هێلین سالـم

د ناڤ زانستێ سیاسی و فەلسەفەیا حوكمڕانیێ دا، هەردەم پەیوەندییەكا كەتواری د ناڤبەرا ئابووری و سیاسەتێ دا هەبوویە. چ سیستەمێن سیاسی ل جیهانێ نەشێن بەحسێ ئارامی و گەشەپێدانێ بكەن ئەگەر دابینكرنا پێدڤییێن سەرەكی یێن خەلكی و هەڤسەنگییا بازاڕی د كەشەكێ ساخلەم دا نەبن. ل هەرێما كوردستانێ، و ب تایبەتی د ناڤ كەتوارێ مە یێ جڤاكی دا، ئەڤ هەڤكێشە گەلەك زێدەتر خۆ نیشاددەت. ل ڤێرێ، ئارامییا سیاسی تشتەكێ جودا نینە ژ رەوشا خەلكی و ئابوورێ تاكێ كوردی بەلكو ئێكسەر گرفت و ئاریشەیێن ناڤ بازاڕی بخۆ ڤە دگریت.
دەمێ خەلك تووشی فشارێن دژوار یێن ئابووری دبیت، وەك گیرۆبوونا مووچەی، نەبوونا دەلیڤەیێن كاری بۆ گەنجێن دەرچووی و گرانییا بێسەروبەر یا پێدڤییێن ڕۆژانە و كرێیا خانی و شوقەیان، باوەریا وان ب دامودەزگەهێن شەرعی و قانوونی یێن وەلاتی هێدی هێدی كێم دبیت. باوەریا سیاسی د ناڤبەرا گەل و حوكمڕانیێ دا ل سەر بنەمایێ هەستكرن ب ئارامیێ ئاڤادبیت كو ئارامییا ئابووری پشكەكا سەرەكی و بڕیاردەرە. ئەگەر تاكەكەس د جڤاكێ دا نەشێت پاشەڕۆژەكا ڕوون و سەقامگیر بۆ خێزانا خۆ دابین بكەت، ناچار دبیت ب چاڤەكێ ڕەخنەگرانە و نەرێنی بەرێ خۆ بدەتە پرۆسا سیاسی و كارگێری كو ئەڤ چەندە ژی دەروازەیەكە بۆ دروستبوونا دلسارییا نیشتمانی و دابەشبوونا جڤاكی.
ئەنجامێن سستییا ئابووری تنێ د بیاڤێ كێمبوونا پارەی د دەستێ خەلكی دا نامێنن، بەلكو دبنە ئەگەرێ پەیدابوونا دیاردەیێن مەترسیدار وەك كۆچبەریا بەردەوام یا گەنج و بەهرەمەندان بۆ دەرڤەی وەلاتی. دەمێ گەنجەكێ خۆدان شیان دبینیت كو بازاڕ یێ سستە و داهات تێرا ئاڤاكرنا ژیانەكا سادە ناكەت، هیڤی و خەونێن خۆ د ناڤ كۆچكرنێ دا دبینیت. ئەڤ پرۆسەیە ژی د ناخێ خۆ دا ڤەكێشانەكا مەزنە بۆ ئێمناهییا سیاسی چونكی بەرفرەهبوونا هزر و خوینا نوو د ناڤ جڤاكی دا، دەستهەلاتا سیاسی ل بەرامبەر قەیرانێن كوورتر یێن شەرعیەت و گەشەپێدانێ كێم دبیت.
ژ لایەكێ دی ڤە، پێدڤییە ڕۆناهییێ دابنینە سەر هندێ كو ئارامییا دەرەكی و پاراستنا قەوارەیێ سیاسی یێ هەرێمێ، ب تەمامی پێدڤی ب هێزا ناڤخۆی و ڕازیبوونا گەل ڤە یە.دەمێ پێكهاتەیێن جڤاكی ژ لایێ ئابووری ڤە یێن تێر و پڕ بن و پرۆژەیێن بچویك و مەزن دەرفەتێن كاری دابین بكەن تاك هەست ب پشكداربوون و بەرپرسیاریێ دكەت، د ئەنجام دا دبیتە پارێزەرێ ئێكێ یێ ئێمناهییا سیاسی و نیشتمانی. ئەڤرۆ هوشیاریا سیاسی یا خەلكی گەلەك یا بلند بووی خەك پتر بەرێ خوە ددەنە كەتوارێ سەر ئەردی نەك درووشمێن ساڕ یێن كەنالێن ڕاگەهاندنێ.
بۆچوونا من ئەوە كو ڕێیا ڕاست بۆ پاراستنا ئارامییا سیاسی، دەركەفتنە ژ سیاسەتا پشتبەستن ب ئێك ژێدەرێ داهاتی و ئاڤاكرنا ژێرخانەكا ئابووری یا هەمەجۆر. پێدڤییە چاكسازییەكا ڕژد د كەرتێ تایبەت دا بهێتە كرن، قانوون د بەرژەوەندیا كاسبكارێ سادە و پرۆژەیێن ناڤخۆیی بهێنەكرن و پتر هاندانا كەرتێ چاندن و گەشتوگوزارێ ل دەڤەرێ بهێتەدان. ئەگەر مە دڤێت باژێڕێ مە دهۆك و هەمی كوردستان د ئارامیێ دا بن دەم هاتییە پتر گوه بدەنە دەنگێ بازاڕی چونكی ئەگەر كلیلێن ئابووری د دروست بن دەرگەهێن ئارامیا سیاسی ژی دێ ب ساناهی ڤەبن.

هێلین سالم

دەمێ كچ و كوڕەكێن گەنج ل باژێڕێ مە بڕیارێ ددەن ژیانەكا نوو پێكبینن و ببنە هەڤژین، د بنەمای دا پێدڤییە ئەڤ پێنگاڤە پڕی كەیف و هیڤی و خەونێن ڕەنگاوڕەنگ بیت، بەلێ د كەتۆارێ دژوار یێ ژیانا مە یا رۆژانە هۆسا نینە.
ئەڤرۆ پەیڤا هەڤژینیێ ل شوونا كەیفێ ئێكسەر كۆمەكا خەم و فشارێن دەروونی و كۆمەكا قەرزان دئینیتە پێش چاڤێن گەنجان، گرانیا ژیانێ یا بوویە ئاستەنگەكا مەزن كو ڕێ نادات عەشق و حەزژێكرن ب سادەیی دەرگەهێ مالان ب قوتن و هەكە ئەم بەرێ خۆ بدەینە بازاڕی تێچوویا هەڤژینیێ یا بوویە كارەسات، ژ گرانییا بێ وێنە یا كڕینا زێڕی و مۆدێلێن گران یێن ئێكسسواراتان، هەتا دگەهیتە كرێیا هۆلێن ئاهەنگان و شەهیانان و خەرجیێن جلكان، پشتی ئاهەنگێ ژی تەنگاڤییا مەزنتر دەستپێدكەت كو ئەو ژی دیتنا خانی یان شوقەكێ یە بۆ كرێ د دەمەكی دا كو دەرچوویێن مە یێن زانكۆیێ چ دەلیڤەیێن دامەزراندنێ نینن و مووچەیێ كەرتی تایبەت ژی تێرا كرێیا هەیڤانە و مەزاختیێن ڕۆژانە ناكەت، گەنجێ مە چەوا بشێت خەونا ئاڤاكرنا خێزانەكێ ب بینیت دەمێ كو ب تەمامی هزر و عەقلێ‌ وی یێ مژوولی هندێ كا دێ چەوا قەرزێن زەنگینییا دەستكرد و هەڤڕكییا جڤاكی دابین كەت؟ بۆچوونا من ئەوە كو بڕین و گۆهۆڕین د ڤی كلتوورێ گران دا پێدڤییەكا فەرە، پێدڤییە خێزان و جڤاك ب چاڤەكێ ڕەحمێ تەماشەی كچ و كوڕێن ڤی سەردەمی بكەن كێمكرنا مەرجێن گران و لادان ژ نەریتێن بێ مفا یێن بازاركرنێ، مەزنترین پشتەڤانییە بۆ گەنجان، هەڤژینی ئاڤاكرنا هێلینەكا ئارامە بۆ دل و دەروونی، نەكو هەڤڕكا د ناڤبەرا مۆدێلان دا و دەم هاتییە ئەم ڕێزێ ل سادەییێ بگرین دا كو خەونێن گەنجێن مە د ناڤ بازاڕێن گران دا بەرزە نەبن.

هێلین سالم

زمان نە بتنێ ئامرازەكێ ئاخفتنێ یان لێكگۆهرینا پێزانینانە، بەلكو ئەگەرەكێ سەرەكی یا پاراستنا ناسنامە، دیرۆك و كولتوورێ هەر نەتەوەیەكی یە. د دیرۆكا گەلێ كورد دا، هەردەم زمان چەكێ هەرە بهێز یێ بەرگریێ بوویە ل بەرامبەر بزاڤ و ژێبرنا و تاوانێن كلتووری. دگەل ڤێ چەندێ ژی ئەڤرۆ ل هەرێما كوردستانێ، جۆرە گوهۆڕینەكا جڤاكی و پەروەردەیی یا بێدەنگ سەرهەلددایە كو مەترسییەكا ب دروستی ل سەر پاشەرۆژا ڤێ كلیلێ دروست دكەت، ئەو ژی دیاردەیا زێدەبوونا بەردەوام و بێسەر یا قوتابخانەیێن ئەهلی و نیڤدەولەتی یێن بیانی یە ل سەر كیستێ لاوازبوونا پێگەهێ زمانێ كوردی.
دەمێ مرۆڤ تەماشەی سیستەمێ پەروەردێ ل ڤان قوتابخانەیان دكەت، دبینیت كو زمانێ كوردی هاتییە پشگوهـ هاڤێتن بۆ وانەیەكا لاوەكی و دەرەكی یان ژی ب شێوەكێ وسا سادە و كێمبها دهێتە گووتن كو نەشێت ب چ ڕەنگان زمانێ فكری و ئەدەبی یێ قوتابی دەولەمەند بكەت. ل ڤێرە، مەزنترین مەترسی دەستپێكەت! زارۆك د تەمەنێ خۆ یێ زێڕین یێ پێگەهشتنێ دا، مێشكێ وی فێری زمانێ ئینگلیزی یان هەر زمانەكێ دی یێ بیانی دبیت، ب شێوەكی كو ئەو زمان دبیتە كەرستێ سەرەكی یێ هزركرن و خەونبینێ ل دەف وی. كێشە نە د فێربوونا زمانێ بیانی دا یە، بەڵكو كێشە د وێ چەندێ دا یە دەمێ زمانێ بیانی جهێ زمانێ دایكێ دگریت.
ئەنجامێ ڤێ پرۆسێ، بەرهەمهێنانا نفشەكی یە كو د ناخ و رووحێ خۆ دا هەست ب دابڕان و بیانیێ دكەت دگەل جڤاك و دۆزا خۆ یا نەتەوەیی. دەمێ قوتابی نەشێت دێرەكا ئەدەبی یا كوردی ب باشی تێبگەهیت، یان دیرۆك و قوربانیێن گەلێ خۆ ب زمانێ خۆ نەخوێنیت ئەو دێ بەرەف جۆرە دابڕانەكا هزری چیت. ئەو زارۆك دەمێ مەزن دبیت، دۆزا سیاسی و مافێن ڕەوا یێن گەلێ خۆ وەك مژارەكا غەریب دبینیت، چونكی ئەو ژینگەها فكری یا ئەو تێدا مەزن بوویی پیڤەرێ و مۆدێلێن وڵاتێن دەرڤە د سەری دا چاندینە. ئەڤە د ڕاستی دا، داگیركرنەكا نەرم و كولتووری یە كو ب دەستێ خۆ و ب پارێ خۆ ددەینە چێكرن.
ئەڤ لاوازییا زمانێ نەتەوەیی ل دەف نفشێ نوو د داهاتی دا دێ ڕەنگڤەدانێ ل سەر كادرێ سیاسی، كارگێڕی و ڕەوشەنبیری یێ كوردستانێ كەت. سەركردە یان نڤیسەرەكێ نەشێت ب زمانێ گەلێ خۆ هزر بكەت، نەشێت ب دروستی هەست ب ئێش و ئازارێن شەقامی بكەت. بۆ ڕێگریكردنێ ل ڤێ مەترسییا كویر، پێدڤی یە وەزارەتا پەروەردێ و لایەنێن پەیوەندیدار یاسایێن توند دابنین پێدڤییە زمانێ كوردی، دیرۆك و ئەدەبیاتا نیشتمانی د ناڤ پڕۆگرامێن ڤان قوتابخانەیێن بیانی دا ببنە ستووینێن سەرەكی و نەهێنە پشتگوهـ خستن. پاراستنا قەوارێ كوردستانێ، بەری چەك و سیاسەتێ پێدڤی ب پاراستنا روح و زمانی هەیە د مێشكێ زارۆكێن مە دا.

هێلین سالم

گەلەك ژ مە بێریا وان كەیف و خۆشیێن سادە دكەن كو د جەژنێن جاران دا مە هەست پێ دكر، د دیرۆكا جڤاكێ مە دا جەژن ب رامانا لێبۆرین و پێكەنین و چوونا مالا مەزنان و پێشوازیكردن ب چكلێتێ و دیاریێن سادە بوو، لێ ئەڤرو د جڤاكێ مە دا، جەژنێ بەرێ خوە یێ گوهۆڕی و بەرەڤ هزرەكا مەترسیدار چوویە كو دبێژنێ مۆدێل و نیشادان، جەژنا مە یا بوویە فەستیڤالەكا بێدەنگ یا هەڤڕكیا ئابۆری و چاڤ لێكرنەكا كورە.
بەری جەژنێ ب هەیڤەكێ فشارەكا مەزن دكەڤیتە سەر ملێن دایك و بابان و ئێدی بابەت نەبتنێ كڕینا جلكەێ جوان و پاقژە، بەلكو پێدڤییە جلكێ تە بڕاند و ماركە بیت و نووترین مۆدێلا بازاڕی بیت دا كو ل بەر چاڤێن خەلكی و د ناڤ سۆشیاڵ میدیایێ دا كێم دەرنەكەڤی.
ئەڤ كلتۆرێ نوو یێ جەژنێ، مالێن مە یێن كرینە جهێ نیشادان زێڕ و جلوبەرگان و كلتۆرێ خەلیجیان و گۆهۆڕینا دیزاینا هۆلا مالێ بتنێ بۆ هندێ ئاخفتنا خەلكی بو مە نەهێت، ژ ژیارا خێزانێ پتر پارە بۆ تشتێن گرانبها دهێنە مەزاختن كو چ مفا تێدا نینە، تەنێ دا كو د وێنەكی د سوشیالێ دا بەلاڤ بكەین كو یێ ب رێك و پێك بیت و د چاڤێ خەلكەكی دا خوە مەزن ببینین.
ئەو ڕۆحا پیرۆز و ئارام یا جەژنێ یا بەرزە بووی د ناڤ قەرەبالغیا كڕین و فرۆتن و مۆدێلێن درەوین دا و ئێدی كەیفا جەژنێ د دلان دا نەما دەمێ گەنج و ژنێن مە خەما وان تنێ ئەوە كا دێ چەوان خوە نیشا دونیایێ دەن، راستی ئەوە خێزانا خودان هوشیار و ڕەوشت ئەو خێزانە یا كو ڕێگریێ ل ڤێ پێلا چاڤ لێكرنێ دكەت. جەژن پێكڤەبوونەنە جوداهی كرنە د ناڤبەرا دەولەمەند و هەژاران دا ب ڕێكا جل و بەرگێن گران، پێدڤییە ئەم بزڤڕینە سەر كلتۆرێ خوە یێ سادە و جوان یێ دەڤەرا بەهدینان و كەیفخۆشییا ب دروستی د ئێمناهی و پاقژییا دلان دایە، نە د هەڤڕكییا بێ دووماهی یا كێ ژ كێ چێترە بلا مالا مە جهێ ئارامییێ بیت، نە هۆلەكا گشتی بۆ ڕازیكردنا چاڤێ خەلكی.

هێلین سالم

ئێك ژ وان ئاریشەیێن مەزن یێن د ناڤ جڤاكا مە یێ ئەڤرۆ دا بەلاڤ بووی چاڤلێكرنە. ئەم یێن د سەردەمەكی دا دژین كو گەلەك جاران مرۆڤ بۆ دلێ خوە ناژیت! بەلكو بۆ دل و چاڤێن خەلكی دژین. هندەك ئەگەر و مۆدێل دەركەفتینە كو ئەگەر مرۆڤ وەكی خەلكی نەكەت دێ بێژن تو یێ كێمی! راستی ژی ئەوە كو ئەڤ چاڤلێكرنە هێدی هێدی و بێدەنگی ڤە بڕبڕەیا پشتا خێزانێ دشكێنیت. بەرێ هەمی تشتێن مە یێن سادە بوون داهواتەكا سادە و جەژنەكا خۆش. بەس نوكە ئەگەر داخوازیەك هەبیت یان ئاهەنگەكا دەرچوونێ، پێدڤییە یا تژی زێر و شریناهیێن ئەم دبێژینی vip بیت و ستافێن سترانبێژ و دیكۆرێن شاهانە، هندە جاران دایك و باب یان زەلامێ مالێ دكەڤنە بن قەرێن مەزن، تەنێ داكو ئاخفتنێن خەلكی یێن نەرێنی و تژی لۆمەی نەهێتە سەر وان. ئەم بووینە ئێخسیرێن وێنەكێ ئینستاگرامێ! گرنگ ئەوە وێنە جوان بیت، بلا ل پشت وێنەی ژی هزار كێشە هەبن. ئەگەر جیرانێ مە مۆبایلەكا نوی كڕی، پێدڤییە ئەم ژی بكڕین. ئەگەر هەڤالا مە گەشتەك كر، ئەم ژی دێ خوە كوژین دا كو بچینە وێ گەشتێ. ئەرێ مە پسیار ژ خوە كریە: «ئەرێ ئەز حەژ ڤی تشتێ دكەم؟ یان تەنێ دا كو خەلك نەبێژن یێ پاشكەفتییە؟» ئەڤ چاڤلێكرنا كۆرە بوویە ئەگەر كو تام و لەزەتا ژیانێ نەمینیت. ئەم یێن تشتان دكڕین كو حەز ژێ ناكەین، ب پارەیەكێ كو مە نینە، دا كو دلێ هندەك خەلكی خۆش بكەین كو د بنەرەت دا وان خەما مە نینە! د ڕاستی دا خێزانا ب هێز ئەو خێزانە یا كو ل سەر پیێن خوە ڕاوەستیت و باوەری هەبیت. رەوشتێ مە یێ ڕەسەن دبێژیت: «ل دویڤ بەڕكا خوە پێ خوە درێژ بكە». بلا مال و ژیانا مە یا مە بیت، نە یا خەلكی. ئەگەر ئەم فێر ببین كو ب وێ یا مە هەی دلخۆش بین، دێ بێهنەكا فرەه و ژیانەكا ئارام هەبیت. كەیفخۆشی د سادەییێ دایە، نە د هەڤڕكیا بێ دووماهی یا كێ ژ كێ چێترە.

هێلین سالم

پەروەردەكرنا زارۆكان چ جاران كارەكێ سادە نەبوویە، بەس د سەردەمێ مە یێ ئەڤرۆ دا، ئەڤ ئەركە بوویە فشارەكا دەروونی یا زێدەگران ل سەر ملێن دایك و بابان، بەرێ، ئارمانجا سەرەكی یا وان ئەو بۆ كو زارۆك یێ تێربیت، یێ ساخلەم بیت و رەوشتەكێ باش هەبیت، بەس ئەڤرۆ دایك و باب خوە د ناڤ هەڤڕكیەكا بێ دووماهی دا ئەو ژی دروستكرنا زارۆكێ سوپەرمانە.
د جڤاكێ مە یێ نۆكە دا، فشارەكا مەزن ل سەر دایك و بابان هەیە كو پێدڤییە زارۆكێ وان د ژیێ پێنج ساڵیێ دا ب زمانێ ئینگلیزی باخفت، د هەمان دەم دا ل سەر مۆبایل و تەكنۆلۆژیایێ ژ هەموویان زیرەكتر بیت و د نمرێن قوتابخانێ دا ژی هەر یێ ئێكێ بیت، ئەڤ هەڤڕكییا جڤاكی، وەكریە كو دایك و باب هەست ب وەستیانەكا بەردەوام بكەن، هەكە زارۆكێ وان پیچەك د بیاڤەكی دا یێ سست بیت، دایك و باب هەست ب شكەستنێ دكەن وەك كو وان ئالیەكێ ئەركێ خوە یێ پیرۆز كێم كربیت.
هەر چەندە تەكنۆلۆژیا دەرگەهێن زانینێ ل بەر زارۆكان ڤەكرینە، بەس وێ ژی بارەكێ گران خستیە سەر دایك و بابان. دایك و باب نۆكە پێدڤییە شەڤ و رۆژ چاڤدێرییا وێ جیهانا ئەلەكترۆنی بكەن كو زارۆك یێ تێدا بەرزە بووی، ئەڤ چاڤدێرییا بەردەوام و ترس ژ تێكچوونا مێشكێ زارۆكی ب تشتێن نەگونجای، هێز و شیانێن دایك و بابان كێم كریە.
ئەنجامێ ڤێ فشارا جڤاكی و تەكنۆلۆژی، دروستبوونا نفشەكێ خودان دایك و بابێن وەستیاییە كو ئێدی بێهنفرەهیا جاران بۆ وان نەمایە، دەمێ‌ دایك یان باب ژ كار دزڤڕن و دكەڤنە ژێر فشارا فێركرن و پەروەردەكرنا بێ كێماسی، زوو تووڕە دبن و بێهنا وان ل سەر زارۆكی تەنگ دبیت و ئەڤە چەندە دبیتە ئەگەر كو ئەو پەیوەندییا خۆش و گەرم یا د ناڤبەرا زارۆك و دایك و بابان دا ببیتە پەیوەندییەكا فەرمی و پڕی فشار، پێدڤییە ئەم بزانین كو زارۆك پێدڤی ب دایك و بابێن ئارام هەیە، پتر ژ هندێ كو پێدڤی ب دایك و بابێن كو زارۆكێ وان یێ ژ هەموویان زیرەكترە هەبیت. زیرەكییا زارۆكی یا گرنگە، بەس ساخلەمییا دەروونی یا خێزانێ ژ هەموو تشتان گرنگترە و بلا ئەم بێهنا خوە ل سەر زارۆكێن خوە فرەهـ بكەین و نەهێلین هەڤڕكییا جڤاكی مە ژ هەستا ڕاستەقینە یا دایكینی و بابینیێ دوور بێخیت.

هێلین سالم

د جیهانا ئەڤرۆ دا، هێزا سیاسی تەنێ ب هەبوونا سامانێن سروشتی وەك پترۆلێ ناهێتە پێڤان، بەلكو ب شیانێن مللەتەكی دهێتە پێڤان كا حەتا چ رادە دشێت پێدڤیێن خوە یێن سەرەكی ژ خاكا خوە بەرهەم بینیت. بۆ هەرێما كوردستانێ، ڤەگوهاستنا ستراتیژیەتێ ژ پشتبەستنا تەمام ل سەر «پترۆلێ» بەر ب «خاكێ»، ئێدی نە تنێ هەلبژارتنەكە، بەلكو پێدڤییەكا نەتەوەیی یە بۆ پاراستنا قەوارێ هەرێمێ.
بۆ چەندین سالان، داهاتێ پترۆلێ تاكە ستوینا ئابوورێ مە بوو، لێ ئەزموونێن چەند سالێن دووماهیێ و كێشەیێن ل گەل بەغدا و راوەستیانا هاوردەكرنێ نیشا مە دا كو پترۆل ب تنێ نەشێت ئاسایشا ئابووری و سیاسی یا درێژخایەن دابین بكەت. دەمێ داهاتێ مە ب بڕیارەكا سیاسی ڤە گرێدای بیت، بڕیارا مە یا سیاسی ژی دكەڤیتە ژێر مەترسیێ. ئاسایشا خوارنێ وەك چەكەكێ ستراتیژی یێ بهێز دەردكەڤیت كو چ جاران ژ كار ناكەڤیت.
خاك؛ كلیلا سەربەخۆیا بڕیارێ.
كوردستان خۆدان ئەردەكێ ب پیت و كانیێن ئاڤێ یێن زەنگینە كو دشێن ببنە «پترۆلا كەسك». دەما ئەم گرنگیێ ب كەرتێ چاندنێ و پیشەسازییا خوارنێ ددەین، ئەم فشارێن دەرەكی كێم دكەین. هەرێمەكا كو نانێ وێ ژ زەڤییێن وێ بیت گەلەك ب هێزتر دشێت ل بەغدا دانوستاندنێ ل سەر مافێن خوە یێن دەستووری بكەت، چونكی ترس ژ سزادانا ئابووری و داخستنا سنوران ل نك وێ كێمتر دبیت.
چاندن وەك سەنگەرێ بەرگریێ ئەولەهییا خوارنێ تەنێ چاندنا گەنمی نینە، بەلكو دروستكرنا زنجیرەكا ئابووری یە كو ژ جۆتیاری دەستپێ دكەت و ب كارگەهێن بەرهەمئینانێ و عومبارێن ستراتیژی (سایلۆ) ب دووماهی دهێت. ئەڤە دێ بیتە ئەگەرێ هندێ كو:
1. داهاتێ ناڤخۆیی زێدە ببیت: پارەیێ وەلاتییان ل شوونا بچیتە وەلاتێن جیران دێ د بازارێ كوردستانێ دا زڤریت.
2. سەقامگیریا جڤاكی: د دەمێن قەیرانان دا، مللەت هەست ب پشتراستیێ دكەت كو پێدڤیێن وی یێن ژیانێ دابینكرینە.
ڤەگێڕانا بهایێ بۆ خاكێ چاندنێ، مەزنترین چەكێ بەرگریێ یە د دەستێ هەرێما كوردستانێ دا. پێدڤییە قووناغا پاش پترۆل ب چاندنێ دەستپێ بكەت. ب ڤێ رێكێ ئەم دشێین بێژین كو بڕیارا مە یا سیاسی یا پاراستی یە، چونكی بنەمایێ ژیانا مە یێ د دەستێ مە دا.

هێلین سالم

د زەمانێ بەرێ دا دەمێ‌ لەمپە دڤەمری، یان كارەب دچوو، خێزان هەموو ل دەورێ ئێك یان ل سەر سفرەكێ كۆم دبوون. دەنگێ پێكەنینێ و دانوستاندنێن دایك و بابان و چیرۆكێن باپیر و داپیران بێهنا ژیانێ ددا مالێ‌، بەس ئەڤرۆ، ل ژێر رۆناهییا شاشەیێن ڕوهن، جۆرەكێ نوو یێ بێدەنگیێ كەفتیە ناڤ ماڵێن مە بێدەنگییەك كو ژ دیۆارێن كۆنكریتی سارترە. ئەڤە ئەو دیاردەیە كو ئەم دشێین بێژینێ (دیوارێن بێدەنگ) هەكە نوكە تو ل ماڵەكا دهۆكی بنێڕی، دێ بینی خێزان هەموو ل ژۆرەكێ روینشتینە، بەس هەر ئێك ژ وان د جیهانەكا جودا دایە، دایك یا مژوولی سنەپ چاتییە، باب یێ تیكتۆكی د بورینیت و زارۆك ژی د ناڤ جیهانا یاری و یوتیۆبی دا بەرزە بووینە، ئەڤە دبیتە ئەگەر كو پەیوەندییا د ناڤبەرا وان دا ب تنێ ببیتە هندەك رستێن كورت و سار وەك: (چایێ بینە، دەنگێ مۆبایلێ كێم بكە، یان هەرن بنڤن) ئەڤ بێدەنگییە نە بتنێ كێمییا ئاخفتنێ یە، بەلكو كێمییا هەستپێكرنا ئێش و كەیفا ئێك و دو یە، ئێك ژ مەترسیدارترین خالان دی د جڤاكێ مە دا، بكارئینانا مۆبایلێ یە وەك ئامرازەك بۆ بێدەنگكرنا زارۆكان. دایك و باب، ژ بەر وەستیان یان مژوولییا خوە، مۆبایلێ ددەنە دەستێ زارۆكێ سێ ساڵی دا كو بتنێ‌ بێدەنگ بیت، ئەنجام چییە؟ زارۆكەكێ خودان مێشكەكێ پەرش و بەلاڤ كو فێری پەیوەندییا جڤاكی نەبوویە و ل شوونا كو چیرۆكان ژ دەڤێ دایكا خوە گوهـ لێ ببیت، فێری تشتێن بیانی و سەیر دبیت. ئەڤ زارۆكە دێ ب ڤی رەنگی مەزن بیت و د پاشەرۆژێ دا دێ بینین كو ئەو دیۆارێن بێدەنگ یێن د ناڤ مالێ دا، دبنە دیۆارێن مەزن د ناڤبەرا نەوەیان ژی دا، ئەڤ دیۆارە دگەهنە د ناڤبەرا هەڤژینان ژی، ل شوونا كو ل دووماهییا رۆژێ بەحسێ كێشە و پلانێن ژیانێ بكەن، هەر ئێك ب تەنێ بەرێ خوە ددەتە ژیانا خەڵكێ دی د ناڤ مۆبایلێ دا. بەراوردكرنا ژیانا رەنگین یا بلۆگەران دگەل ژیانا سادە یا ماڵێ دبیتە ئەگەرێ دلگرانبوونی و ساربوونا هەستان. لڤێرە، مۆبایل نابیتە ئامرازێ پەیوەندیێ، بەلكو دبیتە ئامرازێ دویركەفتنێ.
چارەسەری نە د شكاندنا مۆبایلێ دایە، بەلكو د رێكخستنا ژیانێ دایە. پێدڤییە خێزان بڕیارێ بدەن كو هندەك دەمێن قەدەغە هەبن بۆ تەكنۆلۆژیایێ وەك دەمێ نانخوارنێ یان دەمژمێرەك بەری نڤستنێ. پێدڤییە ئەم فێری هندێ ببین كو د چاڤێن ئێك و دو دا بنێرین، نەك د شاشەیان دا. ماڵ پێدڤی ب “گەنگەشێ” هەیە، تەنانەت ئەگەر ئەو گەنگەشە ل سەر تشتێن بچووك ژی بیت، چونكی ئاخفتن ئەو پرە كو روحا مروڤان پێكڤە گرێدەت.

هێلین سالم

د ئەڤرۆكە دا، جیهان ب لەزاتییەكا مەزن بەر ب گوهۆڕینێن تەكنەلۆژی یێن بێ وێنە دچیت،ئەڤ شۆڕشا دیجیتالی ب شێوەیەكێ راستەوخۆ كار ل سەر هەموو بیاڤێن ژیانێ كریە، ب تایبەت د بیاڤێ پەروەردە و فێركرنێ دا، هەكە جاران پەرتووك و تەختەڕەش تەنێ ئامرازێن زانست وەرگرتنێ بوون، ئەڤرۆ ئامیرێن زیرەك و ئینتەرنێت بووینە پشكەكا ژ گرنگ ژ ژیانا رۆژانە یا هەر قوتابیەكێ و زارۆكەكێ مە.
گوهۆڕینا سەردەمی و ئەركێ نوو
پەروەردەكرن د ڤی سەردەمی دا ئێدی وەك جاران یا سادە نینە، جاران دایك و باب و مامۆستا بتنێ ژێدەرێن زانیاریا بوون، لێ ئەڤرۆ زارۆك دشێت ب كلیكەكێ بگەهیتە هزاران زانیاریێن جودا. ئەڤ چەندە ئەركەكێ گرانتر دئێخیتە سەر ملێ خێزانێ چونكی ئێدی ئەركێ وان بتنێ فێركرن نینە، بەلكو پاراستن و ئاراستەكرنە ژ وێ پێلا مەزنا زانیاریێن كو هندەك جاران د گونجای نینن ل گەل تەمەن و رەوشتێ جڤاكێ مە.
لایەنێن ئەرێنی یێن تەكنەلۆژیایێ
تەكنەلۆژیا بتنێ گەف نینە، بەلكو دەلیڤەیەكا زێرینە هەكە ب دروستی بهێتە بكارئینان. بۆ نموونە:
بەرفەرهبوونا ئاسۆیا هزری: قوتابی دشێت د مالا خوە ڤە فێری زمانێن بیانی یان زانستێن سەردەم ببیت.
پێشخستنا كارامەییان: فێربوونا پرۆگرامسازیێ و دیزاینێ دشێت د پاشەڕۆژێ دا ببیتە ژێدەرێ داهاتەكێ باش بۆ گەنجان.
ئاسانكاری د ڤەكۆلینان دا: گەهشتن ب پەرتووكخانەیێن جیهانی ب بێ مەزاختنا پارە و دەمەكێ زێدە.

مەترسی و زەنگێن ئاگەهداریێ
د هەڤدەم دا، پشتگوهـ هاڤێتنا چاڤدێریێ دشێت ئەنجامێن مەترسیدار ل دووف خوە بینیت، مەترسیا هەرە مەزن (دووركەفتنا جڤاكی) یە، زارۆك دشێت دناڤ مالێ دا بیت، لێ د راستی دا یێ د جیهانەكا گریمانەیی (Virtual World) دا دژیت و تووشی گۆشەگیریێ دبیت، هەروەسا كارتێكرنا توندوتیژیێ و هندەك رەفتارێن نە جوان یێن كو ل سۆشیال مەدیایێ دهێنە نیشاندان، دشێن رەوشت و هزرێن زارۆكی بەر ب ئاقارەكێ خراب ببەن.

چارەسەری و رێكارێن پەروەردەیی
بۆ ئەڤێ چەندێ، پێدڤیە دایك و باب و سازیێن پەروەردەیی ب ڤی شێوەی سەرەدەریێ ل گەل تەكنەلۆژیایێ بكەن:
1ـ هەڤسەنگی: نە قەدەغەكرنا تمام و نە ژی ئازادیا بێ سنوور. پێدڤیە دەمەكێ دیاركری بۆ بكارئینانا ئامیرێن زیرەك هەبیت.
– 2 هەڤالینی: پێدڤیە دایك و باب ببنە هەڤالێن زارۆكێن خوە د جیهانا دجیتال دا، دا كو بزانن كا زارۆك سەرەدانا چ سایت و بەرپەران دكەت.
– 3 پێشخستنا ئاستێ رەوشەنبیری: فێركرنا زارۆكی كا چەوان جوداهیێ دناڤبەرا زانیاریێن راست و یێن شاش دا بكەت.
ئەنجام تەكنەلۆژیا چەكەكێ دو سەرە، یان دێ بكارئینین بۆ ئاڤاكرنا نەوەیەكێ زانستی و رەوشەنبیر، یان ژی دێ بێدەنگ مینین تا كو ئەڤ تەكنەلۆژیا ناسنامە و رەوشتێ نەوەیێن مە ژناڤ دبەت. پەروەردە د سەردەمێ نوو دا پێدڤی ب هشیاریەكا بەردەوام هەیە نەك بتنێ چاڤدێریەكا سادە.

هێلین سالم

د دیرۆكا نێزیك و دوور یا رۆژهەلاتا ناڤین دا، كوردان چ جاران وەك ئەڤرۆ پێگەهەكێ ستراتیژی و كارتێكەر نەبوویە. هەرێما كوردستانێ وەك قەوارەیەكێ دەستووری و سیاسی د ناڤ ئیراقێ دا ئەڤرۆ بوویە جەمسەرەكێ گرنگ د هەڤكێشەیێن دەڤەرێ دا. لێ پرسیارا سەرەكی ئەوە: ئەرێ كوردستان دێ چاوا كاریت خوە ژ ڤان ئالۆزیێن بەردەوام پارێزیت و بەرژەوەندیێن خوە یێن نشتیمانی د ناڤبەرا زلهێزان دا دەستەبەر كەت؟
د بیاڤێ‌ خۆ یێ‌ جوگرافی و سیاسی دا پێگەیێ كوردستانێ‌ كو ل سەر هێلا ئاگرێ رۆژهەلاتا ناڤین دژیت، ژ لایەكێ ڤە كێشەیێن مێژوویی یێن وەلاتێن جیران و ژ لایەكێ دی ڤە ململانێیا زلهێزێن جیهانی وەك ئەمریكا و رووسیا و وەلاتێن ئەوروپی ل سەر دەستهەلات و وزێ. ئەڤ پێگەهێ جوگرافی كو هەڤدەم دەلیڤەیە بۆ مەترسییەكا مەزن ژی. هەرێما كوردستانێ شیایە ب سیاسەتەكا هەڤسەنگ ببیتە «دوورگەكا ئارام» د ناڤبەرا دەریایەكا ئالۆزییان دا، و ئەڤە بوویە ئەگەر كو كونسولخانە و نوونەریێن جیهانی ب گرنگی ڤە تەماشای هەولێرێ بكەن.
یا گرنگ دیپلۆماسی و پاراستنا قەوارەیێ‌ خۆ، سیاسەتا دەرڤە یا هەرێما كوردستانێ لسەر بنگەهێ «بەرژەوەندیا هەڤپشك» هاتیە ئاڤاكرن. د ئەڤرۆكە دا پاراستنا قەوارەیێ سیاسی یێ هەرێمێ تەنێ ب چەك و هێز نینە، بەلكو ب رێكا دیپلۆماسیەتەكا ب هێزە. دۆستایەتی ل گەل جیهانا رۆژئاڤا و ب تایبەت هێزێن هەڤپەیمان د شەڕێ دژی تیرۆرێ دا، پێگەهێ كوردان وەك فاكتەرەكێ سەقامگیریێ چەسپاند. لێ د هەمان دەم دا، پاراستنا پەیوەندیێن ئابووری و سیاسی دگەل وەلاتێن جیران (توركیا و ئێران) پێدڤی ب زیرەكی و هشیاریەكا زێدە هەیە دا كو كوردستان نەبیتە گۆڕەپان بۆ ئێكلایكرنا كێشەیێن وان. دەربارەی ئالۆزیێن دەڤەرێ و كارتێكرنا وان ژی، هەر گوهۆڕینەكا سیاسی یان سەربازی ل وەلاتێن دەوروبەر، ب شێوەیەكێ راستەوخۆ یان ناڕاستەوخۆ كارتێكرنێ ل سەر كوردستانێ دكەت. چ كێشەیێن ئابووری بن یان ململانێیێن سەربازی، ئەڤ هەمی فشارێ ل سەر هەرێمێ دروست دكەن. ل ڤێرە، پێدڤیە گوتارا سیاسی یا كوردی ئێكگرتی بیت. پاراستنا ناڤمالیا كوردی و ئێكدەنگی ل بەغدا، كلیلا سەرەكی یە دا كو ئەڤ هەرێمە د ناڤ ڤان پێلێن بهێز یێن گوهۆڕینان دا ب پاراستی بمینیت.
د ئارمانجێن پاشەڕۆژێ دا كوردستان وەك كاراكتەرەكێ سیاسی یێ ب هێز بمینیت، پێدڤیە پتر كار ل سەر ب هێزكرنا ژێرخانا ئابووری و سەربەخۆیا وزەیێ بهێتەكرن. ئابوورەكێ ب هێز، پشتەڤانێ هەرە مەزن یێ بڕیارا سیاسی یە. هەروەسا، گوهداریكرن ل پەیامێن جیهانێ یێن دەربارەی مافێن مرۆڤی و دیموكراسیێ، دێ رێز و گرنگیا هەرێمێ ل سەر ئاستێ نێڤدەولەتی پتر كەت. ل داویێ‌ دبێژین كوردستان ل سەر رێیەكا دژوار دچیت، لێ ب هەبوونا سەركردایەتیەكا هشیار و جڤاكەكێ ب پەرۆش، دشێت ڤان ئالۆزییان بكەتە دەلیڤە بۆ چەسپاندنا پێگەهێ خوە یێ نێڤدەولەتی. سیاسەت ل ڤێ دەڤەرێ یارییا مان و نەمانێ یە، و تنێ یێن زیرەك كار دكەن دێ شێن د ڤێ هاوكێشەیێ دا سەركەفتنێ بدەست ڤە بینن.