ئهڤ بهحسه (رۆلێ میدیایێ د پرۆس سهربهخۆیا كوردستانێ دا) كو ب مفا وهرگرتن ژ چهند ژێدهران ژ دو پشكان و چهند ئهنجامهكان پێكهاتیه، بزاڤهكا زانستیانهیه ژبۆ پهیڤین ل سهر رۆل و نهخشێ میدیا كوردی ل دۆر پرسهكا چارهنڤیسسازا نیشتمانی: (ریفراندۆما سهربهخۆیێ)، كو بریار وهسایه ل (25 ئیلۆنا ئهڤساله (2017) ل ههرێما كوردستاێ برێڤه بچیت.
پشكا ئێكێ
میدیا كوردی، نهڕین و تێگههشتن
داكو بهحسێ رۆلێ میدیا كوردی د پرۆسا سهربهخۆیا كوردستانێ دا بكهین، پێدڤی دكهت ل دهستپێكێ بهحسێ نهڕین و تێگههشتنێت جودا بكهین.
دیاره ههر نهڕینهكێ پێناسهكا جودا ههیه بۆ میدیایێ، ههكه نهرینا سیاسی ب میناك وهربگرین، پێدڤی یه بێژین میدیا ههلگرێ ئارمانجهكا سیاسیه و پێخهمهت بهرژهوهندیهكا سیاسی كار دكهت، كو پشتر ژ ئالیێ وێ دهزگههێ ڤه هاتیه دارێتن، ڤێجا ئهگهر وێ نهرینێ بگوهۆرین و نهرینا كۆمهلناسیانه ب میناك وهرگرین، وی دهمی پێدڤیه بێژین: میدیا پێویستیهكا كۆمهڵاتیه و د پرۆسهكا رێكئێخستی دا پێزانینان ژ میدیاكاری ڤهدگوهێزیت بۆ وهرگری كو ب تێگههشتهكا دی دشێین بێژین كهسێ وهرگر ئهو ب خو ژی ههڤوهلاتیهكی میدیاكاره.
ب كورتی ل ڤێره مه پێویستی ب نهرینا زانستی یه، ئهو نهرینا دێ دهستێ مه گریت بۆ پتر رۆناهی و رێكا راست .
دیاره نهرینا زانستی ژ نهرینا جڤاكی نێزیكتره نهك یا سیاسی، ئهڤ چهنده ژی ب وێ گرۆڤێ كو میدیا پتر ههڤبهندی و پێدڤیهكا جڤاكی یه و تاك ئانكو كهسێ وهرگر ههوجهی پێزانینانه و میدیا ژی ل گۆڕی نهرینا زانستی كارێ وێ گههاندنا پێزانینا یه وهك خوه بێ كێماسی و زێدههی.
چێدبیت بپرسین:ـ
میدیا كوردی ل گهل ڤێ تێگههشتن و پێناسێ د چ ئاست دایه؟
ـ ئایا میدیای كوردی میدیایهكا سیاسیه یانژی پشكهكه ژ پێویستیا جڤاكی؟
ـ ئهگهر پشكهكه ژ پێویستیا جڤاكی ب چ و ب كیژ تێگههشتن؟ ب تێگههشتنا سیاسی كو ههلگرێ پهیام و ئارمانجا سیاسیه، یان ب تێگههشتنا جڤاكی كو تنێ مهرهما وێ گههاندنا پێزانینا یه و چ دی نه ؟!..
وهها پێویست دكهت ههر ل سهر شهنگست و ل پهی نهرینا زانستی بهرسڤا ڤان پرسیاران بدهینهڤه:
میدیا ل كوردستانێ میدیایهكا سیاسیه، ژ ئالیێ حزبێ سیاسی، كارهكتهرێ سیاسی و پیخهمهت بهرژهوهندیهكا سیاسیا دیاری كری كار دكهت، لهوما وهكی دبینین ههر دهما ههڤبهندیا سیاسیا حزبان ئاڵۆز بیت، میدیا ژی دگهل دا ئاڵۆز دبیت و ل سهر وێ ئاوازێ دخوینیت !…
سهربۆرا ڤان چهند ساڵێن داویێ ئهڤ راستیه سهلماند كو میدیا سیاسی میدیایهكا ماندیكهره و رهوشهكا دهروونیا نهباش بۆ ههڤوهڵاتیان دروست دكهت و ڤالاهیێ دئێخیته د ناڤ ئاشتیا جڤاكی و حزبان ب سهروچاڤێن ههڤدوڤه دهێلیت و ب كورتی جڤاكێ پارچه پارچه دكهت، د ڤێره دا پرسیارا شهنگستی دهێته پێش، ئهرێ میدیا كوردی چهند د ئاست بهرپرسیارهتیا جڤاكی دا بوویه و چهند ژی د خهما جڤاك، نیشتمان و مرۆڤی دا بوویه ؟!.. بهرسڤا ڤان پرسیاران مه دلخۆش ناكهت، چونكی میدیا كوردی، ب تایبهت پشتی قووناغا دروستبوونا ئۆپۆزسیونێ، میدیایهكا نه بهرپرسانه بوویه ههتا رادهكێ زۆر، ب كورتی نه میدیایهكا وهڵاتبین بوویه !.. ئهگهرێ وێ ژی تنێ ئهوه كو میدیا كوردی میدیایهكا سیاسیه و وهك وهرگرهكێ سیاسی سهرهدهریێ ل گهل ههڤوهلاتی دكهت كو نوهرهكێ جڤاكی كو د بنهرهتدا ههڤوهلاتی بوونهوهرهكی جڤاكیه، ل دووڤ دا دبیته ئهگهرهكێ سیاسی، كهواته شهنگستێ وی جڤاكیه، ب رامانهكا دی پێدڤیه تێگههشتنا مه، نهرین و بهرێخوهدانا مه و چارهسهریا مه ژی بۆ پرسا میدیایێ، دیتن و تێگههشتن و چارهسهرهك جڤاكی بیت.
ڕۆڵێ میدیایێ
د پرۆسا سهربهخۆییا كوردستانێ دا
ڕیفراندۆم و مرۆڤ، یان گرفتا خاپاندنا سیاسی، (NRT بۆ نموونه) ڕیفراندۆم واته ماف، ل گۆری پشكهكا زۆرا وان پێناسهیێن نوو كو بۆ مرۆڤى دهێتهكرن، مرۆڤ واته ماف، كهواته ئهوێ دژی ڕیفراندۆمێ بیت وهك پرۆسه، دژی مرۆڤى یه!.. مخابن ئاڵۆزیا سیاسی ل كوردستانێ ئهڤ پرسه ژی: (ڕیفراندۆم) خسته د ناڤ گهمیا سیاسی و ڕاكێشیا بهرژهوهندیێن حزبی دا، ههكه نه چو لۆژیك و تێگههشتنهكا كلتووری ـ سیاسی ڕێ نادهن دژی مرۆڤى، ماف و خواست و بڕیارێن مرۆڤى بیت. ئهگهر بۆ گهلێن دی كو خودان قهواره و شۆناس و دولهتن، ڕیفراندۆم وهك ماف، ئێكه ژ میكانیزمێن ئێكلاكهرێن پرسێن گرفتدار بیت، پا دبیت بۆ گهلی كوردستانا بێدهوڵهتا ههردهم ههڕهشه ل سهر یا مافزهوتكری میكانیزمێكا یاسایی چهندا پێویست ههبیت، لهوما گهلێ كوردستانێ پێشوازیهكا گهرم ل پرۆسا ڕیفراندۆمێ دكهت و د وێ گهمیا كرێت یا سیاسیا میدیایی ژی تێدگههیت، كو دخوازیت ڕیفراندۆم بلاڕێ دا ببهت، د ڤێره دا گهلهك پرسیار دهێنه پێش:ـ گهمیا ب لاڕێدابردنی و خاپاندنا سیاسیانهیا ڕیفراندۆمێ پیخهمهت چی؟ـ كینه ئهوێن ڤێ گهمى و یاریا قێزهون دكهن؟ـ كینه قازانجی ژێ دكهن: (كوردستان، دوژمنێن كوردستان، یان خۆیا !!..)، بهرسڤا ڤان پرسیاران دگران و ب زهحمهت نین:ـ ئهگهر ل دژی سهرۆك بارزانی وه دكهن، ئهوا شاشیهكا مهزن دكهن، چونكو بارزانی ل سهر ڕێیهكا راسته و دهست بۆ میكانیزمهكا ڕاست بریه، كو ڕیفراندۆمه، كهواته ئهوان ناڕاستن و ناڕاستهكان ژى ئهڤڕۆ یان سوبههی ئهیدۆڕێنن!..ـ ئهوا نهی ئهو گهمه قێزهونه دكهن: سیاسیێن بازرگان و سیاسیێن هزرهگان و ئهز ژى كو ڕقیان له كوردستانه، وهك چاوا دوژمنێن كوردستانێ ڕقیان ل كوردستانه و بهربهستان ل بهرامبهر ڕیفراندۆما سهربهخۆیا كوردستانێ دروست دكهن!..
ـ كوردستان قازانج ژ وان گهمیا كرێت و قێزهونه ناكهت، چونكو ڕێگره ل بهردهم سهربهخۆیا كوردستانێ، ئهو ژى ب خۆیژى قازانجی ژێ ناكهن، چونكو مێژوو دهاڤێته دناڤ گلێشخانێ دا، ئهوا قازانجێ ژێ دكهن دوژمنێن كوردستانێ نه، كهواته ئهو ئاڤێ دكهنه د ناڤ ئاشێ دوژمنى دا!!.. ـ میدیا تایبهت ب دژهسهربهخۆیێ!!.. ئهو میدیایا بانگهشه بۆ بێلایهنیێ دكر، (بۆ نموونه NRT)، نهك ههر نهشیا بێلایهن ببن، بهلكو لایهنداریا نێگهتیڤ ههڵبژارت و چوونه بن سهروهریا عێراقێ و ئێكپارچهیا عێراقێ، ئهو عێراقا ل سهردهمێ دهسهڵاتداریا سونهیێن عێراقێ كورد جینۆسایدكرن و ل سهردهمێ دهسهڵاتداریا شیعهیا عێراقى ژى نان و مووچه و بۆدجا كوردستانێ بڕی!.. پرسیار ئهوه: ئهڤ میدیایه بۆچى وهدكهت و بۆ پیخهمهت عێراقا زوڵم پشت ل كوردستانا مهزڵۆم كریه؟!..دبیت ئهم ههمی بهرسڤێن واقیعیانه یێن ڤێ پرسیارا ڕژد بدهین بهری ههمیان ژی ئهو پشكا میدیاكاران، كو وهك میدیاكار ل NRT كار دكهن و خوهدى خهونێن میدیایی بوون و نها ل بهر چاڤێن وان پڕۆژه و خهونێن میدیایێن وان بوویه پڕۆژهیهكێ سیاسیێ نێگهتیڤ، پڕۆژهیهك كو دژی كوردستان و خهونا مهزنا گهلی كوردستانێ یه و د ڤێ ناڤبهرێ دا دههان دا نیشانێن سهرسوڕمان و پرسیارانه، كو د نها دا بهرسڤ نینن و مهگهر بهڵگێن سبهی هاوكارێ مه بن بۆ بهرسڤدانا وان!!..پشتی ڤی پشكێ ل میدیاكارێن NRT، پێدڤیه ڕهوشهنبیرێن كوردستانێ ب پرسیارێن ویژدانی ڤه بێنه پێش و بپرسن و ل ڤهدیتنا بهرسڤان ژی بێلایهن بن، بپرسن: ئهرێ بۆچى و پیخهمهت چ و كێ میدیا دژه سهربهخوهیی ڕێیێ ل ب دهستڤهئینانا خهونا شههیدێن مه دگرێت و ئاڤێ دكهته ئاشێ دوژمنی؟!.. بلا بۆ ساتهكێ ئهم ههمی ل بهردهڤ ههیبهتا ڤێ پرسیارا ویژدانی رابوهستین!!..
سهربخوهیا كوردستانێ، میدیا و ههستێ ههڤپشك
ب دیتنا (د. باقری سارۆخانی)، ئێك ژ ئهركێن میدیایێ پێكهاتیه ژ دروستكرنا ههستا ههڤپشك ئانكو ههڤپشكێ جڤاكی، ڤێجا میدیا بهرپرس، ئهو میدیا یا بهایێن جڤاكی بنهما و پرهنسیبێن نهگوهۆر یێن جڤاكیه، بهردهوام د بزاڤا دروستكرنا ههستا ههڤپشكا جڤاكی دایه و ژ پیخهمهت ڤێ چهندێ ل پرسێن كۆمكری دگهڕیێت، ئهو پرسێن ههڤوهڵاتی ل سهر كۆكن و مفا گشتی ههنه و جڤاكێ موكم دكهت و مرۆڤی بهر ب شكۆمهندیا پتر ڤه دبهت.
سهربخوهیا كوردستانێ: مهزنترین پرسا كۆمكهرهوه و كۆمكهر یا گهلهكێ بێ دهوڵهت
سهربهخۆیی بۆ ئێك ب ئێكێ ههڤوهلاتیانه، بۆ تهڤایا چین و تهخانه بۆ ههمی ئایین و نهتهوه و ئایدیێن جیاوازه، چهترهكه و مه ههمیان كۆم دكهت، مافهكه و یێ هاتیه زهفتكرن و ل ڕێیا پرۆسهیهكا مهدهنیانهیا ئاشتیخوازانه ڤه: (ڕیفراندۆم)، دهێتهڤه وهرگرتن، وهسا پێدڤی بوو ئهڤ پرسه: (سهربخوهیا كوردستانێ)، كو مهزنترین پرسا كۆكهرهوه یا گهلهكێ زولم دیتی یێ بێدهوڵهته، ئهم ههمی ب ههڤڕا، ـ میدیا ژی دگهل دا ـ ل سهر رێیهكا راست كۆم بكهت، كو دهێته كارێن د ڤێره دا ناڤێ وێ بكهینه: (ڕاستهڕێیا نیشتیمان)ی، لێ بهلێ ئهرێ دا وهسا دهركهڤیت؟ ئهرێ سهربخوهیا ههمی كۆمكر ههمی خڕڤهكر؟… ئایا میدیا شیا و ڤیا ڕۆڵێ خڕڤهكهر ببینیت؟… ب خهمهكا مهزن ڤه دبێژین: نهخێر!…
چارهسهر چیه؟
ژیانا سیاسی ل كوردستانێ گرفتداره، میدیا ژی، چونكی میدیایهكا سیاسیه، سهرهڕای گرفتێن خوه، گرفتێن سیاسی ژی ل گهل خوه دا ئینایه د ناڤ خوه دا، بۆیه دهكرێ بێژین: نها میدیا كوردی(2) دو جۆرێن گرفتێن سهرهكی ههنه:
1ـ گرفتا میدیایی
2ـ گرفتا سیاسی
دیاره ههردو جۆرێن گرفتان ژی، لق و چهقێن دی ژی ژێڤهدبن و ههنووكه دهلیڤا بهحسكرنا وان نینه، لێ ب ڤان گرفتان ڤه، ب ڤان ههمی ئازارێن میدیایی و سیاسیی ڤه، كو ل جهسته و گیانێ میدیا كوردی ڤه هاتینه ئالاندن، میدیا كوردی نهشێت میدیایهكا كۆكهرهوه ب ئانكو خڕڤهكهر بیت و د ڤێ ناڤبهرا گرفتدار ژی دا گورزێ مهزن دێ ب سهربخوهیا كوردستانێ كهڤیت، ههر گورزهك ژی ب سهربخوهیا كوردستانێ بكهڤیت، واته گورزهكه بۆ ههمیان، بۆ ئێك ب ئێكێن ههڤوهلاتیێن كوردستانێ!..
ل دووماهیێ من دڤێ پێژم: خۆزى ل جهێ مشتومڕ و گهنگهشێ، مه گفتوگۆ كربا، چونكی ئهوا ل میدیا كوردستانێ دگوزهرێت، پتر گهنهشهیه نهك گفتوگۆ، (كۆنفشیۆس) ژ مێژه یێ گۆتی:(مشتومڕ و گهنگهشه چاڤا تاری دكهت و ڕاستیێ ووندا دكهت)، نێ ئهڤهیه پشكهك ژ میدیا كوردی چاڤێ وان تاری بوویه و ڕاستیهكا ڕۆناها پڕشنگدارا وهك سهربهخوهیا كوردستانێ نابینیت و پشت ل مللهتێ خوه كریه و ملێ خوه دایه بهر تاریێ!.
چارهسهر ئهوه: نها ل دۆر سهربهخۆیا كوردستانێ خڕڤهبین و سبه ژی ڤان ههمی گرفتان ب یاسایێ چارهسهر بكهین.
تێبینی:
ئهڤه پوخته یا وی باسی یه، كو ل ڕێككهفتی(29/7/2017)، د پانێلهكێ دا مه پێشكهشكر، كو ئهنیستیتۆیا مێدیتریانه بۆ كاروبارێن ههرێمایهتی ب ههڤكاریا زانكۆیا چهرموو ل چهمچهماڵ، ل سیمپۆزیسیهمهكێ دا ب ناڤی (پرۆسهی ڕیفراندۆم له كوردستان: دهرفهت و ئاستهنگهكان ) سازكربوون، پهراویز و سهرچاوه ژی دپاراستینه.
نيشاندان