هێلین سالم

ئێك ژ وان ئاریشەیێن مەزن یێن د ناڤ جڤاكا مە یێ ئەڤرۆ دا بەلاڤ بووی چاڤلێكرنە. ئەم یێن د سەردەمەكی دا دژین كو گەلەك جاران مرۆڤ بۆ دلێ خوە ناژیت! بەلكو بۆ دل و چاڤێن خەلكی دژین. هندەك ئەگەر و مۆدێل دەركەفتینە كو ئەگەر مرۆڤ وەكی خەلكی نەكەت دێ بێژن تو یێ كێمی! راستی ژی ئەوە كو ئەڤ چاڤلێكرنە هێدی هێدی و بێدەنگی ڤە بڕبڕەیا پشتا خێزانێ دشكێنیت. بەرێ هەمی تشتێن مە یێن سادە بوون داهواتەكا سادە و جەژنەكا خۆش. بەس نوكە ئەگەر داخوازیەك هەبیت یان ئاهەنگەكا دەرچوونێ، پێدڤییە یا تژی زێر و شریناهیێن ئەم دبێژینی vip بیت و ستافێن سترانبێژ و دیكۆرێن شاهانە، هندە جاران دایك و باب یان زەلامێ مالێ دكەڤنە بن قەرێن مەزن، تەنێ داكو ئاخفتنێن خەلكی یێن نەرێنی و تژی لۆمەی نەهێتە سەر وان. ئەم بووینە ئێخسیرێن وێنەكێ ئینستاگرامێ! گرنگ ئەوە وێنە جوان بیت، بلا ل پشت وێنەی ژی هزار كێشە هەبن. ئەگەر جیرانێ مە مۆبایلەكا نوی كڕی، پێدڤییە ئەم ژی بكڕین. ئەگەر هەڤالا مە گەشتەك كر، ئەم ژی دێ خوە كوژین دا كو بچینە وێ گەشتێ. ئەرێ مە پسیار ژ خوە كریە: «ئەرێ ئەز حەژ ڤی تشتێ دكەم؟ یان تەنێ دا كو خەلك نەبێژن یێ پاشكەفتییە؟» ئەڤ چاڤلێكرنا كۆرە بوویە ئەگەر كو تام و لەزەتا ژیانێ نەمینیت. ئەم یێن تشتان دكڕین كو حەز ژێ ناكەین، ب پارەیەكێ كو مە نینە، دا كو دلێ هندەك خەلكی خۆش بكەین كو د بنەرەت دا وان خەما مە نینە! د ڕاستی دا خێزانا ب هێز ئەو خێزانە یا كو ل سەر پیێن خوە ڕاوەستیت و باوەری هەبیت. رەوشتێ مە یێ ڕەسەن دبێژیت: «ل دویڤ بەڕكا خوە پێ خوە درێژ بكە». بلا مال و ژیانا مە یا مە بیت، نە یا خەلكی. ئەگەر ئەم فێر ببین كو ب وێ یا مە هەی دلخۆش بین، دێ بێهنەكا فرەه و ژیانەكا ئارام هەبیت. كەیفخۆشی د سادەییێ دایە، نە د هەڤڕكیا بێ دووماهی یا كێ ژ كێ چێترە.

هێلین سالم

پەروەردەكرنا زارۆكان چ جاران كارەكێ سادە نەبوویە، بەس د سەردەمێ مە یێ ئەڤرۆ دا، ئەڤ ئەركە بوویە فشارەكا دەروونی یا زێدەگران ل سەر ملێن دایك و بابان، بەرێ، ئارمانجا سەرەكی یا وان ئەو بۆ كو زارۆك یێ تێربیت، یێ ساخلەم بیت و رەوشتەكێ باش هەبیت، بەس ئەڤرۆ دایك و باب خوە د ناڤ هەڤڕكیەكا بێ دووماهی دا ئەو ژی دروستكرنا زارۆكێ سوپەرمانە.
د جڤاكێ مە یێ نۆكە دا، فشارەكا مەزن ل سەر دایك و بابان هەیە كو پێدڤییە زارۆكێ وان د ژیێ پێنج ساڵیێ دا ب زمانێ ئینگلیزی باخفت، د هەمان دەم دا ل سەر مۆبایل و تەكنۆلۆژیایێ ژ هەموویان زیرەكتر بیت و د نمرێن قوتابخانێ دا ژی هەر یێ ئێكێ بیت، ئەڤ هەڤڕكییا جڤاكی، وەكریە كو دایك و باب هەست ب وەستیانەكا بەردەوام بكەن، هەكە زارۆكێ وان پیچەك د بیاڤەكی دا یێ سست بیت، دایك و باب هەست ب شكەستنێ دكەن وەك كو وان ئالیەكێ ئەركێ خوە یێ پیرۆز كێم كربیت.
هەر چەندە تەكنۆلۆژیا دەرگەهێن زانینێ ل بەر زارۆكان ڤەكرینە، بەس وێ ژی بارەكێ گران خستیە سەر دایك و بابان. دایك و باب نۆكە پێدڤییە شەڤ و رۆژ چاڤدێرییا وێ جیهانا ئەلەكترۆنی بكەن كو زارۆك یێ تێدا بەرزە بووی، ئەڤ چاڤدێرییا بەردەوام و ترس ژ تێكچوونا مێشكێ زارۆكی ب تشتێن نەگونجای، هێز و شیانێن دایك و بابان كێم كریە.
ئەنجامێ ڤێ فشارا جڤاكی و تەكنۆلۆژی، دروستبوونا نفشەكێ خودان دایك و بابێن وەستیاییە كو ئێدی بێهنفرەهیا جاران بۆ وان نەمایە، دەمێ‌ دایك یان باب ژ كار دزڤڕن و دكەڤنە ژێر فشارا فێركرن و پەروەردەكرنا بێ كێماسی، زوو تووڕە دبن و بێهنا وان ل سەر زارۆكی تەنگ دبیت و ئەڤە چەندە دبیتە ئەگەر كو ئەو پەیوەندییا خۆش و گەرم یا د ناڤبەرا زارۆك و دایك و بابان دا ببیتە پەیوەندییەكا فەرمی و پڕی فشار، پێدڤییە ئەم بزانین كو زارۆك پێدڤی ب دایك و بابێن ئارام هەیە، پتر ژ هندێ كو پێدڤی ب دایك و بابێن كو زارۆكێ وان یێ ژ هەموویان زیرەكترە هەبیت. زیرەكییا زارۆكی یا گرنگە، بەس ساخلەمییا دەروونی یا خێزانێ ژ هەموو تشتان گرنگترە و بلا ئەم بێهنا خوە ل سەر زارۆكێن خوە فرەهـ بكەین و نەهێلین هەڤڕكییا جڤاكی مە ژ هەستا ڕاستەقینە یا دایكینی و بابینیێ دوور بێخیت.

هێلین سالم

د جیهانا ئەڤرۆ دا، هێزا سیاسی تەنێ ب هەبوونا سامانێن سروشتی وەك پترۆلێ ناهێتە پێڤان، بەلكو ب شیانێن مللەتەكی دهێتە پێڤان كا حەتا چ رادە دشێت پێدڤیێن خوە یێن سەرەكی ژ خاكا خوە بەرهەم بینیت. بۆ هەرێما كوردستانێ، ڤەگوهاستنا ستراتیژیەتێ ژ پشتبەستنا تەمام ل سەر «پترۆلێ» بەر ب «خاكێ»، ئێدی نە تنێ هەلبژارتنەكە، بەلكو پێدڤییەكا نەتەوەیی یە بۆ پاراستنا قەوارێ هەرێمێ.
بۆ چەندین سالان، داهاتێ پترۆلێ تاكە ستوینا ئابوورێ مە بوو، لێ ئەزموونێن چەند سالێن دووماهیێ و كێشەیێن ل گەل بەغدا و راوەستیانا هاوردەكرنێ نیشا مە دا كو پترۆل ب تنێ نەشێت ئاسایشا ئابووری و سیاسی یا درێژخایەن دابین بكەت. دەمێ داهاتێ مە ب بڕیارەكا سیاسی ڤە گرێدای بیت، بڕیارا مە یا سیاسی ژی دكەڤیتە ژێر مەترسیێ. ئاسایشا خوارنێ وەك چەكەكێ ستراتیژی یێ بهێز دەردكەڤیت كو چ جاران ژ كار ناكەڤیت.
خاك؛ كلیلا سەربەخۆیا بڕیارێ.
كوردستان خۆدان ئەردەكێ ب پیت و كانیێن ئاڤێ یێن زەنگینە كو دشێن ببنە «پترۆلا كەسك». دەما ئەم گرنگیێ ب كەرتێ چاندنێ و پیشەسازییا خوارنێ ددەین، ئەم فشارێن دەرەكی كێم دكەین. هەرێمەكا كو نانێ وێ ژ زەڤییێن وێ بیت گەلەك ب هێزتر دشێت ل بەغدا دانوستاندنێ ل سەر مافێن خوە یێن دەستووری بكەت، چونكی ترس ژ سزادانا ئابووری و داخستنا سنوران ل نك وێ كێمتر دبیت.
چاندن وەك سەنگەرێ بەرگریێ ئەولەهییا خوارنێ تەنێ چاندنا گەنمی نینە، بەلكو دروستكرنا زنجیرەكا ئابووری یە كو ژ جۆتیاری دەستپێ دكەت و ب كارگەهێن بەرهەمئینانێ و عومبارێن ستراتیژی (سایلۆ) ب دووماهی دهێت. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كو:
1. داهاتێ ناڤخۆیی زێدە ببیت: پارەیێ وەلاتییان ل شوونا بچیتە وەلاتێن جیران دێ د بازارێ كوردستانێ دا زڤریت.
2. سەقامگیریا جڤاكی: د دەمێن قەیرانان دا، مللەت هەست ب پشتراستیێ دكەت كو پێدڤیێن وی یێن ژیانێ دابینكرینە.
ڤەگێڕانا بهایێ بۆ خاكێ چاندنێ، مەزنترین چەكێ بەرگریێ یە د دەستێ هەرێما كوردستانێ دا. پێدڤییە قووناغا پاش پترۆل ب چاندنێ دەستپێ بكەت. ب ڤێ رێكێ ئەم دشێین بێژین كو بڕیارا مە یا سیاسی یا پاراستی یە، چونكی بنەمایێ ژیانا مە یێ د دەستێ مە دا.

هێلین سالم

د زەمانێ بەرێ دا دەمێ‌ لەمپە دڤەمری، یان كارەب دچوو، خێزان هەموو ل دەورێ ئێك یان ل سەر سفرەكێ كۆم دبوون. دەنگێ پێكەنینێ و دانوستاندنێن دایك و بابان و چیرۆكێن باپیر و داپیران بێهنا ژیانێ ددا مالێ‌، بەس ئەڤرۆ، ل ژێر رۆناهییا شاشەیێن ڕوهن، جۆرەكێ نوو یێ بێدەنگیێ كەفتیە ناڤ ماڵێن مە بێدەنگییەك كو ژ دیۆارێن كۆنكریتی سارترە. ئەڤە ئەو دیاردەیە كو ئەم دشێین بێژینێ (دیوارێن بێدەنگ) هەكە نوكە تو ل ماڵەكا دهۆكی بنێڕی، دێ بینی خێزان هەموو ل ژۆرەكێ روینشتینە، بەس هەر ئێك ژ وان د جیهانەكا جودا دایە، دایك یا مژوولی سنەپ چاتییە، باب یێ تیكتۆكی د بورینیت و زارۆك ژی د ناڤ جیهانا یاری و یوتیۆبی دا بەرزە بووینە، ئەڤە دبیتە ئەگەر كو پەیوەندییا د ناڤبەرا وان دا ب تنێ ببیتە هندەك رستێن كورت و سار وەك: (چایێ بینە، دەنگێ مۆبایلێ كێم بكە، یان هەرن بنڤن) ئەڤ بێدەنگییە نە بتنێ كێمییا ئاخفتنێ یە، بەلكو كێمییا هەستپێكرنا ئێش و كەیفا ئێك و دو یە، ئێك ژ مەترسیدارترین خالان دی د جڤاكێ مە دا، بكارئینانا مۆبایلێ یە وەك ئامرازەك بۆ بێدەنگكرنا زارۆكان. دایك و باب، ژ بەر وەستیان یان مژوولییا خوە، مۆبایلێ ددەنە دەستێ زارۆكێ سێ ساڵی دا كو بتنێ‌ بێدەنگ بیت، ئەنجام چییە؟ زارۆكەكێ خودان مێشكەكێ پەرش و بەلاڤ كو فێری پەیوەندییا جڤاكی نەبوویە و ل شوونا كو چیرۆكان ژ دەڤێ دایكا خوە گوهـ لێ ببیت، فێری تشتێن بیانی و سەیر دبیت. ئەڤ زارۆكە دێ ب ڤی رەنگی مەزن بیت و د پاشەرۆژێ دا دێ بینین كو ئەو دیۆارێن بێدەنگ یێن د ناڤ مالێ دا، دبنە دیۆارێن مەزن د ناڤبەرا نەوەیان ژی دا، ئەڤ دیۆارە دگەهنە د ناڤبەرا هەڤژینان ژی، ل شوونا كو ل دووماهییا رۆژێ بەحسێ كێشە و پلانێن ژیانێ بكەن، هەر ئێك ب تەنێ بەرێ خوە ددەتە ژیانا خەڵكێ دی د ناڤ مۆبایلێ دا. بەراوردكرنا ژیانا رەنگین یا بلۆگەران دگەل ژیانا سادە یا ماڵێ دبیتە ئەگەرێ دلگرانبوونی و ساربوونا هەستان. لڤێرە، مۆبایل نابیتە ئامرازێ پەیوەندیێ، بەلكو دبیتە ئامرازێ دویركەفتنێ.
چارەسەری نە د شكاندنا مۆبایلێ دایە، بەلكو د رێكخستنا ژیانێ دایە. پێدڤییە خێزان بڕیارێ بدەن كو هندەك دەمێن قەدەغە هەبن بۆ تەكنۆلۆژیایێ وەك دەمێ نانخوارنێ یان دەمژمێرەك بەری نڤستنێ. پێدڤییە ئەم فێری هندێ ببین كو د چاڤێن ئێك و دو دا بنێرین، نەك د شاشەیان دا. ماڵ پێدڤی ب “گەنگەشێ” هەیە، تەنانەت ئەگەر ئەو گەنگەشە ل سەر تشتێن بچووك ژی بیت، چونكی ئاخفتن ئەو پرە كو روحا مروڤان پێكڤە گرێدەت.

هێلین سالم

د ئەڤرۆكە دا، جیهان ب لەزاتییەكا مەزن بەر ب گوهۆڕینێن تەكنەلۆژی یێن بێ وێنە دچیت،ئەڤ شۆڕشا دیجیتالی ب شێوەیەكێ راستەوخۆ كار ل سەر هەموو بیاڤێن ژیانێ كریە، ب تایبەت د بیاڤێ پەروەردە و فێركرنێ دا، هەكە جاران پەرتووك و تەختەڕەش تەنێ ئامرازێن زانست وەرگرتنێ بوون، ئەڤرۆ ئامیرێن زیرەك و ئینتەرنێت بووینە پشكەكا ژ گرنگ ژ ژیانا رۆژانە یا هەر قوتابیەكێ و زارۆكەكێ مە.
گوهۆڕینا سەردەمی و ئەركێ نوو
پەروەردەكرن د ڤی سەردەمی دا ئێدی وەك جاران یا سادە نینە، جاران دایك و باب و مامۆستا بتنێ ژێدەرێن زانیاریا بوون، لێ ئەڤرۆ زارۆك دشێت ب كلیكەكێ بگەهیتە هزاران زانیاریێن جودا. ئەڤ چەندە ئەركەكێ گرانتر دئێخیتە سەر ملێ خێزانێ چونكی ئێدی ئەركێ وان بتنێ فێركرن نینە، بەلكو پاراستن و ئاراستەكرنە ژ وێ پێلا مەزنا زانیاریێن كو هندەك جاران د گونجای نینن ل گەل تەمەن و رەوشتێ جڤاكێ مە.
لایەنێن ئەرێنی یێن تەكنەلۆژیایێ
تەكنەلۆژیا بتنێ گەف نینە، بەلكو دەلیڤەیەكا زێرینە هەكە ب دروستی بهێتە بكارئینان. بۆ نموونە:
بەرفەرهبوونا ئاسۆیا هزری: قوتابی دشێت د مالا خوە ڤە فێری زمانێن بیانی یان زانستێن سەردەم ببیت.
پێشخستنا كارامەییان: فێربوونا پرۆگرامسازیێ و دیزاینێ دشێت د پاشەڕۆژێ دا ببیتە ژێدەرێ داهاتەكێ باش بۆ گەنجان.
ئاسانكاری د ڤەكۆلینان دا: گەهشتن ب پەرتووكخانەیێن جیهانی ب بێ مەزاختنا پارە و دەمەكێ زێدە.

مەترسی و زەنگێن ئاگەهداریێ
د هەڤدەم دا، پشتگوهـ هاڤێتنا چاڤدێریێ دشێت ئەنجامێن مەترسیدار ل دووف خوە بینیت، مەترسیا هەرە مەزن (دووركەفتنا جڤاكی) یە، زارۆك دشێت دناڤ مالێ دا بیت، لێ د راستی دا یێ د جیهانەكا گریمانەیی (Virtual World) دا دژیت و تووشی گۆشەگیریێ دبیت، هەروەسا كارتێكرنا توندوتیژیێ و هندەك رەفتارێن نە جوان یێن كو ل سۆشیال مەدیایێ دهێنە نیشاندان، دشێن رەوشت و هزرێن زارۆكی بەر ب ئاقارەكێ خراب ببەن.

چارەسەری و رێكارێن پەروەردەیی
بۆ ئەڤێ چەندێ، پێدڤیە دایك و باب و سازیێن پەروەردەیی ب ڤی شێوەی سەرەدەریێ ل گەل تەكنەلۆژیایێ بكەن:
1ـ هەڤسەنگی: نە قەدەغەكرنا تمام و نە ژی ئازادیا بێ سنوور. پێدڤیە دەمەكێ دیاركری بۆ بكارئینانا ئامیرێن زیرەك هەبیت.
– 2 هەڤالینی: پێدڤیە دایك و باب ببنە هەڤالێن زارۆكێن خوە د جیهانا دجیتال دا، دا كو بزانن كا زارۆك سەرەدانا چ سایت و بەرپەران دكەت.
– 3 پێشخستنا ئاستێ رەوشەنبیری: فێركرنا زارۆكی كا چەوان جوداهیێ دناڤبەرا زانیاریێن راست و یێن شاش دا بكەت.
ئەنجام تەكنەلۆژیا چەكەكێ دو سەرە، یان دێ بكارئینین بۆ ئاڤاكرنا نەوەیەكێ زانستی و رەوشەنبیر، یان ژی دێ بێدەنگ مینین تا كو ئەڤ تەكنەلۆژیا ناسنامە و رەوشتێ نەوەیێن مە ژناڤ دبەت. پەروەردە د سەردەمێ نوو دا پێدڤی ب هشیاریەكا بەردەوام هەیە نەك بتنێ چاڤدێریەكا سادە.

هێلین سالم

د دیرۆكا نێزیك و دوور یا رۆژهەلاتا ناڤین دا، كوردان چ جاران وەك ئەڤرۆ پێگەهەكێ ستراتیژی و كارتێكەر نەبوویە. هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكێ دەستووری و سیاسی د ناڤ ئیراقێ دا ئەڤرۆ بوویە جەمسەرەكێ گرنگ د هەڤكێشەیێن دەڤەرێ دا. لێ پرسیارا سەرەكی ئەوە: ئەرێ كوردستان دێ چاوا كاریت خوە ژ ڤان ئالۆزیێن بەردەوام پارێزیت و بەرژەوەندیێن خوە یێن نشتیمانی د ناڤبەرا زلهێزان دا دەستەبەر كەت؟
د بیاڤێ‌ خۆ یێ‌ جوگرافی و سیاسی دا پێگەیێ كوردستانێ‌ كو ل سەر هێلا ئاگرێ رۆژهەلاتا ناڤین دژیت، ژ لایەكێ ڤە كێشەیێن مێژوویی یێن وەلاتێن جیران و ژ لایەكێ دی ڤە ململانێیا زلهێزێن جیهانی وەك ئەمریكا و رووسیا و وەلاتێن ئەوروپی ل سەر دەستهەلات و وزێ. ئەڤ پێگەهێ جوگرافی كو هەڤدەم دەلیڤەیە بۆ مەترسییەكا مەزن ژی. هەرێما كوردستانێ شیایە ب سیاسەتەكا هەڤسەنگ ببیتە «دوورگەكا ئارام» د ناڤبەرا دەریایەكا ئالۆزییان دا، و ئەڤە بوویە ئەگەر كو كونسولخانە و نوونەریێن جیهانی ب گرنگی ڤە تەماشای هەولێرێ بكەن.
یا گرنگ دیپلۆماسی و پاراستنا قەوارەیێ‌ خۆ، سیاسەتا دەرڤە یا هەرێما كوردستانێ لسەر بنگەهێ «بەرژەوەندیا هەڤپشك» هاتیە ئاڤاكرن. د ئەڤرۆكە دا پاراستنا قەوارەیێ سیاسی یێ هەرێمێ تەنێ ب چەك و هێز نینە، بەلكو ب رێكا دیپلۆماسیەتەكا ب هێزە. دۆستایەتی ل گەل جیهانا رۆژئاڤا و ب تایبەت هێزێن هەڤپەیمان د شەڕێ دژی تیرۆرێ دا، پێگەهێ كوردان وەك فاكتەرەكێ سەقامگیریێ چەسپاند. لێ د هەمان دەم دا، پاراستنا پەیوەندیێن ئابووری و سیاسی دگەل وەلاتێن جیران (توركیا و ئێران) پێدڤی ب زیرەكی و هشیاریەكا زێدە هەیە دا كو كوردستان نەبیتە گۆڕەپان بۆ ئێكلایكرنا كێشەیێن وان. دەربارەی ئالۆزیێن دەڤەرێ و كارتێكرنا وان ژی، هەر گوهۆڕینەكا سیاسی یان سەربازی ل وەلاتێن دەوروبەر، ب شێوەیەكێ راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كارتێكرنێ ل سەر كوردستانێ دكەت. چ كێشەیێن ئابووری بن یان ململانێیێن سەربازی، ئەڤ هەمی فشارێ ل سەر هەرێمێ دروست دكەن. ل ڤێرە، پێدڤیە گوتارا سیاسی یا كوردی ئێكگرتی بیت. پاراستنا ناڤمالیا كوردی و ئێكدەنگی ل بەغدا، كلیلا سەرەكی یە دا كو ئەڤ هەرێمە د ناڤ ڤان پێلێن بهێز یێن گوهۆڕینان دا ب پاراستی بمینیت.
د ئارمانجێن پاشەڕۆژێ دا كوردستان وەك كاراكتەرەكێ سیاسی یێ ب هێز بمینیت، پێدڤیە پتر كار ل سەر ب هێزكرنا ژێرخانا ئابووری و سەربەخۆیا وزەیێ بهێتەكرن. ئابوورەكێ ب هێز، پشتەڤانێ هەرە مەزن یێ بڕیارا سیاسی یە. هەروەسا، گوهداریكرن ل پەیامێن جیهانێ یێن دەربارەی مافێن مرۆڤی و دیموكراسیێ، دێ رێز و گرنگیا هەرێمێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی پتر كەت. ل داویێ‌ دبێژین كوردستان ل سەر رێیەكا دژوار دچیت، لێ ب هەبوونا سەركردایەتیەكا هشیار و جڤاكەكێ ب پەرۆش، دشێت ڤان ئالۆزییان بكەتە دەلیڤە بۆ چەسپاندنا پێگەهێ خوە یێ نێڤدەولەتی. سیاسەت ل ڤێ دەڤەرێ یارییا مان و نەمانێ یە، و تنێ یێن زیرەك كار دكەن دێ شێن د ڤێ هاوكێشەیێ دا سەركەفتنێ بدەست ڤە بینن.

هیلین سالم

د جیهانا پێشکەفتی یا ئەڤرۆ دا، تێگەهێ «باژێرێ زیرەک» (Smart City) ئێدی خەیالەکا زانستی نینە، بەلکو بوویە پێدڤییەکا فەر بۆ باشترکرنا کوالیتیا ژیانا هاوڵاتییان. باژێرێ زیرەک ئانکو بکارئینانا تەکنەلۆژیایێ و داتایان بۆ رێڤەبرنا خزمەتگوزارییان ب شێوەیەکێ بلەز و ئەرزانتر. ل هەرێما کوردستانێ و ب تایبەت ل باژێرێ دهۆکێ، ئەم دشێین ڤێ ئەزموونێ بکاربینین بۆ چارەسەرکرنا کێشەیێن کو سالانە تووشی مە دبن، ب تایبەت د بیاڤێن هاتنوچوون و کارەبێ دا.
چارەسەریا قەرەبالغیا هاتنوچوونێ
ئێک ژ مەزنترین ئالۆزیێن باژێرێن مە، قەرەبالغیا جادەیانە کو دەم و پترۆلەکا زێدە ب هەدەر دبەت. د سیستەمێ باژێرێ زیرەک دا، «ترافیک لایتێن زیرەک» دهێنە بکارئینان کو ب رێکا راداران دزانن کا کیژ جادە یا قەرەبالغە و ل دویڤ وێ چەندێ دەمێ رۆناهیا کەسک و سۆر رێک دئێخن. هەروەسا، ئەپلیکەیشنێن مۆبایلێ دشێن شۆفێران ئاگەهدار بکەن کا کیژ جادە یا گرتی یە یان قەرەبالغە و رێیێن جێگر نیشا وان بدەن. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ کێمبوونا روودانێن هاتنوچوونێ و کێمکرنا پیسبوونا ژینگێ.
رێکخستنا کارەبێ ب شێوەیەکێ زیرەک
کێشەیا کارەبێ ل کوردستانێ پێدڤی ب چارەسەریێن تەکنەلۆژی هەیە. سیستەمێ «پێوەرێن زیرەک» (Smart Meters) یێ کو نها حکومەتێ دەستپێکری، پێنگاڤەکا گرنگە بەر ب باژێرێ زیرەک ڤە. ئەڤ سیستەمە دشێت ب شێوەیەکێ ئۆتۆماتیکی داتایێن بکارهاتی ب هنێریت و رێگریێ ل زێدەگاڤیان بگریت. هەروەسا، د باژێرێن زیرەک دا، رۆناهیێن جادەیان ب تنێ دەمێ پێدڤی (دەمێ تڕۆمبێل یان مرووڤ ل بن بن) دهێنە هەلکرن، ئەڤە ژی دێ ب سەدان مێگاواتێن کارەبێ بۆ باژێری دابین کەت.
ژینگەهـ و خزمەتگوزاریێن گشتی
باژێرێ زیرەک ب تنێ کارەب و ترافیک نینە، بەلکو کۆمکرنا گلێش و بەرمایک ژی ب تەکنەلۆژیایێ دهێتە رێکخستن. کانتینەرێن زیرەک یێن بەرمایک و گلێشی دشێن ئاماژێ بدەنە کۆمپانیا پاقژکرنێ کو یێن پڕ بووین، دا کو تڕۆمبێلێن پاقژکرنێ ب تنێ بچنە سەر وان جهێن پێدڤی، ئەڤە ژی مەزاختنا گازێ و دەمی کێم دکەت. زێدەباری ڤێ چەندێ، ئەلیکترۆنییکردنا مامەلەیێن میری دێ قەرەبالغیا سەر فەرمانگەهان کێم کەت و ناهێلیت هاوەڵاتی د رێزێن درێژ دا ب راوەستن.
ئەنجام
ئاڤاکرنا باژێرەکێ زیرەک پێدڤی ب بودجەیەکا مەزن و پلانەکا درێژخایەن هەیە، لێ قازانجێن وێ بۆ پاشەڕۆژێ گەلەک ژ تێچوویێ وێ مەزنترن. دهۆک وەک باژێرەکێ گەشتیاری و زانستی، هەمی مەرجێن وێ تێدا نە ببیتە نموونەیا ئێکێ یا باژێرێ زیرەک ل سەر ئاستێ عێراقێ. ئەڤە نەب تنێ ئاسانکارییە بۆ ژیانێ، بەلکو نیشانا پێشکەفتنا شارستانی و تەکنەلۆژیا مللەتێ مە یە.

هێلین سالم

دابونەریت و نووبوون دو هزرن كو هەردەم د ژیانا رۆژانە دا مرۆڤ تووش دبیتێ. نەریت ژ ئەوان هزر و نەریتێن جڤاكی پێكدهێت كو ژ باب و باپیران بۆ مە ماینە و رۆلەكێ گرنگ بۆ پاراستنا ناسناما مللەتان و ئەخلاقێ ئێكگرتی یێ جڤاكێ هەیە، د بەرامبەر دا نووبوون ئانكو گوهۆرینا هزرێن كەڤن و هەبوونا هندەك هزرێن نوی بۆ باشتركرنا ژیانا سەردەم.
د گەلەك جڤاكان دا ب تایبەت یێن كوردی، ئاریشە د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا ب شێوەكێ بەرچاڤ دهێنە دیتن. گەلەك جاران گەنج حەزدكەن ژیانەكا ئازادتر و نویتر هەبیت، د دەمەكی دا مالێن وان هەولددەن نەریتێن خۆ بپارێزن، ئەڤ جیاوازیا هزری دبیتە ئەگەرێ تێكچوون و ئاریشەیا د ناڤ خێزان و جڤاكێ دا.
هەروەسا تەكنولۆجیا نوو رۆلەكێ گرنگ بۆ مەزنبوونا ئەڤان ئاریشەیان دا هەیە، تۆرێن جڤاكی و میدیایا دیجیتالی شێوازێ ژیانێ و هزرێن مرۆڤان یێن گوهارتین و بووینە ئەگەر كو گەلەك نەریت بكەڤنە بەرپسیارێ و هندەك خێزان و جڤاك وەسا هزر دكەن كو هەرەشە ل سەر بیروباوەرێن كەڤن دروست دبن.
نووبوون ب رامانا ڕەتكرنا نەریتان نینە. گەلەك نەریت هەنە كو بنەمایێ ئەخلاق و رێزگرتن و هەڤپشكی و هاریكاریا هەڤدویە. ئەڤ جۆرە نەریتە دبنە ئەگەرێ بهێزبوونا مللەتان و دڤێت بهێنە پاراستن. د هەمان دەمی دا؛ هندەك نەریت هەنە ل گەل ژیانا سەردەم ناگونجن و دبنە ئەگەرێ سنوورداركرنا ژیانا مرۆڤان، ب تایبەتی ژن و گەنجان، ئەڤە دپێدڤینە ب هشیاری و تێگەهشتن بهێنە گوهۆرین.
جڤاكا پێشكەفتی ئەوە یاكو بكاریت هەڤسەنگیێ د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا بكەت، نەریت دڤێت وەك ڕەگەز و بنەمایێ مللەتی بهێتە پاراستن، بەلێ نووبوون دڤێت وەك ئامرازەك بۆ چارەسەركرنا ئاریشەیێن نوی و بەر ب پیشڤەچوونێ بهێتە وەرگرتن. ئەگەر هەڤسەنگی نەبوو، دێ جڤاك یا پاشڤەمای بیت یان دێ ب شێوەكێ بلەز ناسنامەیا خۆ ژدەستدەت.
هندەك نموونەیێن رۆهن یێن هەین؛ كو نەریتێن خراببوون و ل گەل ژیانا نوی دا نەماینە؛ یانژی گەلەك یێن كێم بووین وەك بێبەهركرنا كچان ژ خواندنێ كو ل سەردەمێن كەڤن دا گرنگی ب خواندنا كچان نەدهاتەدان، بەلێ د نوكە دا گەلەك ژن وەكی زەلامان یێن بووینە نۆژدار و مامۆستا رێبەرێن گەلەك كاران.
هەروەسا نەریتێ هەڤژینیا ب زوری گەلەك كێم بوویە و نوكە ماف ب كچ و كۆڕان دهێتەدان؛ هەڤژینان بۆ خۆ بهەلبژێرن. د سەردەمێن كەڤن دا نەدبوو گەنج بریارا خۆ بێژن ل دیوانەكا كەسێن مەزن لێ بن؛ بەلێ د نوكە دا گفتوگۆ و دەربرین و بۆچوون ب پشكەكا گرنگ دهێتەدانان د ناڤ جڤاكی دا. ل سەردەمەكی دا توندوتیژی ب تەربیەتەكا باش دهاتە زانین، بەلێ د نوكە دا توندوتیژی ب تاوان دهێتە نیاسین.
ل داهاتی دا جڤاك دێ كەڤیتە دەستێ وان یێ بشێت د ناڤبەرا دابونەریت و نووبوونێ دا رێیەكا ناڤەندی بهەلبژێریت. پاراستنا بهایێن مرۆڤایەتی ل گەل وەرگرتنا هزرێن شێوازی نوی دشێن ژیانەكا باشتر و جڤاكەكێ هەڤسەنگتر دروست بكەت.

هێلین سالم

مرۆڤ دشێت هەموو دەمان فێر ببیت، بەلێ ل دووف ڤەكۆلینان هندەك دەم هەنە ژ دەمێن دی باشترن بۆ فێربوونێ و خواندنێ، ژوانا:
سپێدە/ دەمێ زێڕین بۆ فێربوونێ.
سپێدە باشترین دەمە بۆ خواندنێ و فێربوونێ، پشتی خەوەكا باش، مێشك گەشە و چالاكە، ئەنجامێن ڤەكۆلینان دیار دكەن كو سێ هەتا چوار دەمژمێران پشتی رابوونێ ژ خەوێ، مێشك د باشترین بارودۆخێ خۆدایە بۆ وەرگرتن و تێگەهشتنا زانیاریان، گەلەك ژ زانایان دبێژن سپێدەیان زوو باشترین دەمە بۆ خواندنا بابەتێن گران و بەرپرسیارێن هزری یێن گرنگ، چنكو د ئەڤی دەمیدا، مێشكی پتر شیانا تێگەهشتن و بیرئینانێ هەیە و كێمتر هەست ب وەستیانێ دكەت.
نیڤرۆ/ قۆناغا سستبوونێ.
پشتی فراڤینێ، ژ نیڤرۆ هەتا دەمژمێرێن ئێڤارێ، مێشك كێمتر چالاكە، بارودۆخەكێ سست و وەستیایی دروست دبیت و هندەك كەس هەست ب خەوێ دكەن. ئەڤ دەمە گەلەك گونجای نینە بۆ بابەتێن گران.
ئێڤاری/ دەمێ ئافراندن و داهێنانێ.
پشتی نیڤرۆیا درەنگ و د ئێڤاریدا، هشیاریا مێشكی دەست ب گەرمبوونێ دكەت، ئەڤ قۆناغە یا گونجایە بۆ چالاكیێن داهێنەرانە و ئافراندنێ وەك نڤیسین، ژبەر هندێ د وی دەمیدا مێشك دگەهیتە ئاستەكی چالاك و ڤەكری كو رێكا هزرێن نوو ڤەدكەت.
شەڤ/ دەمێ تێكەلكرن و لێكدانێ.
شەڤ یاگونجایە بۆ خواندنا هندەك جۆرێن زانیاریان، بەری نڤستنێ، مێشك یێ ئامادەیە بۆ تێكەلكرنا زانیاریان و دروستكرنا پەیوەندیان دناڤبەرا تشتێن فێربووی دا، ڤەكۆلینان دیار كریە كو خواندن بەری نڤستنێ هاریكاریا مە دكەت باشتر فێرببین تایبەت خواندنا ٣٠ خولەكان بەری نڤستنێ دشێت كارتێكرنەكا ئەرێنی هەبیت لسەر هزركرنێ.
-رێكێن باشتركرنا فێربوونێ د هەر دەمەكیدا.
١ـ بەرنامەیەكێ پەیرەو بكە، پەیرەویكرنا خشتەیەكێ رۆژانە هاریكاریا مێشكی دكەت خۆ ئامادە بكەت بۆ فێربوونێ د دەمێن دیاریكری دا.
٢ـ دەمێن كورت و بەردەوام، باشترە دەمێن كورت و بەردەوام بۆ فێربوونێ بكاربینی، وەك ٢٥-٣٠ خولەك خواندن و ٥ خولەك بهێنڤەدان، ژ بەركو چەندین دەمژمێران بێ بهێنڤەدان بخوینی.
٣ـ مفای ژ باشترین دەمێن خۆ وەربگرە، هەر كەسەكی دەمێن تایبەت هەنە كو تێدا باشتر فێر دبیت، گرنگە تو ڤان دەمان بزانی و پشت بەستنێ ل سەر وان بكەی.
4ـ خوارن و ڤەخوارنا ساخلەم، خوارنەكا ساخلەم و ڤەخوارنا ئاڤێ كارتێكرنەكا مەزن لسەر هزركرن و فێربوونێ هەیە، خۆ دوور بێخە ژ خوارنێن قەلە و و شەكرێ زێدە بەری دەمێن خواندنێ.
٥ـ ژینگەهەكا گونجای، ژینگەها فێربوونێ گەلەك گرنگە، بشێوەیەكی گشتی، جهێن بێدەنگ و ئارام، ب رۆناهیەكا باش و پاقژ، باشترین جهن بۆ فێربوونێ.
ب كورتی، باشترین دەم بۆ خواندن و فێربوونێ ددەستپێكا رۆژێ دایە، بەلێ هەر كەسەكی تایبەتمەندیێن خۆ هەنە، گرنگ ئەوە مرۆڤ دەمێن خۆ یێن باشتر بۆ فێربوونێ بزانیت و بەرنامەیێ خۆ یێ رۆژانە ل دووف وێ دانیت.

هێلین سالم

دروستکرنا سترانێن سیاسی و نیشتمانی ل دەمێ بانگەشەیا هەلبژارتن و دەنگدانێ دا گەلەک گرنگیەکا مەزن هەیە، چونکو مۆزیکێ شیانێن ب هێز هەنە کو کارتێکرنێ ل سەر هەست و هزرێن خەلکی بکەت.

ئەڤە گرنگترین خالێن رۆلێ سترانێن سیاسی و نیشتمانی یە ل دەمێ دەنگدانێ:
١- ب هێزکرنا هەست و سۆزا و کارتێکرنا سۆزداری:
مۆزیک دگەل هەستێ مرۆڤی ڕاستەوخوە د ئاخڤیت. سترانەکا ب ئاوازەکا بێهنفرەهـ یان تژی جوش و خروش و شیان هەنە کو هەستێن نیشتمانپەروەری، هیڤی و باوەریێ د دلێ دەنگدەران دا ب هێز بکەت و وان ل دۆر پارتێ کۆم بکەت، ئاوازێن نوی و بلەز، ب تایبەتی د گەل پەیڤێن کو بەحسێ سەربلندیێ و تێکۆشانێ دکەن، دەنگدەران ب هێز دکەن و پتر هانددەن بۆ چوونە سەر سندوقێن دەنگدانێ.

٢- گەهاندنا پەیامان ب شێوەکێ بلەز و سانەهی:
ستران زووی تر ژ گۆتار و دیدارێن درێژ ل ناڤ خەلکی دا بەلاڤ دبن. دەنگدەر ب سانەهی پەیڤ و دروشمێن سترانێ ژبەر دکەن و ڤەدگێڕن هەروسا ستران دروشم و ئارمانجێن پارتێ د ناڤ مێشکێ خەلکی دا ب شێوەکێ دووبارە د چەسپن، و ب ڤی شێوەیی ناسناما پارتێ ب هێز دکەن.

٣- ئێکگرتنا جڤاکی و نیشتمانی:
سترانێن سیاسی و نیشتمانی دبنە هێمایەکێ هەڤپشک بۆ هەمی لایەنگرێن پارتێ. دەمێ گەلەک کەس پێکڤە سترانەکێ د بێژن، هەستێ گرێدان و ئێکبوونێ ل دەڤ وان پەیدا دبیت، هەروەسا ب هێزکرنا ناسناما کوردی سترانێن کو ل سەر ئاواز و دەنگ و ڕەنگێ فۆلکلۆری و نیشتمانی یێ کوردی (ب تایبەتی یێ بەهدینی) هاتبنە دروستکرن، هەستێ نەتەوەیی ب هێز دکەن و نیشا ددەن کو پارت پشتەڤانیا کەلتۆرێ خۆ دکەت.

٤- کێمکرنا مەترسیا سیاسی:
د ئالۆزی و گرژیێن سیاسی دا، سترانێ شیان هەنە کو هەستێ ئارامی و چاڤەریێ ل دەڤ خەلکی دروست بکەن و گرژی و ئالوزیان کێم بکەن هەروسا هێمایێن ئاشتیێ د ئاوازێن خۆش و ئارام دا، د شێت پەیاما ئاشتی، پێکڤەژیان، و دوویرکەفتن ژ توندوتیژیێ بگەهینیت.
ب کورتی، سترانێن سیاسی و نیشتمانی نە بتنێ هێمایێ بانگەشەیێ نە، بەلکو ئامیرەیێن دروستکرنا هەست و باوەریێ نە کو شیانێن مەزن هەنە ل دەمێ دەنگدانێ دا و کارتێکرنێ ل سەر بڕیارا دەنگدەری دکەن.