محەمـەد مـراد

فەرمانا ل 3 ئابا 2014؛ برینەكە هەردەم ناهێتە دەرمانكرن، رۆژەكا رەش و نەهامەتی ل سەر گەلێ كوردێن ئێزدی دا هاتیە سەپاندن كو ل وێ رۆژێ رێكخراوا تیرۆرستی یا (داعش) هێرشا خۆ یا دڕندانە كرە سەر شنگالێ و گوندێن دەوروبەر و دەست ب فەرمانەكا نوی ل دژی كوردێن ئێزدی كر، كو ب هزاران سالان د مێژوویا وان دا دەستدرێژیا وە سا نەبوویە، لێ ئەڤێ جارێ ب شێوەیەكی ترسناكتر و ل دژی هەمی پرەنسیپێن مرۆڤایەتیێ بوو.
هزران مێر و ژن و زارۆك هاتن كوشتن، ب هزاران كەس رەڤین ئاوارەبوون و ب هزران ژن و كچێن ئێزدی هاتن دزین و رەڤاندن و فرۆتن و كرنە كۆیلە. گوند هاتن وێرانكرن، مزگەفت و جهێن پیرۆز هاتن تێكدان و گەلەك خێزان ب ناچاری بەر ب چیایێ‌ شنگالێ ڤە رەڤین، بێی ئاڤ.. بێ خوارن و بێ هیچ هییڤی و ئۆمێدەك.
ئەڤ هێرشە نەتنێ شەڕ بوو. بەلكو پلانەكا ئاشكرا و رۆهن بوو، ژ بۆ ژناڤبرنا گەلەلێ ئێزدی ژ ناسنامە، كولتوور و ئایینێ ئێزدیان. ژ بەر هندێ، زۆر دەولەت و رێكخراوێن نێڤدەولی ئەڤ تاوانە وەك ژ(جینۆ ساید) دا ناسكرن.
بەرخۆدانا چیایێ شنگالێ و هاریكاریا هێزێن هەڤپەیمانا بوون هۆكارێ رزگاربوونا ب هەزاران كەس. لێ ئەو ئازار و خەمەم و برین كو د دلێ دایك، باب، زارۆك و هەمی گەلێ ئێزدیان ماینە، هەتا ئەڤرۆ ژی نەچوویە و ناچن. پشتی ب دەهان سالان ژی، هێشتا هندە كەس بەرزەنە، زۆر ژن و زارۆك ژ دەست (داعش) رزگار بوون، لێ كاریگەریا دەروونی و جڤاكی یا وان و كارەساتێ هێشتا مایە.
سێی ئاب تنێ رۆژەك نینە، بەلكو رۆژا بیرئانینا قوربانییانە، رۆژا بانگكرنا دادپەروەرییە و رۆژا هندێ یە جیهان نەهێلیت ئەڤ تاوانە هەردەم دوبارە ببن. ئەگەر مێژوو ڤێ رۆژێ ژبیر بكەت، كارەسات و جینۆساید ل دژی كێمە نەتەوەیان و دێ دوبارە بنەڤە ئەگەر مێژوو بهێتە پاراستن، دادپەروەری و ئاشتی پێدڤی یە.

محەمەد مراد

مێژوو ب روودانێن خۆڤە، یێن پڕی سەربۆڕ و گۆتنێن مەزنانن و دڤێت مرۆڤ بۆ خۆ مفای ژێ وەربگریت، چونكو ژ ڤالاتیێ‌ نەهاتینە و سەربۆرێَن كوردان هەیین، یا گۆتی بلا شەڕێ كۆلانێ بیت نەكو شەڕێ ل سەر بێدەرێ بیت. راستە مرۆڤ ل كۆلانێ شەڕی بكەت باشترە، دەرفەت یا هەی پۆلیس د هەوارا مرۆڤی بهێن كو ئاریشێ ب رێكێن قانوونی چارەسەر بكەت یان دەر و جیران د هەوارا مرۆڤی، بهێن مرۆڤی ژ ئێك ڤەبكەن و ب رێكا كەسایەتێن جڤاكی یێن مەزن وەك ریهسپیان پێكبینن، بەری بچین سەر بێدەران دویر دەست و شەڕی ل سەر بێدەرێ بكەین، دێ ڤەرێژا وێ زۆر خراب بیت و ئێك ژ مە هەردویان دێ بێدەرێ ژ كەربا دا سۆژیت. ئەڤا نوكە ژی نابینم چ خێر تێدا هەبیت دەرگەهێ پەرلەمانی ڤەكەن و كاڕا كەن، ئەو كەرب و كینا ئەڤە دو سالە یا سیاسی و جڤاكی و یا مەدیایی و یا سۆشیال میدیا و هەمی دێ چیتە هۆلا پەرلەمانی، دێ زۆر خراپتر لێ هێت، فەرە و یا گرنگترە بەری كاڕاكرنا پەرلەمانی ب كێماتێ روینشتن یان رێكەفتنەكا سیاسی بهێتە كرن د ناڤبەرا پارتی و ئێكەتی و لایەنێن دی دا بۆ هێوركرن و ئارامكرنا توند و تیژیا ڤان دو سالان د ناڤ لایەنێن سیاسی دا پەیدابووی و پشتی هنگێ دەرگەهێ پەرلەمانی ڤەكەن و كاڕا بكەن. كا دێ چ بریار دەن بلا بدەن. چ خۆ بهەلوەشینن یان دەست ب كۆمبوونێن ئاسایی یێن پەرلەمانی بكەن، ل دویڤ قانوونێن هەیین. نابینم كو پەرلەمان بهێتە كاڕاكرن و ئەنجامێن باش هەبن و ئەز دبینم خراپتر لێ بهێت، چونكو ئەندام پەرلەمانێن كوردستانێ، ئەندام پەرلەمانێن حزبینە، نەك یێن كورد و كوردستانینە و چ فراكسیۆن و ئەندام پەرلەمان بێ راوێژكاریا حزبا خۆ هیچ بڕیارەكێ نادەن یان هەتا نەشێن دەستێ خۆ ژی بلند بكەن.

محەمەد مراد

سالانە ب دەهان مزگەفت، حسێنیە، قوتابخانە و جهێن ئایینی ل هەرێما كوردستانێ و د دڤەرێێن جودا دا دهێنە ئاڤاكرن، ئەڤ ئاڤاهیانە ب ناڤێ كەسایەتی، خێزان یان كەسێن خێرخوازی دهێنە بناڤكرن. ئەڤە كارەكێ‌ باش و پەسندە، چونكی ناڤێ مرۆڤان ب كار و خێر و خزمەتێن وان بۆ دەمێن درێژ دمینت.
ئەڤرۆ، ل گەل هەموو وان ناڤان، پێدڤییە گەلێ كورد جارەكێ هزر ل كەسایەتیەكێ بكەت كو ژیان و تەمەنێ خۆ هەمی بۆ ئازادی و سەربەخۆیا كوردستانێ تەرخانكری بۆ ڤێ چەندێ، كوردستان هەمی دلخۆشن كو مزگەفتەك مەزن و جوان ل پایتەختێ كوردستانێ هەر بناڤێ «بارزانی» بهێتە ئاڤاكرن.
مەلا مستەفا بارزانی تنێ سەركردە نەبوو، بەلكو سیمبۆلەكێ خەبات، وەفاداری و نەتەویی بوو. ژیانا وی پڕ بوو ژ قوربانی، كۆچەبەری، شەڕ و ئازار و نەخۆشیان بۆ پاراستنا مافێن گەلێ خۆ، سالانێن درێژ ل شاخ و دەشتان، دووری وەلاتێ خۆ بۆراندیە. هەبوونا ناڤێ كوردستانا ئەڤرۆ بەرهەمێ خەباتا بارزانی یە و د
ناڤا كوردان ل ناڤ جیهانێ دا ناسكرن، بێگومان خەباتا بارزانی و هەڤالێن وی پارچە كا گرنگن ژ وێ دیرۆكا ئەڤرۆ ئەم گەهشتینێ.
هەر بۆ ڤێ چەندێ، دروستكرنا مزگەفتەكێ ب ناڤێ بارزانی نەتنێ ناڤدانانە، بەلكو پەیامەك بۆ نەڤیێن داهاتی كو ئەڤی مللەتی سەركردەیێن خۆ یێن مەزن ژبیرناكەت. هەروەسا دێ ببیتە جهەكێ پیرۆز بۆ ناساندنا بهایێن نیشتمانی بۆ ئێكگرتن و ئاشتی و خزمەتگوزاری.
وەكو وەلاتی و جەماوەر دەستخۆشیێ‌ و سۆپاسیا سەرۆكێ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ كاك (مەسرۆر بارزانی) دكەین ئەڤ هزر و بیرۆكە كریە كریار و بهێتە جێبەجێكرن. ئاڤاكرنا مزگەفتەكێ بناڤێ بارزانی نە تەنێ رێزلێنانە بۆ كەسایەتیەكی دیرۆكی، بەلكو رێزلێنانە بۆ هەمی وان شەهید و پێشمەرگە و تێكۆشەرێن كو ل رێكا ئازادیا كوردستانێ قوربانی داین.
بارزانی نەمر هەژییە كو ناڤێ وی ل سەر مزگەفتەكا مەزن هەبیت و هەژییە كو ل سەر تابلۆ و دەوربەرێ مزگەفتێ دا ژی ناڤ و وێنەی وی ب شێوەیەكی جوان بهێنە نەخشاندن، نەك وەك پەرستنا كەسایەتی، بەلكو وەك بیرەوەریەكا دیرۆكی یە بۆ مرۆڤەكێ كو ژیانا خۆ هەمی بۆ گەل و نیشتیمانێ خۆ تەرخانكری.
دیرۆك خۆدیكەكە كو گەلێن زێندی ئەو نینن یێن تنێ داهاتێ خۆ ئاڤا دكەن، بەلكو ئەون یێن كەسایەتی و خەباتكەرێن خۆ ژی ب رێز و حورمەت ژبیرنەكەن. بارزانی ئێك ژ وان ناڤانەیە كو هەتا هەتایی دێ د دل و بیرەوەریا كوردان دا مینیت و هەر بۆ ڤێ چەندێ هەژیە ناڤێ وی ل سەر مزگەفتەكێ مەزن ب زێڕی بهێتە نەخشاندن ل هەولێرا پایتەختێ كوردستانێ.

محەمەد مراد

هندەك سەرۆك حزبێن كوردستانێ گەڤان بكەن: یان دێ هەرێمێ خرابكەم یان دێ بم سەرۆكێ حوكمەتێ. د ناڤ ڤێ هەرێمێ دا و ل سەر ئاخا كوردستانێ وێ ئاخا پیرۆز كو هەر بهۆستەكا وێ ب خوینا شەهیدەكی یا رزگاربووی و ژیان و خۆشی و ئاڤەدانی و ئارامییا نهۆ بەرهەمێ خوین و رەنجا هزارەها شەهید و پێشمەرگەیانە. خۆ تو بێژی ئەڤ هەرێمە مولكێ بابێ وانە. هەست و دلسۆزیا خەلكی دئازرینن. كەكۆ هەرێما كوردستانێ مولكێ مللەتێ كوردە نەك مولكێ چو حزبانە. ما كۆمپانییەكە دێ هەلوەشینێ؟ ب خوینا سەدان هزاران شەهید و ئەنفالكری و زیندانیێن سیاسی و پێشمەرگەهێن قەهرمان هاتیە رزگاركرن. ما هەرێم پارچەیا ئەردی یا خانوبەرە؛ دێ فرۆشی؟ یان خراب كەی یان هەلوەشینی. ئەڤرۆ تو
هەی سوباهی نەك تو نەك حزبا تە نابن یان هەر نامینن بەس مللەتێ كورد كوردستانێ یا خۆ راگرتی و مێژوو شاهدە ب سەدان حزب یێن هاتین و چووین و هەلوەشیایین، بەلێ كوردستان و مللەتێ كورد یێن مایین و بەرگریێ‌ ژ ئاخا پیرۆز دكەن، هۆسا ب ساناهی ناهەلوەشیێت ب گەفێن چو حزب ‌و سەرۆكێن كۆمپانیێن كارتۆنی. هەتا دبێژین مخابن بۆ میدیكار و رۆژنامەڤانێن ل بەر سینگێ تە مایكێن خۆ دانیین و ل پێش چاڤێن وان رازی ببن تو گەفان ل كوردستان و هەلوەشاندنا هەرێمێ بكەی و ئەو مانە بێدەنگ! دڤییا هەما چنە ئەڤ مایك هەمی ب سەرێ وی ڤەشكاندبانە بان و مایكێن خۆ راكربان!. مخابن ل بەر مایكێن دەهان میدیاكاران تو گەفێن هەلوەشاندنا هەرێمێ دكەی و مانە بێدەنگ و پەیام و گەفان ب زیندی بەلاڤ دكەن، دێ كەرەمكە بهەلوەشینە، ما تو ژی بەشەكێ ڤێ هەرێمێ نینی، ل سەر حسابا ڤێ هەرێمێ و خوینا شەهیدان، هوون بوون ملیاردێر و ب دەهان كۆمپانی ڤەكرن و خەلكێ فەقیر و هەژار ل دەرورێن خۆ خڕڤەكرن و دەنگ دانە هەوە، هوون هەرێما كوردستانێ بپارێزن نەك ب دەنگێن هەژاران بچنە سەر كورسیێن دەستهەلاتێ و گەفان ل هەلوەشاندنا كورستانێ بكەن. ئەوێن دەنگ داینە هەوە، دێ ب ئاسانی ل هەلبژاتنێن بهێن دێ هەوە هەلوەشینن و جهێ هەوە ل سەر ئاخا كوردستانێ نامینیت ئەو ئاخا هەر رۆژ هوون گەفا فرۆشتن و هەلوەشاندنا وێ دكەن.كەرەمكەن وەرن سەرێن خۆ ل كەفران بدەن دا هوون بزانن.
ئەڤ هەرێمە ب خوین و زەحمەت و ماندیبوونا گەلێ كوردستانێ و قارەمانیا پێشمەرگەی دروست بوویە.
پێشمەرگە دێ ب هێز و تفەنگا خۆ پارێزیت. بژی پێشمەرگە.

مـحـەمـەد مـراد

د ناڤبەرا سالێن 1919 و 1946 دا، كوردستان كەفتە د قوناغە كا گرنگ یا مێژوی دا. پشتی هەڕفاندنا دەولەتا ئوسمانی و ڤەكێشانا نەخشەیا سیاسییا رۆژهەلاتا ناڤین، گەلێ كورد خۆ د ناڤ چەند دەولەتان دا دیتن پارچەبووی. ئەڤ بارودۆخە بوونە فاكتەرێ سەرەكی بۆ دەستپێكا ژمارە كا شۆرش و سە رهلدانان، كو ئارمانجا وان پاراستنا ناسنامەیا نەتەوەیی و بدەستەڤەئینانا مافێ خۆبرێڤەبرن و سەربەخۆیی. ژمارە كا شۆرشان بۆ بدەستڤەئینانا سەربەخۆیی و ئازادیێ سەرهلدان.
1- شـۆڕشـا شێخ مەحموود حەفید(1919–1931)

شۆرشا شێخ مەحموود حەفید ژ گرنگترین بزاڤێن نەتەوەیی یێن كوردی بوو د باشوورا كوردستانێ دا هاتی هژمارتن، چەند جاران ل دژی دەسهەلاتا بریتانی سەرهلدان و هەول دا، حوكمەتەكا كوردی ل سلێمانیێ دابمەزرینیت. هەر چەندە هێزێن بریتانی شیان ئەڤێ شۆرشێ تێكبدەن. بەلێ شۆرشا شێخ مەحموودێ حەفید بوو بنەمایەك بۆ هشیاریا نەتەوەیی یا كوردی ل باشورێ كوردستانێ.
2- شـۆڕشـا سیواسێ (1920–1921)
شۆرشا سیواسێ ل باكۆرێ كوردستانێ، د هەرێما سێواسێ دا، دەستی پێ كرد. سەركردە و ئاغایێن كوردان داخوازا جێبەجێكرنا وان مافان دكرن كو د پەیمانا سیڤەرێ دا بۆ كوردان هاتبوون دیاركرن. لێ هێزێن توركی شیان شۆرشا سیواسێ بشكێنن و تێكبدەن.
3- شـۆڕشـا شێخ سەعید پیران (1925)
شۆرشا شێخ سەعیدێ پیران مەزنترین راپەرینێن كوردی بوو د توركیا نوی دا. ل دیاربەكرێ‌ و جزیرا بۆتان دەستپێكر. ئارمانجا سەرەكی یا شۆرشێ پاراستنا مافێن نەتەوەیی و ئایینی یێن كوردان بوون. د ماوەیێ‌، شێخ سەعید و ژمارەكا ژ چەكداران و هەڤالێن وی هاتن سێدارەدان ژ لایێ توركان ڤە، لێ ناڤێ وی بو هەتا هەتا وەك هێمایەكێن بەرخۆدانێ مایە. د ناڤ مللەتێ كوردان.
4- شـۆڕشـا ئـارارات (1927–1930):
رێكخراوا «خۆیبوون» سەركردایەتییا شۆرشا ئارارات كر. چیایێ ئارارات ببوو ناڤەندا شۆرشگێڕان. وان بۆ ماوەیەكی كورت شیان دەستهەلاتەكا كوردی خۆجهی دابمەزرینن، لێ دورەبەری سالا1930 هێزێن توركی پشتی ئۆپەراسیۆنێن سەربازی یێن بەرفرەه شۆرش هات راوەستاندن و هەلوەشاندن.
5- شـۆڕشـا بـارزان (1931–1934)
ئێك ژ گرنگترین سەرهلدانا كوردان بوو ل باشوورێ كوردستانێ
پشتی دامەزراندنا دەولەتا ئیراقێ‌ و كۆنتڕۆلا حوكمەتا بەغدا ل سەر هەرێما كوردستانێ، گەلەك كوردان د نەرازی بوون ژ سیاسەتێن ناڤەندی.
ل سالا 1933دا، شێخ ئەحمەد بارزانی، سەرۆكێ بارزانییان، ل گەل پەیروە و هۆزێن خۆ، ل دژی حوكمەتا ئیراقێ‌ سەرهلدان، ئەگەرێن سەرەكی یێن شۆرشێ پێكهاتی بوون ژ:
داخوازییا خۆبرێڤەبرنێ بۆ دەڤەرا بارزان.
ـ پاراستنا مافێن كوردان و رەتكرنا دەستتێوەردانا حوكمەتێ د كاروبارێن هەرێما كوردستانێ دا.
حوكمەتا ئیراق ب پشتەڤانیا بریتانیا هێزەكا مەزن بكارئینا. فڕۆكەیێن بریتانی ژی بۆ بۆمبارانكرنا دەڤەرا بارزان. پشتی شەڕ و بەرخۆدانێن مەز ن، پشتی چەند هەیڤان شۆرش هاتە سەركوتكرن و(شێخ ئەحمەد بارزانی) ناچار بوو خۆ بۆ هەرێمێن ژیریا ئیراقێ ڤەكێشیت و هاتە نەفیكرن بۆ ژێریا ئیراقێ، ئەڤ شۆرشە بوو بەرێ بنیاتی بۆ بزاڤا نیشتمانی یا كوردی ل باشورێ كوردستانێ.
6- سـەرهلدانـا دێـرسمێ (1937–1938).
سەرهلدانا دێرسمێ ل بن سەركردایەتیا (سەید ڕەزا ) ل دژی سیاسەتێن حوكمەتا توركیا دەست پێ كر. حوكمەتا توركان هێزەكا زۆر گران ل سەر دێرسمێ دا گرتن، ئەڤ رویدانە بوو ئەگەرێ كوشتنا هەزاران كەس و ئاوەرەبوونا ژمارە كا مەزن ژ خەلكێ دێرسمێ.
7- بـزاڤـا نـەتـەوەیی یا كـوردی ل ئیرانـێ و كـۆمارا مهابادێ (1946)
د دوماهیا شەڕێ جیهانی یێ دووێ دا، بزاڤا نەتەوەیی یا كوردی ل ڕۆژهەلاتێ كوردستانێ هێز و دەسهەلات وەرگرت. ل 22 كانوونا دوویێ 1946، كۆمارا مهاباد ب‌ سەرۆكایەتیا (قازی محەمەد) هات راگەهاندن. ئەڤ كۆمارە ئێكەمین دەولەتدارییا نوی یا كوردی بوو. هەر چەندە د دوماهیا هەمان ساڵی دا هەلوەشان، لێ ببوو نیشانەكا هیڤی و ئومێد و خەباتا نەتەوەیی یا كوردان ل رۆژهەلاتێ كوردستانێ.
ل ئەنجامێ‌ شۆرش و سەرهلدانێن كوردان د ناڤبەرا سالێن 1919 و 1946 دا، رۆلەكێ گرنگ د دروستبوونا هشیاریا نەتەوەیی یا كوردی دا هەبوو ل هەر چار پارچێن كوردستانێ. هەر چەندە پرانیا وان نەگەهشتنا ئارمانجێن خۆ یێن سیاسی، لێ وان باوەری ب مافێن نەتەوەیی و بیرۆكا چارەنڤیسیێ‌ د ژیانێ دا هێلان و ئەڤ بیرۆكە و شۆرەشە هەتا ئەڤرۆ د ناڤ خەباتا سیاسی یا كوردان دا یا بەردەوامە.

محەمەد مراد

ئەم گەلەك، گەلە ‌ك گازندە و بهانەیان دكە ین و هندەك جاران دبێژیت: ئەگەر كورد وەك گەلێن دی بانە، نوكە دەولەتەكا مەزن و ب هێز هەبوو، بەلێ بۆ تێگەهشتنا ڕاستیێ، پێدڤییە ئەم بۆ دێروكا خۆ بزڤرین و ژیانا باب و كالێن مە، تێدا دژیان ل دەمێ مللەتێن ئەورۆپا و ناڤچە و دەولەت و دامەزراوەیێن خۆ دروست دكرن، كوردستان هێشتا ناڤچەیەكا چیا و گوندنشین بوو، نێزیكی %90 ژ خەلكێ كوردستانێ ل گوندان و ل ناڤ چیایان ژیان دكر. ژمارەكا زۆر كێم ژ وان ل باژاران دژییان و ئەو باژار ژی بچویك و لاواز بوون ژ لایێ ئابووری و رەوشەنبیری ڤە.
ژیانا گوندان ژی زۆر سەخت بوو، نەك قوتابخانە هەبوون، نەك نەخۆشخانە، نەك ڕێك و نە هاتووچوون. گەلەك گوندان هەتا ناڤا سەدێ بیستێن ژی ب رێكێن پیادە و هەسپ و دە واران پەیوەندی دكر. ئەگەر كەسەك نەساخ با ژی هندەك جار پێدڤی بوو، چەند سەعەت یان چەند ڕۆژ برێڤە بدە وار بربا هەتا گەندبا جهەكێ بۆ چارەسەری ژ لایێ
ئابووری ڤە، ژی لاوازبوون زۆربەی خەلك ژیان وان ل سەر مەڕداری ژیان دكر. باران ئەگەر نەبارایە، سالا وان خراب دبوو.
هەروەسا خوێندن و زانین ژی كێم بوو، پتریا خەلكی نەخواندەڤان بوون، ژبە ر هندێ هەستا نەتەوەیی و ڕێكخستنێ‌ ژی لاوازبوو. خەلك پتر خۆ ب گوند، هۆز یان عە شیر دناسین هەتا ب نەتەوەیەكا گشتی.
پاشی كوردستان د ناڤ چار دەولەتان دا دابەش بوو. هەر پارچەیەك ژ لایەن دەولەتەكا جودا ڤە هات بڕێڤەبرن. زمان، خوێندن، ڕاگەهاندن و ڕێكخستنا سیاسی ژی گەلەك جار سنوورداری كری بوو. دابە شبوونا كوردان ل سەر هۆز و عەشیران هۆكارەكێ مەزن بوو، كورد نەشیا وەك مللەتێن جیهانێ خۆ ڕێكبێخن؛ بناڤێ مللەت و كورد.
فەرە بزانین كو زۆر ژ مللەتێن ئەڤرۆ ژ دەولەتدار ژی هزاران سال ل ژێر دەسهەلات و ئیمپراتۆریان ژیایین، بەرێ دەولەتێن نوو دروست ببن. دەولەت دروستكرن تەنها ب خواست و ئارەزۆ ناكڕێت؛ پێدڤی ب خوێندن، ئابووری، ئۆرگانسازی، ڕێكخستن و هەلومەرجێن نێڤدەولەتی هەیە.
ژبەر هندێ دەمێ ئەم دپرسین «بۆچی هەتا نوكە مە دەولەت نەبوویە؟» پێدڤیە بەرسڤەكا ب زانست و دێروك بدەین، نەك ب گازند و بهانە. باڤ و كالێن مە ل ژیانەكا گەلەك سەخت دەربازبوون، وان ژی شەڕێ نەخوێندەواریێ، دووری و دابەشبوون دكر. ئەوا ئەڤرۆ د دەست مەدا، بەرهەمی خەباتا چەندین نفشێن بەریا مەیە.
ئەركێ ئەڤرۆ یێ مە ئەوە كو بەردەوام ل خوێندن، زانین، ئێكگرتنێ و دروستكرنا دامەزراوەیێن ب هێز كار بكەن، چونكی داهاتیێ مللەتان نەك ب گازندیانە، بەلكو ب كار و زانین و ڕێكخستن دروست دبیت.
كا چاوا ژیانا گوندان و چیایی بەری سەدەیێ بیستێ دژوار بوو، وەسا هەلومەرجێن سیاسی ژی د بەرژەوەندیا كوردان دا نەبوون. كوردستان د ناڤ رێباز و بەرژەوەندیێن ئیمپراتۆریەتا عوسمانی و سەفەوی و پاشتر دەولەتێن نوو دا كەفتبوو. هەر دەولەتەكێ هەول دا ناڤچەیا خۆ بپارێزیت و نەهێلیت هێزەكا سیاسی یا سەربەخۆ ل كوردستانێ پەیدا ببیت. هەر چەندە زۆر سەرهلدان و خەباتێن كوردان ل هەر چار پارچا هاتینەكرن، بەلێ چو هێزێن مەزن و ڕێكخستنا باش و پێدڤی بوو هەر ناڤچەكێ و هەر هۆزەكێ ب شێوازێ خۆ خەبات دكر. بۆ دروستبوونا دەولەتێ پێدڤی بیر و ئامانج و سەركردایەتیەكا ئێكگرتی هەیه. هندەك كەس دبێژن: ئەگەر كورد زۆرینەیەكا مەزنە، بۆچی دەولەتەك نینه؟ بەرسڤ تەنها ژمارەیا دانیشتۆیان نینە. ل جیهانێ گەلێن زۆر هەبوون كو ژمارەیا وان ژ كوردان پتر بوو، بەلێ سەدان سال ل ژێر دەسهەلاتێن دی دا ژیاین. ل هەنبەری وان، گەل یێن هەبوون كو ژمارەیا وان كێمتر بوو، بەلێ ژبەر هەلومەرجێن سیاسی و ئابووری و نێڤدەولەتی شییان دەولەتێن خۆ دروست بكەن.
ئەڤه ژی ڕاستییەكا گرنگە كو دەولەت تەنها سنوور و ئالا نینە. دەولەت دامەزراوێن یاسایی و ئیدارینە، یاساییە، ئابوورییە، زانكۆیە، خوێندنگەهە، هێزەكا ئێكگرتی جڤاكەك بەرهەڤكریە بۆ بەرپرسیاریێ. گەلەك جار مللەت بەری ببن دەولەت دڤێن بەرێ بنیاتی بنەمایێ ڤان كاران ئاڤا بكەن، دەمێ ئەم دێروكا خۆ دخوینین، نابیت تەنها ب چاڤێ گازندە و نەخۆشیێ لێ بنێڕین. پێدڤییە بزانین كو باب و كالێن مە ل بن چ هەلومەرجان بوون كا چەند زەحمەت و نەهامەتی دیتینە وان چو رێك و بان نەبوون، نە زانكۆ، نە تەلەفوون، نە ڕاگەهاندن و نە پەیوەندییێن ئەڤرۆ. بەلێ دگەل هەمی وان زەحمەتان، زمان و ناسنامە و كولتوورێ خۆپاراستن و گەهاندنە ئەڤرۆ.
ئەگەر مە بڤێت چارەنڤێسەكێ باشتر دروست بكەین، پێدڤییە ژ دێرۆكا وان فێر بین. مللەت ب گازندە و بەهانەیان ناگەهن چ ئارمانجان. مللەت ب خوێندن، كار، زانین، ڕێكخستن و باوەری ب خۆ هەبوون دگەهن سەركەفتنێ. بژی كورد.

محەمەد مـراد

ئەو ژنا جیهان شۆك كری وەلاتەك خراب و وێرا ن ژ هەژاریێ قورتال كری و بوویە ئێك ژ وەلاتێن زەنگین. ئەو ژن (حلیمە یەعقوب‌) بوو؛ ژنەكا موسلمان بوو ژ هەژاری و كارێن سەخت ل گەل دایكا خۆ ل سەر عەرەبانەیان تەماتە دفرۆتن د ناڤ باژاری دا. گەهشت سەرۆكایەتیا سەنگاپۆرە كو ژیانا خەلكێ هند خۆشكر كو سالانە ژیانا تاكە كەسەكێ بگەهیت سەر سەد هزار دۆلاران دا. نەك چونكو باجە و سزایێن ئابووری قەدەغەكرن، بەلكو چنكو سیستەمەكێ ئیداری یی ب هێز دانا و باجە ب شێوەیێ ئاشكرا و رۆهن وەرگرتن؛ كەس ژ دانا باجێ بێ بەهر نەكر. ل دویڤ قانوونێن وەلاتی و هەلگرتنا دوورشمێ (قانوون د سەر هەمی كەسان دایە. شیان. سزادان) د ماوەیێ چەند سالەكا دا سەنگاپۆرە كرە ئێك ژ پاقژترین وەلات و زەنگینترین وەلات د جیهانێ دا.
ئەها ئەڤەیە ڤیان و خزمەتگوزاریا وەلاتی، ئەڤە یە سەنگاپۆرا وەلاتەكێ، بێ ڤایرۆسێن دز و گەندەل و بێ هێزێن چەكدار و مێلێشیاتێن سەختە. بێ مینبەرێن مزایدێن سیاسی و زرشِتەكیا حزبان و بازرگانێن سیاسی و بەرەیێن بەرگری و بێ شەڕ، ئەها ب ڤی شێوەی و ب ڤێ دادپەروەری وەلاتەكێ خرابی ژ مان و نەمانێ ب دادوەری وەكهەڤی ئاڤاكر و بۆ نموونە وەلات كو جیهان شۆك كر و ل سەرانسەری جیهانێ بوو نموونە ژن كو ژنەكا موسلمان بشێت وەلاتەكێ خرابی ب هزر و دادی و شیانێن خۆ ئاڤا بكەت و ببیت جهێ باوەریا هەمی وەلاتی. هەتا نوكە ژی سەنگاپۆرە ناهێت بەرواردكرن ل گەل چ وەلاتێن جێهانێ ب پاقژی و بارێ ژیانێ و خۆشگوزاری هەمی تاكێن سەنگاپۆرێ. ئها ئەڤەیە دلسۆزیا وەلاتی كو دەمێ سەركردەك ژ دل دەست ب ئاڤاكرنا وەلاتی بكەت بێ جوداهیا ئۆلی و خزم خزمانێ كور و نەڤی و خال خالانێ و عنتەریا ڤی بەرپرسی و یێ دی ل سەر خوینا وەلاتی هەمی بوونە بازرگان كەسێ های ژ وەلاتی نەمایە هەمی بووینە عنتەر ب وان سەر و سامانێن ژ وەلاتی كۆم كرین و برین كۆچك و تەلار پێ ئاڤاكرین بوونە بازرگانێن سیاسی.

محەمەد مراد

هەر چەند بێژین ژینگەه مالا مە هەمیانە و دڤێت بپارێزین؛ بەلێ وەسا دیار دبیت د ناڤ مال و ناخێ مە دا ل ناڤا خێزانێن مە یا پیسە، لەو ژینگەهێ پیس دكەین. هەر سال دەهان هەوێن پاقژكرنا ژینگەهێ دەست ب پاقژكرنا ژینگەهێ و سروشتێ جوان دكەن؛ لێ مخابن سالا ل دویڤ دا خراپتر لێ دهێت، ئەڤ پیساتیا د ژینگەهێ دا وێ رامانێ ددەت د بەهرا پتریا مال و كوگەه و كارگەهێن خوارنێ و شریناهی و خورانگەهێن مە دا هەنە، بەلێ د ڤەشارتینە و ناهێنە دیتنن. ئەڤ پیساتیا د ژینگەهێ دا دهێتە دیتن هندی سروشتێ كوردستانێ پاقژە، لەو ئەم ب چاڤ دبینن و تووڕە دبین. ئەگەر نە.. ناڤ مال و خێزان و ئۆرگانێن مە یێن كاری هەمی دپیسن. چنكو ئەو پیساتیا دچیت ناڤ سروشتێ كوردستانێ ژكیڤە دچیت، خۆ ل گەل بارانان نا باریت، هەمی ژ ناڤمال و ئۆڕگانێن كاری دچن ناڤ سروشتی و ژینگەها مە پیس و تێكددەن و یا ژ هەمی سەیرتر ئەم هەمی پێ تووڕە ژی دبین وێ هزرێ ناكەین كو هەر ئەو گلێش و پیساتیا د ناڤ سروشتی دا دبینن، ژ مالێن مە چویە و سروشت پیسكری یە. هەتا كارتێكرنا ڤی سەخلەتێ پیسكرنا ژینگەهێ د پاركێن گشتی و شەقامێن گشتی و كولانێن باژاری و جهێن كاری ژی دا، دیار دبن ب دەهان گیڤك د ناڤ كارگەه و كارخانەیان دا هەنە. ژ بلی پیسكرنا ژینگەهێ قركرنا داروباری و سۆتنا دار ژی دكەڤیتە د خالا نەمان و نەهێلانا ژینگەهێ دا. ئەگەرێن سەرەكی ژی ئەم ب خۆنە. ئەگەر مللەت هاریكار و تێگەهشتی نەبیت، ژینگەه ناهێت پاراستن و پاقژكرن. چنكو ئەڤرۆ ئەم یێن پاقژ دكەین سوباهی هندەك دی دێ پیسكەن، ل چو وەلاتێن جێهانێ نینە ل بن هەر دارەكێ، پۆلیسەكێ داناین داكو خەلك دارێ نەبڕیت و گلێش و پیساتییا خۆ ل پاش خۆ نەهێلیت. بەلێ دا پێكڤە ژینگەهێ پیس نەكەین. دا پاقژ و بژین بهێتە راگرتن و ببیت كولتوور، نفشێن ل دویڤ مە دا هەستا پاقژیێ ل دەف پەیدا بیت و گرنگە هەمی سازیێن ئیداری گرنگیێ ب ژینگەهێ بدەن تایبەتی زانكۆ و قوتابخانە و مامۆستاێن ئۆلی و ئایینی یێن موسلمان و مەسیحی و ئێزدیان، چنكو كارتێكرنا ئایینی پتر ل سەر جڤاكا مە هەیە و هەمی ئایین حەز ژ پاقژیێ دكەن.

محەمەد مراد

سالێن حەفتێیان شاندەك ژ بەغدا هات لایێ بارزانی ڤە بۆ دانوستاندنان، شاندێ بەغدا گۆتن بارزانی: تەچ دڤێت بۆ تە بكەین؟ ـ بارزانی بەرسڤ دا و گۆت شاندێ بەغدا: مە مافێن خۆ دڤێن ژ ڤێرێ؛ ئانكو حاجی عومران هەتا بستا چیایێ حەمرینێ‌ و كەركووكێ كو دلێ كوردستانێ یە. شاندێ بەغدا گۆتن بارزانی ل وان دەڤەران گەلەك كێم نەتەوەیێن دی ل سەر هەنە وەك عەرەب و توركمان و مەسیحی. بارزانی گۆت: چ ئاریشە نینە؛ ئەم ژی یێن د ئیراقێ دا وەك كورد، دانوستاندن بەردەوام بوون هەتا دەمێ نڤێژا نیڤرۆ هاتی. گۆت شاندێ بەغدا كەرەمكەن دا نڤێژێن خۆ بكەین و خوارنەكێ بخوین؛ دێ زڤرین سەر دانوستاندنان ڤە.
شاندێ بەغدا ل سەر هەمی پێشنیار و داخوازیێن بارزانی رازیبوون؛ تنێ ئێك پێشنیار مابوو. شاندێ بەغدا گۆت بارزانی ئەم دێ رێكەفتنێ راگەهینین دگەل تە. تنێ رویبارێ نیڤا كەركووكێ بلا سنوور بیت د ناڤبەرا كوردستانێ‌ و ئیراقێ دا، چنكو لایێ دی یێ رویباری هندەك كێمەنەتەوە یێن تێدا بارزانی داخوازا وان رەتكر. بارزانی گۆت خزمەتكاران؛ كا جل ـ نڤێژا من بینن. جل ـ نڤێژ بۆ بارزانی بر. بارزانی جل ـ نڤێژ دان سەر مێزا دانوستاندنان؛ گۆت شاندێ بەغدا كا چ پێدڤێت سڤك ل گەل هەوە هەنە دانن سەر جل نڤێژكێ. شاندێ بەغدا مانەحێبەتی. هەر ئێكێ كا چ پێ هەبوو وەك قەلەم. پاكیتێن جگارا و تزبی و چەقماق، شخات داننە سەر جل نڤێژكێ. بارزانی گۆت شاندێ بەغدا هوون خلاس وە دانان. شاندی گۆت بارزانی، بەلێ مە دانان. بارزانی گۆت شاندێ بەغدا دێ هەر ئێك تشتێن خۆ راكەت. هەر ئێكی یێن خۆ راكرن چ نەما سەر جل نڤێژكێ. بارزانی جل نڤێژ راكر گۆت شاندێ بەغدا ئەڤ جل نڤێژەیاكێ یە وە بۆ رانەكر؟. ئێكێ ژ شاندێ گۆت (مەلا های سجادە مالتك) گۆت مەلا جل نڤێژا یا تەیە. بارزانی گۆت شاندێ بەغدا جل نڤێژ ئاخا كەركووكێ بوو كو دلێ كوردستانێ یە. ئەو تشتێن هەوە داناینە سەر سیاسەتا هەوە ئەو یێن داناینە سەر عەردێ كوردستانێ ئەوێن و ەئیناین چ ماف د چارەنڤێسێ مێژوویی ل سەر عەردێ كەركووكێ و كوردستانێ نینە. شاندێ بەغدا ب وان سەر و دلان ڤە؛ شكەستن خوار و ڤەگەریان بەغدا.

محەمەد مراد

بۆ جارێ ئێكێ ئێنترنێت و تەكنۆلۆجییا یا سەردەم بكەڤیتە د خزمەتا گەنج و لاوێن باتیفا دا، ل سالا (2006) بەری (20) سالان، ب پشتەڤانییا پارتی و ب ڤی رەنگی خزمەتا گەنجان دكر و سەنتەرەكێ تایبەت بۆ روینشتنا گەنجان ڤەكر، ل سەر كۆمپیوتەرێن مەزن ب هاریكاریا سەنتەرێ هیز ل ل زاخۆ و سەنتەرێ باتیفا یێ رەوشەنبیری و برجەكێ تایبەت ل گەل هەیڤێن دەستكرد هاتبوو گرێدان هەتا ئێنترنێت وەرگرتبا، ل باتیفا ل وی دەمی ئەڤ تەكنولۆجییا سەردەم و تووڕێن بەرفرەه یێن جڤاكی ـ سۆشیال میدیای وەك (فەیسبۆك و تیكتۆك و سناپ و هتد ).. نەبوون.
بەهرا پتر یا گەنجان ی‌وتۆب ڤەدكر خۆ ب سایتێن ئەلكترۆنی ڤە مژویل دكر، نوكە هەر ئێك ژ مە تەلەفوونەكا زیرەك و خەتێن ئێنترنێتا بلەز ب كێلو وگێگا بایت دا یێ د بەر دا و د بەریكێ دا و ب دەهان تۆرێن جڤاكی ڤە دبن، گەنج و لاوێن مە شێت و هاركرینە، هەمی دەمان پێڤە گریداینە؛ ئاگەهی ژیانێ نە ماینە.
هەتا كو زاروسێن مە یێن د ناڤ لاندكێ ژی د؛ بێ تەلەفوون و ئەنترنێت تەنا نابن. تەكنولوژیایێ ژیان گوهارتیە وكارتێكرنێن وێ رۆژ بۆ رۆژێ‌ یێن زێدە دبن و دبنە ئەگەرێ تەمبەلیێ‌ و كارنەكرنێ د ناڤ هەمی ئۆرگانێن سیاسی و ئیداری و ههەتا كارتێكرن ل پالە و جۆتیاران ژی كریە هەر وەكو كرمێ جگارێ لێ هاتیە.