیتیان دو لا بویسی، العبودیه‌ الگوعیه‌، وه‌رگێران: عبود كاسوحه‌، مراجعه‌: جوزیف شریم، الـموسسه‌ العربیه‌ للترجمه‌، 2008. ص122-123).
 

محسن عەبدلڕەحمان

2 – 2

و هێمایێ خیانەت و هەلپەرستیێنە، لێ هەلبەستڤانی وەکو دلدارێن خۆشتڤی دیارکرینە، دا هەڤبەربکەت د ڤێککەفتنەکا دژوار و شۆکداردا – صادمە – د ناڤبەرا تێگەهێن /جانگۆری و هەلپەرستی/ ژ / سیخۆر و پاتەخۆر/ ی، نە د سالۆخەت و رەوشتێ وان، بەلکو د چاوانییا سەرەدەرییا جڤاکی دگەل واندا، کو تێکچوونا بهایان و داکەفتنا رەوشتییە، کو هەلبەستڤان ب(پێ میزێ/ بوهژن) رسوادکەت.
دوانییا (پێ میزێ/ روومەت) ئانکو هەڕمین و پاراستن، هەڤۆکا (چەند جاران پێ میزێ دکەن) ئەڤ دژوارە پڕسیارا راستەوخۆ دەربڕینەک تالە لدۆر هەڕماندنا روومەتێ، میزتن کۆپیتکا سڤکاتیپێکرنێیە.
دوانییا داویێ: (کۆمێن رەنگان / بوهژن) ئانکو فرەرەنگی و حەلیان، رەنگ هێمایێ ژیان و خۆشیێیە، لێ (قەرەبالغ)ێ بوهژاندن چێکر، ئانکو ژدەستدانا ناسنامەیێ، لڤێرە ل شوینا رەنگ ژێدەرێ جوانیێ بن، بووینە ئەگەرێ بوهژینێ.
دوانییا جانگۆری/ هەلپەرست وەکو دیار:
جانگۆری: (دەما دەنگێ شەهیدی ژ هناڤێن ئاخێ دهێت) دەستپێکا هەلبەستێیە و جانگۆری هێمایێ شکۆمەندێ ل جهەکێ نامۆیە، دەنگێ وی نە بلندیێ بەلکو ژ کووراتییا ئاخێ دهێت، ئاماژەیە بۆ بنئاخکرن و بێدەستهەلاتیێ و دبیت قیژییەکا بێدەنگ بیت یان گازندە و پاشڤەبرن بیت، چ نیشانێن رێزلێنانێ بۆ جانگۆری تێدا نینن، بەلکو ناڤـێ وی د هەڤگرێکا سەردەمێ داکەفتنێدا هاتییە و قوربانییا جانگۆری مینا (سەوکا ب ئاڤێدا چوویە)! چنکو ئەو هێزەکا پالدەر نینە بۆ پاشەرۆژی، بەلکو قیژی و گازییەکە ژ رابۆریێ بنئاخکری، هەلبەستڤانی ب زیرەکی جانگۆریێ هێمایێ خۆگۆریکرنێ، کرییە نیشان بۆ راددەیا داکەفتنا باژێری بۆ نزمبووی.
هەلپەرست: (سیخۆر و پاتەخۆر) وەکو دیار هێزێن حەزکری و بکارهێنەرن، (دەما ژ بەندەمانا رامانێ ئەم عاشق دبووین، سیخۆر و پاتەخۆر د لیسبوونا مەدا) ئەڤ هەڤۆکە یا هەرە شۆکدارە د هەلبەستێدا، (عاشق دبووین) هێمایێ ڤیانا زێدەیە و ئەو بۆ سیخۆر و پاتەخۆران کو هێمایێ خیانەتێنە ڤەگەڕاندییە، ئەڤ دلدارییە بۆ بهایێن رەوشتی هەڤدژییەک سۆروسۆرە و (د لیسبوونا مەدا) رەهەندەکا گیانەوەرییە، لیس جهێ مریشکان و کورکبوونا وانە، ئاماژەیە بۆ ژینگەها پیسی و خلتۆیێ. لیس یان کۆتان پترە ژ جهەکی، ئەو بیاڤەک هێمایێ بەرتەنگ و هەڕماندییە، کو تێدا بهایێن مرۆڤینی دهێنە نزمکرن و ئێخستن بۆ ئاستێ گیانەوەری.
(هوین چەند جاران پێ میزێ دکەن) ئەڤ پڕسیارا شەرمزراکەر راستەوخۆ یا ئاراسەکرییە (هوین) یێن داگیرکەر و هەلپەرست ژ سیخۆر و پاتەخۆ، پشتەڤان و چەپلەلێدەرێن وان.. چنکو کریارا (پێ میزێ) هێمایێ داوی پلەیا سڤکاتیپێکرن و بێروومەتکرنێ و هەڕماندنا پیرۆزییانە(3).
دوانیا هەڤدژی پێکهاتەکێ زمانەڤانییە کو دەروونناسی و ئالۆزییا هوندری هەلبەستڤانی وەردگێریت، ئەڤ پێکهاتە د گۆتن و رامانێدا یەکتربڕن، بکارئینانا دوانیا هەڤدژی د هۆزانا هەڤچەرخدا بەلاڤبوویە یا کو بوویە ژ سالۆخەتێن بەرچاڤ، ئەو جۆتەک دژبەرن وەکو درێژ و کورت، یان دو رامان وەکو شادی و خەم، دوانیا هەڤدژی د کەڤندا بناڤێن جودا وەک بەرامبەری (التقابل)، دژبەری (التچاد)، هاتییە نیاسین، یان هەڤدژی د گۆتن و رامانێدا وەکو: رەش وسپی، رۆناهی و تاری..، د نڤێسینێدا چەند ناکۆکی پتربیت، هند هەلبەست خۆرتردبیت.
نیڤشک: هەلبەست ب پەیڤێن خۆیێن دژوار و وێنەیێن شۆکدار هەلوەشیانا بها و تێگەهێن نەریتییە ژ (شەهیدبوون، باژێرینی، رەملداری، ڤیان..) ئەوێن دهێنە شێواندن و بەرۆڤاژیکرن، لڤێرە رامان نەیا جیگیرە ئەو د ناڤبەرا هیڤی و بێئۆمێدیێ، پیرۆزی و هەڕمینێ، ئازادی و بەندکرنێ دلڤیت، هەلبەست ڤەخواندنە بۆ هزرکرنێ د چاوانەییا گوهۆڕینا تێگەهێن بلند بۆ هەڤدژێن وان. «د دوانییا هەڤدژدا وەرگر دشێت نهێنی و رەهەندێن هەلبەستێ ڤەببینیت، کو تێدا بینینا هۆزانڤانی یا فەلسەفی و داهینەرانە بەرچاڤدبیت و ئاسۆیێن جودا ل پێش وەرگری ڤەدبن(4)».
ئاڤرویەک رەخنەیی:
زێدەبارێ هێزا جوانناسییا لێکدانێ و رەوانبێژییا دەربڕینی لێ هەلبەست ژ هندەک سستیێ یا ڤالا نینە، وەکو (دەنگێ شەهیدی ژ هناڤێن ئاخێ) سەرباری کو ئەڤ وێنە هێمایە بو خۆگۆریکرنێ، لێ هند یا راستەوخۆیە کو گەشاتی و هەلاتگەرییا وێ کزبوویە، چنکو /دەنگێ جانگۆری/ هێمایێ دەنگڤەدانا قوربانیدانییە، ب ڤێ دەربڕینێ هۆزانڤانی رێکا بساناهیتر بۆ سالۆخدانا هزرەک کوور کرتییە. (بزککەفتنا باژێرێ مە) بزککەفتن ب رامانا ئاڤزبوون، سەرباری کو هایدانی ب بوونەک نوی ددەت، لی د هەڤگرێکا دەنگێ جانگۆریدا هەڤدژییەکا ئاماژەیی ددەت، ئەوژی دەمێ خوە دکێت و ڤەدکێت و سیخۆر و پاتەخۆر تێدا لیسدبن.
* ناڤونیشانێ پارچە شعرەكێ یە ژ زنجیرەیەكا شعرێ یا ژێر ناڤونیشانێ (پارڤەبوونا كەڤالان) د دیوانا (ژیلەمۆیا كەڤالەكێ بژیای) یا كو ئێكەتیا نڤیسەرێن كورد/ تایێ دهۆكێ ل سالا 2014 وەشاندی.

ژێدەر:
(1) رەخنەگرێ فرەنسی (جیرار جنیت) ژ پەرتووکا «معمار النص» .
(2) لسان العرب (3/ 238- 243.
(3) https://ar.islamway.net/article
(4) رضاپور محیسنی رچا . مهتدی حسین . زارع ناصر ، الثنائی الضدیات فی مجموعە «قصائد أولی» ڵادونیس2023-06-25، https://asjp.cerist.dz/en/article/227646
(5) سعدون محمد، الثنائیات الضدیە فی شعر السیاب، مجلە علوم اللغە العربیە وا‌دابها، 2021-03-15. https://asjp.cerist.dz/en/article/146968