سەلوا محەمەد نهێلی

هەر دەما وەلاتێن ب هێز رێككەفتنەكێ ل دەڤەرێ دكەن، ترس ل كوردان دوەشیت، ژبەركو ب دڕێژاهیا دیرۆكێ دا كورد بووینە قوربانیێن ڤان جۆرە رێككەفتن و پەیمانان. لێ ئەگەر ئەم ل ڤێ پرسێ بنێڕین، پێدڤیە دڤان رێككەفتنان دا ژ دو ئالیێن جودا ڤە بهێتە نیشادان: ئێك. كارتێكرنا ڕاستەوخۆ یا سیاسی و یا دووێ، كارتێكرنا نەڕاستەوخۆ یا جوگرافی و ئەمنی.
ئەگەر ئەم ڤێ دانوستاندنا نها یا ل سۆیسرا كو هندەك جاران ب بۆرگنستۆك دهێتە بناڤكرن ب پەیمانا لۆزان (١٩٢٣) بەراورد بكەین، دڤێت ئەم هندەك خالێن سەرەكی یێن جودا بزانین: جوداهیا ئێكێ‌ سروشتێ پەیمانێ: پەیمانا لۆزان پەیمانەكا دابەشكرنا جوگرافی بوو، یا كو چارەنڤیسێ گەلێ كورد كرە د ناڤ چار وەلاتان دا. لێ دانوستاندنێن نها یێن ئەمریكا و ئیرانێ، دانوستاندنێن زێدەتر (ئەمنی و ئابووری) نە ل دۆر بەرنامەیێ ناڤۆكی، هناردەكرنا نەفتێ و هەژموونا ئیرانێ ل دەڤەرێ. ئانكو ب هزرا من ئەڤ دانوستاندنە ب ئارمانجا نەخشەكێ نوی یێ جوگرافی بۆ كوردان نینە، بەلكو زێدەتر ئارمانجا وێ جێگیركرنا ئاسایشا كەنداڤێ یە.
ئەگەر ل هندەك خالێن دێ بنێرین كارتێكرنا ل سەر كوردان، ئەو ژی خالێن مەترسی وەك پەراوێزخستنا پرسێن نەتەوەیی: هەر دەمێ ئەمریكا و ئیرانێ ل سەر خالێن ئەمنی رێككەفتین، پرسێن كوردان دكەڤنە د ڕێزا دویێ یان سێیێ دا. ئەڤ ژی دبیت ببیتە ئەگەرێ وێ چەندێ كو ئەمریكا بۆ سەقامگیریا ئیرانێ هندەك فشارێن خۆ ل سەر حوكمەتێن هەرێمی، نموونە وەك كوردان كێم بكەت، یان ژی پشتەڤانیا خۆ بۆ وان لاواز بكەت دا كو ئیرانێ رازی بكەن.
خالا دویێ رۆلێ ئیرانێ ل دەڤەرێ: ئەگەر ئیران د ڤان دانوستاندنان دا بگەهیتە ئارامیەكا ئابووری، دێ شیانێن وێ یێن دارایی بۆ پشتەڤانیكرنا گرۆپێن چەكداری د ناڤچە و دەڤەرێن كوردی دا زێدەبن، ب تایبەتێ رۆژئاڤا ئەڤە ژی دبیت ئاسایشا هەرێما كوردستانێ و رۆژئاڤایێ كوردستانێ بێخیتە د مەترسیێ دا، بەلێ نەشێت ببیتە لۆزانەكا نوی: ژ بەركو لۆزان هەڤپەیمانیا هەمی هێزێن جیهانی بوو ل دۆر پارچەكرنا ئیمپراتۆریا ئوسمانی. دانوستاندنێن نها ل سۆیسرا بتنێ د ناڤبەرا دو ئالیێن دژبەر (ئەمریكا و ئیرانێ) دانە و ئارمانجا وان نەهێلانا شەر و پێكدادانێنە، نە كو دابەشكرنا وەلاتان. بەلێ، ئەڤە ژی رامانا وێ چەندێ نینە كو كارتێكرنا وان ل سەر كوردان نینە. كارتێكرنا وێ یا نەڕاستەوخۆیە، هەر جۆرە رێككەفتنەك ل دۆر ئاسایشا دەڤەرێ كێم یان زێدە دێ ئاراستەیا گوهۆڕینێن سیاسی ل دەڤەرێ دیاركەت.
كارتێكرنا ڤان دانوستاندنان ل سەر كوردان دێ د وی بهایێ دا بیت یێ كو ئەمریكا دێ دەتە ئیرانێ. ئەگەر ئەمریكا دەستبەرداریا فشارێن خۆ ل سەر ئیرانێ بكەت ل بەرانبەر ئارامیێ، ئیران دێ شێت ب ئازادانەتر ل دژی بزاڤێن كوردی یێن ل رۆژهەلات و باشوور و رۆژئاڤا بكاربینیت. ئەم نە د وێ باوەریێ داینە كو ئەمریكا دێ د ڤێ دانوستاندنێ دا «مافێن كوردان» یان پاراستنا وان بكەتە پشكەك ژ دانوستاندنان، باوەردكەم دێ بتنێ ل سەر ئاسایشا كەنداڤێ و ناڤۆكیێ مینیت. ب بیر و بۆچوونا من ئەگەر ئەمریكا تەنازولێ بۆ ئیرانێ بكەت ئیران دێ بیتە سولتانا رۆژهەلاتا ناڤەراست ب تایبەتی هەرێمێن كوردی، چونكی مێژوویا سیاسەتا ئەمریكی ل دەڤەرێ گەلەك جاران سەلماندیە كو بەرژەوەندیێن ستراتیژی یێن ئەمریكایێ ل سەر پرەنسیپێن ئەخلاقی یان پشتەڤانیكرنا هەڤپەیمانێن بێهێزتر یاریا پێ دكەن. د ڕاستیێ دا، هندەك خال هەنە كو گومانان پشتڕاست دكەن، سیاسەتا خۆپارێزیێ و مەزنبوونا ئیرانێ، ئەمریكا د ڤان دانوستاندنان دا وەكی مە د ڕاپۆرتێن رۆبیۆ دا دیت، سەرنجا خۆ یا ئێخستیە سەر ئاسایشا كەنداڤی، ئازادیا كەشتیكانی و نەهێلانا چەكێ ناڤۆكی. د ڤی لیستێ دا، ناڤێ كوردان نینە. ئەڤ چەندە دبێژیت كو ئەگەر رێككەفتنەك هەبیت، ئیران دێ شێت داهاتێن خۆ یێن ئابووری و سەربازی ل دەڤەرێ زێدە كەت، ئەڤە ژی بێگومان دێ كارتێكرنا نەباش ل سەر كوردێن رۆژهەلات و هەرێما كوردستانێ كەت.
خالا دووێ ئەمریكا هەڤپەیمانەكێ دویرمەودا نینە، سیاسەتا دەرڤە یا واشنتونێ د ژێر دەستهەلاتا ترەمپی دا زێدەتر ل سەر «ئەمریكا یا ئێكێ‌» (America First) دچیت. ئەڤ سیاسەتە گەلەك جار كوردان وەكی كارەكێ پڕاكتیكی دبینیت، نە وەك پێكهاتەیەكێ ستراتیژی. دەمێ بەرژەوەندیێن وان ل گەل ئیرانێ دبنە ئێك، هندەك جاران كورد وەكی كارتەكا فشارێ یان وەكی قوربانی دهێنە دانان. دیسا خالەكا دی ژی ڤەكێشانا ئەمریكا ژ دەڤەرێ، ئەڤ دانوستاندنێن ل سۆیسرا و ئاشتیبوونا ئەمریكا ل گەل ئیرانێ، ئاماژەنە بۆ وێ چەندێ كو ئەمریكا دخوازیت بارێ خۆ یێ ئەمنی ل دەڤەرێ كێم بكەت. دەمێ ئەمریكا بارێ خۆ كێم دكەت، ئێكەم تشتێ دكەڤیتە د مەترسیێ دا، ئەو هەڤپەیمانێن بچووك یان گرۆپێن كێمنەتەوەیاتی یێن وەك كوردانە كو پشتی ب ویڤە دمینن. هەروەسا ل دەمێ زلهێزێن جیهانێ ل گەل ئێك دئاخڤن، ئەوان ئارمانجا وان پاراستنا «ئارامیێ» یە و بۆ وان «ئارامی» یانی بێدەنگكرنا وان گرۆپێن كو دكەنە سەرئێشە بۆ دەڤەرێ و ئەڤ چەندە ژی ل دژی بەرژەوەندیێن نەتەوەیی یێن كوردانە.
ب دیتنا من، د ڤێ قووناغێ دا، دڤێت كورد ب هەر ئاوایەكێ بیت كار بكەن بۆ وێ چەندێ كو نەبنە «قوربانیا» ڤێ رێككەفتنێ؟ ژبەركو ئەم نزانین دڤێت پشت ب هێزێن خۆ ببەستن یان ل هەڤپەیمانێن دی بگەڕن؟ ئەو ژی پشتبەستن ب هێزا خوە یان خوە-پاراستن: ئێكگرتنا ناڤخۆیی، د ڤێ دەمێ دا، هەر جۆرە ناكۆكیەكا ناڤخۆیی د ناڤبەرا پارتێن كوردی دا (ل باشوور یان ل رۆژئاڤا) تەنێ دەلیڤێ ددەتە ئیرانێ و هێزێن دی كو فشارێ ل سەر كوردان بكەن. ئێكگرتنا گۆتارا سیاسی و ئابووری، تاكە قەلغانە كو دشێن بەرامبەر بڕیارێن دەرەكی راوەستیت. دیسا سەربخۆیا ئابووی: هەتا كورد نەبنە خۆدان ئابووریەكا باش كو پشت نەبەستیت ب ڤەكێشانا ڤان رێككەفتنان، دێ هەر قوربانی بن. رێكەكا د ژی یا هەی كو ئەو ژی سیاسەتا ئەكتەرێ پێدڤی ل گەل زهێزدار: وەكی سەلماندنا گرنگیێكورد دڤێت خۆ وەك كاراكتەرەكێ كاڕا ل دەڤەرێ نیشابدەن كو ئەگەر هات و د ڤێ رێككەفتنێ دا كورد هاتنە پشتگوه ئێخستن، ئاسایشا هەمی دەڤەرێ دێ دوبارە تێكچیت. ب وێ وی شێوەیی، ئەمریكا دڤێت تێبگەهیت كو ئارامییا بێ كوردان دڤێ دەڤەرێ دا بتنێ دەمەكێ كێم دژبیت. یا ژ هەمیان گرنگتر دبلۆماسییا نەرم، د ناڤبەرا دانوستاندنێن ئەمریكا و ئیرانێ دا، دڤێت كورد دبلۆماسییەكا نەرم و زیرەك بكاربینن، ب وێ شێوەیێ كو نەبنە دژبەرێن رێككەفتنێ دا كو نەكەڤنە د ناڤ لیستێن رەش یێن هێزداران دا، بەلكو ببنە پێكهاتەیەكێ پێدڤی بۆ بجهئینانا وێ رێككەفتنێ. سیاسەتا هەردو ئالیان د ڤێ رەوشێ دا یان پێشخستنا هێزا ناڤخۆیی بۆ دیتنا بڕیارێن سەربخۆ، ل گەل دبلۆماسییەكا زیرەك بۆ تێكەلكرنا بەرژەوەندیێن كوردان دگەل بەرژەوەندیێن زلهێزان، دا كو نەهێلن كورد بێ نرخ بهێنە دانان. د ڤی دەمی دامەزنترین و ئازاردەرترین كێشەیێن د ناڤا جڤاكێ كوردی دا و ئەڤە یە كو خالا لاوازە یا كو هەمی هێزدارێن جیهانی و هەرێمی ژی ب باشی پێ دزانن و ل سەر یاریێ دكەن.
دا ژ بیر نەكەین ل دەستپێكێ ل خوە بگەرین ئەگەر ئەم ب چاڤەكێ ڕەخنەیی ل ڤێ رەوشێ بنێرین، دێ بینین كو نە ئێك بوون، ئانكو نە ئێكگرتنا ئەڤان پارتایەتیا چەند ئاریشەیێن مەزن بۆ گەلێ كورد پەیدا كرینە….و ئەڤ وەلاتێن هەڤسنۆر ب ساناهی دشێن كارتێكرنا خوە ل سەر ڤان پارتان هەبیت.

سەلوا محەمەد نهێلی

سەرۆكێ هەرێما كوردستانێ نێچیرڤان بارزانی هەردەم یێ بەرهەڤ و پێشخەرە ژ بۆ ئێمناهیێ ب گشتی و تایبەتی دەڤەرێ و وەلاتێن هەڤسنوور. ل گۆڕەی ڕاپۆرتا ئاژانسا (فارس) یا سەر ب سوپایێ پاسداران ڤە، عەباس ئیراقچی وەزیرێ دەرڤە یێ كۆمارا ئیسلامی، ل رۆژا ئەینیێ ٢٢ گولانا ٢٠٢٦ كو د پەیوەندیەكا تەلەفوونی دا ل گەل نێچیرڤان بارزانی سەرۆكێ هەرێما كوردستانا ئیراقێ، دەربارەی پەیوەندیێن دو لایەنی یێن د ناڤبەرا ئێران و ئیراقێ و دووماهیك پێشهاتێن دەڤەرێ ئاخفت.
ل سەر بنەمایێ ڤێ ڕاپۆرتێ، تەوەریێن سەرەكی و گرنگ یێن ڤێ گوهۆڕینا ڕایان ل سەر چەندین بابەتان بوو، ژ وان ژی: گەشەپێدانا ئالوگۆڕێن ئابووری و بازرگانی، بەهێزكرنا هەماهەنگیان بۆ پاراستنا تەناهیا سنوورێن هەڤپشك، و بەڕەنگاربوونا تیرۆرێ. هەر دیسا ئاژانسا فارس ئاماژە ب وێ ئێكێ كریە كو هەر دو ئالیان هەروەسا ڕاوێژكاری دەربارەی گۆڕانكاریێن دەڤەرێ كرینە و تەكەز ل سەر گرنگیا گرنگیدان و هەڤگرتنا ولاتێن دەڤەرێ بۆ بهێزكرنا تەناهیا ناڤخۆیی كریە.
هەلبەت، د ناڤبەرا تەهران و هەولێرێ دا، ئەڤ جۆرە پەیوەندیێن تەلەفۆنی د ڤی دەمێ هەستیار یێ دەڤەرێ دا دشێن چەندین فایدە و دەستكەفتێن گرنگ بخۆ ڤە بگرن، كو د چەند خالان دا ب كورتی باس بكەین ئەو ژی كێمكرنا ئالۆزیان و تێگەهشتنا ڕاستەوخۆ: ئەڤ جۆرە پەیوەندییە دبنە ئەگەرێ هندێ كو هزر و پەیامێن هەردو ئالیان ب بێ ناڤبژیكار بگەهنە ئێك، ئەڤە ژی ڕێگریێ دكەت ژ هەر جۆرە شاشی و خەلەت تێگەهشتنەكێ (misunderstanding) د وارێ ئەمنی و سەربازی دا. هەر وەسا دا ژبیرنەكەین ئیران وەلاتەكێ هەڤسنوورە ل گەل هەرێما كوردستانێ، لەورا گرنگی ب هەماهەنگی بۆ تەناهیا سنووران دا، ژبەر كو هەرێما كوردستانێ سنوورەكێ درێژ ل گەل وەلاتێ ئێرانێ دا هەیە، بەردەوامبوونا ڤان پەیوەندیان هێز و پێگەیێ هەردو ئالیان دژی گرۆپێن چەكدار و لایەنێن تێكدەر ل سەر سنووران بهێزتر دكەت.
هەر وەسا بەرژەوەندیێن ئابووری و بازرگانی فاكتەرەكێ سەرەكی یە ژبۆ هەرێما كوردستانێ و هەڤسنوورا وێ، ژبەركو هەرێم وەك دەروازەیەكێ سەرەكی یێ بازرگانی بۆ ئێرانێ دهێتە نیاسین. د دەمێ قەیرانێن ئابووری دا، گەشەپێدانا مراوداتێن بازرگانی دبنە ئەگەر كو داهاتەكێ باش بۆ خەلكێ دەڤەرێ و هەرێمێ دابین بكەت. دیسا ئەگەر نێزێك لێنێرین هەرێما كوردستانێ هەردەم پێشخەرە بوویە ژبۆ ئاشتی، ئێمناهی، ئازادی و پێكڤە ژیانێ و دیسا ئارامیا دەڤەرێ، لەورا پێگەیێ دپلۆماسی یێ هەرێمێ نیشاندانا دۆستایەتی و هەماهەنگیێ د گەل وەلاتەكێ جیران و بهێز وەك ئێرانێ، پێگەیێ سیاسی یێ هەرێما كوردستانێ ل سەر ئاستێ دەڤەرێ و نێڤدەولەتی ب هێزتر دكەت. ل دووماهیێ دا ئەڤ پەیوەندییە زێدەتر وەك هێمنكرنەڤەیا بارودۆخی و پاراستنا بەرژەوەندیێن هەڤپشك دهێتە دیتن، نەكو گوهۆرینەكا ڕهوڕیشالیی د هەڤكێشەیێن سیاسی دا.

سەلوا محەمەد نهێلی

(كەفتنا ئەفسانەیا فێڵێن سیاسی یێن كۆمارا ئیسلامی د تاقیگەها دانوستاندنان دا) كۆمارا ئیسلامی نها دقووناغەكا دیرۆكی و چارەنڤیسساز دایە، كو ستراتیژیا فێلبازی ئیدی نەبتنێ ئامرازەیەكە ژبۆ بڕێڤەبرنا دۆسیەیان، بەلكو بوویە بارەكێ گران كو پرۆسەیا هەرەفینا ڤێ رێژێمێ بلەزتر دكەت. د نها دا تەهران سیاسەتا ژێكجوداكرنا دۆسەیا ب تەمامی وەك چارچووڤەیەكێ تاكتیكی یێ ل سەر بنەمایێ هەژمارێن سیاسی پەیڕەو دكەت، دیسا هەول ددەت دۆسیەیا ئەتۆمی ژ پرۆسەیا گەمارۆ و فشارێن نێڤدەولەتی جودا بكەت، چونكی دزانیت كو ئەڤ دۆسیەیە ئەگەرێ سەرەكی یا رووبەڕووبوونێ یە.
تەهرانێ هەوڵ دا ب نیشاندانا هێزا خوە یا دەریایی، پێگەهێ خوە ب هێز بكەت و د وێ هزردابوو كو كارتا (دەرتەنگا هۆرموز) دشێت هەڤكێشەیێن جیهانی تێكبدەت، لێ ئەڤ یاریا وێ ئەنجامەكێ بەروڤاژی هەبوو و ژ ئامرازەكێ فشارا ستراتیژی بوو چەكەكێ خۆكوژی. سەرەڕای لێكەفتەیێن ئابووری ل جیهانێ ژبەر ڤان ئالۆزیان، تەهران قوربانییا ئێكێ یا سیاسەتێن خوە بوو، چونكی گەمارۆیا دەریایی بوو ئەگەرێ خەندقینا ئابوورێ وێ یێ سست و پەككەفتیێ، و گەفێن دەریایی یێن كۆمارا ئیسلامی بوونە ئەگەرێ دژوارتربوونا گۆشەگیرییا نێڤدەولەتی ل سەر تەهرانێ.
دیاربوونا ڤێ لاوازییا ستراتیژی یا تەهرانێ بۆ جڤاكێ جیهانی، تەنێ د چارچۆڤێ گەفێن ئەتۆمی یان دەریایدا نەمایە، بەلكو مەودایێ وێ گەهشتە هەلوەشیانا پێكهاتەیا بڕیاردانێن سیاسی یێن ناڤخۆیی كو د دەمەكێ دا مەسعوود پزیشكیان و هندەك كەسایەتیێن نێزیكی رەوتێ وەك محەمەد باقر قالیباف هەوڵ ددەن ب نیشانەیێن مەیلا باشكرنا پەیوەندیان و كێمكرنا فشارێن نێڤدەولەتی دیار بكەن، بەلێ رووبەڕووی فشارا سپاه پاسداران دبن، و یا دیارە ب كردار دەسهەلات د دەستدایە.
د ڤێ ناڤبەرێدا، هەبوونا عەباس ئیراقچی بتنێ ل سەر مێزا دانوستاندنان، ئەو ژ دیپلۆماتەكێ نوینەراتییا سیاسەتا فەرمی یا دەولەتێ دكەت، ئەو ژی گوهۆڕییە وەك (پەیڤدارەكێ سەربازی) د جلوبەرگێن دیپلۆماسیدا و ئەڤ باوەرە نێڤدەولەتییە ب هێز كرییە كو ئالیێ بەرامبەر د دانوستاندناندا، نە مەرجەعەكێ سیاسی یێ خودان دەسهەلاتە، بەلكو (بارگایەكا سەربازییە) كو بۆ كڕینا دەمی مانۆڕان ددەت. ئەڤ دژایەتییە د پكهاتەیا بڕیاردانێدا، پێشكێشكرنا هەر جۆرە بەلێنەكا راستی بۆ رێژێمێ مەحال كرییە، چونكی هەر جارەكا سیاسی دكەڤنە پەی ئارامكرنا رەوشێ، سوپایێ‌ پاسداران ب رەفتارێن مەیدانی، هەولێن سیاسی بێ ئەنجامددەن و د ئەنجامدا مێزا دانوستاندنان هەر جۆرە باوەرییەكا خوە ژ دەستددەت.
د ناڤ ڤێ سەرەدەرییا تێكهەل دا، ستراتیژیا ئەمریكا ژی ئێدی ژ قووناغا كلاسیك یا كۆنترۆلكرنێ دەربازبوویە و چوویە د ناڤ قووناغا (هەڕەفینا پكهاتەێن سەرەكی)دا. ئۆپەراسیۆنێن سەربازی یێن هویر و ئارمانجدار كو دامەزرینەریێن هەستیار و كەسایەتیێن دیار دكەنە ئارمانج، ئیدی بتنێ كارڤەدانیێن دەمی نە دەسپێكەك بۆ ئۆپەراسیۆنێن داهاتی، بەلكو پشكەكا سیاسەتەكا رێكخستی نە كو ئارمانجا وێ چێكرنا ڤالاهییێ یە د سیستەمێ دا، ب تایبەتی د ناڤ فەرماندەیێن سۆپایێ‌ پاسداران دا. واشنتۆن گەهشتییە وێ باوەریێ لاوازییا پكهاتەیا كۆمارا ئیسلامی ئالیێن پێدڤی ب هێرشەكا هەمەلایەنە نینە و دشێت ب ژكارخستنا ئامرازێن سەرەكی یێن دەسهەلاتێ و لادانا سەنتەرێن بڕیاردانێ بجهـ بهێت؛ راستییەك كو ترس د ناڤ دلێ دەسهەلاتداراندا دوو جاران هند زێدە كرییە، ب تایبەتی ئەڤ رەوشە د دەمەكێ دایە كو د قەیرانەكا شەرعیەتێ: موجتەبا خامنەیی، وەك رێبەرێ نوو، دگەل قەیرانەكا مەزنا شەرعیەتێ و نەڕازیبوونا ناڤخۆیی زانایێن ئایینی ژی ل سەر مژارا جێگریێ و مۆرەسیبوونا ڕێبەریێ قەیرانەكا شەریعەتی بوویە. زێدەباری ڤێ چەندێ گۆمان ل سەر میكانیزما هەلبژارتنا ڕێبەری زێدە بووینە. دیسان خراببوونا رەوشا ئابووری جڤاكێ ئیرانێ كرییە كۆگەها باروودێ كو چاڤەڕێی بچووكترین پریشكەكا ژ دەرڤەیە، هەڤدەمبوونا دژواربوونا فشار و گەمارۆیا دەرەكییە، ل گەل فرەهبوونا لاوازییا شەرعیەتا ناڤخۆیی، پرۆسەیەك كو رێ خۆشكەرە بۆ دروستبوونا دیمەنەكێ پڕ ئالۆزی و چارەنڤیسساز كو تێدا هیڤی بەستن ب خاپاندنا دیپلۆماسی ئیدی چ مفا ناگەهینیت.
جڤاكا جیهانی ژی فێلبازیێن رێژێما ئیرانێ نە وەك ستراتیژەكا سیاسی، بەلكو وەك بزاڤەكا بێ هیڤی بۆ مانێ دبینین. ئەو ژی د دەمەكێ دا كۆمارا ئیسلامی ژ ئالیەكێ ڤە ژبەر ترسا كورتربوونا گڤاشتنان د پێكهاتەیا دەسهەلاتێ دایە، و ژئالیەكێ دی ڤە شیانێن پێشكێشكرنا ئیمتیازێن ڕاستەقینە ژ دەستداینە، ژبەر زێدەبوونا تێچۆیان ژ شیانێن دەولەتێ، ئیدی نەشێت بەردەوامیێ بدەتە سیاسەتا توندكرنا ئالۆزییان. ب ڤی ئاوایی، تەهران خوە ل هەنبەر دووماهی بژاردەیێن خوە دبینیت: یان هەرەفین ژ ناڤخۆدا د ژێر سیبەرا هەڤركی و پێكدادانێن باڵێن دەسهەلاتێ دا، یان تەسلیمبوونا تەمام ل ژێر فشارێن زێدە و خەندقینەر یێن ئەمریكا دا. ئەڤ رەوشە دشێت وەك نیشانەكا دوویماهیا ئەزموونەكا سیاسی یا شكەستی بهێتە هەژماركرن كو تێدا پشت‌بەستنا درێژخایەن ب وەخت‌كوشتنێ، كو بوویە ئەگەرێ ژناڤچوونا هەمی شیانێن رێژێما كۆمارا ئیسلامی.
* وەرگێران ژ فارسی

سـەلـوا محەمـەد نهێلی

دەستپێكێ ئەگەر ئەم ئاماژە ب رەوشا ئیراقی بدەین و ل دویڤدا دێ بینین كا چ باندۆر ل سەر هەرێما كوردستانێ هەیە. ئەگەر لێ بنێرین ئیراق نها د ناڤبەرا (تەهران و واشنتۆن) دا د چ كاودان دا دەرباز دبیت، و ڕزگاربوون د ڤی دەمی دا كارەكێ گەلەك یێ ب زەحمەتە، بەلێ ئەگەر ئەم ل كەتوارێ سیاسی یێ ئەڤرۆ (٢١ نیسانا ٢٠٢٦) بنێرین، چەند ڕێیێن دیاركری هەنە كو دبیت ئیراقێ ژ ڤێ تەنگاڤیێ خلاس ببیت، ئێك ژ وان بژارەیا بێلایەنی ئەڤە تاكە ڕێیە كو ئیراق پێ قورتال ببیت، ئەو ژی ئەوە كو خوە ژ شەڕێ ئیران و ئەمریكا دوور بكەت. ئەڤە ژی پێدڤی ب هندەك پێنگاڤان هەیە وەك هەلبژارتنا كاندیدەكێ (نەتەوەیی) ئانكو دیاركرنا سەرۆك وەزیرەكێ نە یێ گرێدایێ تەهرانێ بیت و نە ژی یێ واشنتونێ، دا كو ترامپ ژی مەرجێن خوە یێن بڕینا هاریكارییان لابدەت.
دو:كۆنترۆلكرنا گرۆپێن چەكدار: ئەگەر حوكمەتا بەغدا نەشێت ڕێگریێ ل گرۆپێن سەر ب ئیرانێ ڤە بكەت كو هێرش بكەنە سەر بنكەیێن ئەمریكا، بێگومان ترامپ دێ ب چاڤێ دوژمنایەتیێ ژ بەغدا نێریت
دیسان كڤاشتنا گەلی (خەلكێ ئیراقێ) خەلكێ ئیراقێ ب تایبەت پشتی وان خۆنیشادانێن بەر نها ئێدی وان نەڤێت وەلاتێ وان ببیتە گۆڕەپانا جەنگێ و لایەنێن سیاسی ناچار بكەت، بەرژەوەندییا ئیراقێ پێش بەرژەوەندییا ئیرانێ بێخن، دیسا ڕێگریێ ل «فەرمانێن ئیسماعیل قائانی» بكەن، ئەو ژی ئەگەر زیانێ ب ئابوورا ئیراقێ بگەهینن. هەر وەسا وەلاتێن عەرەبی و دەڤەری، دشێن رۆڵ خوە د ڤی واری دا هەبیت وەكی سعوودیە و ئیمارات، نوكە پەیوەندیێن باش ل گەل بەغدا هەنە. ئەو دشێن وەك بەربەستەكی بن. بۆ نموونە: ئەگەر ترامپ هاریكاری و پشتەڤانیا ئابووری ببڕیت، وەلاتێن كەنداڤی دشێن جهێ وێ پڕ بكەن داكو ئیراق نەكەڤیتە بن بارێ برسایەتێ ڤە، ب مەرجەكێ كو ئیراق خۆ ژ ئیرانێ دوور بكەت.. چونكو ئەگەر خوە نەڤەكێشیت؛ دێ تووشی مەترسیێن هەرە مەزن بیت، ژبەركو ئەگەر ئالیێن شیعە یێن (ب هاندانا قائانی) ل سەر كاندیدكرنا كەسەكێ وەك مالیكی، ئیراق دێ ڕووبەڕووی مەترسیا ئابووری ژی بیت ب وان هاریكارییا ئەمریكا و سزایێن بانكی. هەر وەسا شەڕێ ناڤخۆیی پێكدادان د ناڤبەرا گرۆپێن جودا یێن ئیراقی دا. ئانكو قورتالبوونا ئیراقێ د نها دا ل سەر پێتۆلا (ژیرییا سیاسی) ڕاوەستایە. ل ڤێرە ئەرێ سەركردەیێن ئیراقێ ئەو غیرەتێ و ئەو ئیرادەیێ هەنە كو بێژنە قائانی «ئێدی بەسە دەستێوەردان»… یانژی ترساوان ژ گرۆپێن چەكداری یە؟.
بێگومان، هەبوونا ڤان گرۆپێن چەكدار و چالاكییێن وان ل ئیراقێ مەترسییەكا ڕاستەوخۆ یە بۆ سەر هەرێما كوردستانێ ژی. ئەڤە ئێكە ژ ئالۆزترین بابەتێن سیاسی و جڤاكی یە ل دەڤەرێ دا پەیدابووی. مێژوو و پێشهاتێن نوی یێن نیسانا ٢٠٢٦ نیشاددەن كو هەرێم هەردەم د ناڤ بازنەیا ئارمانجێن ڤان گرۆپێن چەكداری دایە، ب تایبەت دەمێ ئالۆزی د ناڤبەرا تەهرانێ‌ و واشنتۆنێ‌ دا دگەهنە بەرزترین ئاست.
ئەڤە ژی چەند خالێن سەرەكینە كا ئەڤ گرۆپە چاوا دبنە مەترسی بۆ سەر هەرێمێ ئێك ژ وان فشار بۆ سەر هەڤپەیمانان، ئانكو (ئەمریكا) ژبەر كو هەرێما كوردستانێ وەك هەڤپەیمانەكا وەفادار یا ئەمریكا ل دەڤەرێ دهێتە نیاسین، گرۆپێن چەكدار ژی هەرێمێ وەك جهەكێ ساناهی دبینن بۆ تۆلڤەكرنێ. هەر دیسا هێرشێن درۆن و مووشەكی، وەك مە نها و د سالێن بۆری ژی دا ب چاڤ دیتین، بنگەهێن نێزیك فڕۆكە خانەیا هەولێرێ و حەریرێ‌ دهێنە ئارمانجكرن ب بهانەیا هەبوونا هێزێن ئەمریكی و نها ژی بۆ تەمامیا باژێر و پارێزگەهێن كوردستانێ….ئێك ژ خالێن دی ئەوە تێكدانا ئارامیێ، ئارمانج ژ ڤان هێرشان ئەوە كو وەسا نیشابدەن كو هەرێم جهەكێ ئارام نینە بۆ وەبەرهێنان و دیپلۆماسییا بیانی.
هەر دیسا مەترسی ل سەر زەڤیێن غاز و پەترۆلێ ئێك ژ مەترسیێن هەرە مەزن یێن ئەڤرۆ، وەكی بەری نها بنگەهێ كارەبایا نیشتیمانی ئارمانجكری. ئەڤجار ئەڤ زەڤیێن غاز و پەترۆلێ ئەوە ئارمانجگرتنا ژێرخانا ئابووری یا هەرێما كوردستانێ یە، وەكی كێڵگەیێ كۆرمۆر، ژبەركو ئەڤ گرۆپە دزانن كو غازا هەرێمێ ستوینا ئابوورییا كوردستانێیە، لەورا ب لێدانا ڤان جیهان وان دڤێت فشارێ بێخنە سەر حوكمەتا هەرێمێ دا كو ل دویڤ داخوازێن تەهران و بەغدایێ‌ بچیت. د ڤێ ڕەوشا هەستیار دا، هەرێم پێدڤی ب ڤان پێنگاڤانە ژبۆ خوە پاراستن ژ هەر ئالۆزیەكی ئێكەم پێنگاڤ ئێكگرتنییا ناڤخۆیی: هەلبەت هەر چەند ئالیێن سیاسی یێن كوردستانێ ئێكگرتی بن، ئەگەر ئالیێن سیاسی یێن هەرێمێ د ڤی دەمێ هەستیار دا بشێن ناكۆكیێن خوە بدەنە ئالیەكێ دا كو پێكڤە بەرهنگاری ڤێ مەترسییا گرۆپێن چەكدار ببن. فشارێن ڤان گرۆپان دێ كێمتر كارتێكرنا خوە ل سەر هەبیت. هەردیسا هەرێما كوردستانێ پێدڤی بهێزكرنا پەیوەندیێن دبلۆماسی نیڤدەولەتی بەردەوام هەنە؛ ژبۆ هەماهنگیێ پشتەڤانیا نێڤدەولەتی (نەتەوەیێن ئێكگرتی و هەڤپەیمانان)؛ ب تایبەت حوكمەتا فیدرال یا ئیراقێ. فشارێن نێڤدەولەتی ل سەر وەلاتێن جیران و گرۆپێن چەكداری دشێن رۆلەكێ مەزن بۆ دویرخستنا شەڕ و ئالۆزیان ژ سەر هەرێمێ ببینن. مەترسییا ڤان گرۆپان بتنێ بۆ سەر بەغدا نینە، بەلكو ئارمانجا وان یا سەرەكی ئەوە كو هەرێما كوردستانێ لاواز بكەن دا كو نەبیتە مینبەرەك بۆ سییاسەتا ئەمریكا ل دەڤەرێ دا.
دا ژ بیرنەكەین قورتال بوون ژ گرۆپێن چەكداری یێن نەقانوونی یان دەرەكی، پێدڤی ب كارەكێ بەردەوام و ستراتیژی هەیە ل سەر چەندین ئاستان: ئێمناهیا ئابووری و جڤاكی زۆربەیا جاران ئەڤ گرۆپە مفا ژ هەژاری و بێكاریێ وەردگرن بۆ راكێشانا گەنجان. دیسان خزمەتگوزاری ل دەڤەرێن سنووری بهێنە باشتركر. هینگێ جڤاك ب خۆ دێ بیتە بەربەست ل هەنبەر بەلاڤبوونا وان هزروبیرێن چەكداری یێ نەقانوونی. خالا هەرەگرنگ؛ هشیاریا نەتەوەیی و جڤاكی وەك: رۆلێ راگەهاندنێ و پەروەردەكرنێ گەلەكا گرنگە بۆ تێگەهاندنا خەلكی كو نە بتنێ دەولەت و دامەزرینەریێن فەرمی خۆدانێن شەرعی یێن چەكینە. چارەسەری نە هند یا ب ساناهی یە، بەلێ ب ئێكدەنگیا لایەنێن سیاسی و پشتەڤانیا بەغدا و جیهانێ، هەرێما كوردستانێ دشێت ژ ڤان ئاستەنگان دەرباز بكەت.

سەلوا محەمەد نهێلی

مللەتێ كورد هەر دەم ل دەرفەتان دگەرن بۆ ب دەستڤەئینانا مافێ خوە یێ رەوا، لێ وەك ب درێژاهیا دیرۆكێ دا گەلەك دەرفەت هاتنە رۆخساندن لێ نەگەهشتنە ئارمانجا خوە ئەڤجا چ كوردان ب خوە دەرفەت ژ دەستدایە یان ژی وەلاتێن هێزدار تا هەڤسنوور بخوە نە هێلاینە بگەهنە ئارمانجا خوە. ئەگەر لێ بنێرین هەر ل سەردەمێ مێرگەهێن كوردی رویبەروبوونا وان ل هەنبەر ئیمپراتوریەتا عوسمانی (١٢٩٩-١٩٢٢) و سەفەوییان (١٥٠١-١٧٣٦) هەتا جەنگێ جیهانیێ ئێكێ (١٩١٤-١٩١٨)، هەر چەندە ڤان مێرگەهان نیچە سەربەخوە بوون، لێ هەر ل ژێر كونترۆلا ڤان وەلاتان بوون. پشتی هەلوەشاندنا مێرگەهێن كوردی و دووماهی هاتنا جەنگێ جیهانی كوردان بزاڤ و هەولدان دكرن ژ بۆ ب دەستڤەئینانا سەربەخۆیا خوە و دانانا دەولەتەكا كوردی، مینا شەڕیف پاشا (١٨٦٥-١٩٥١) كو ل سالا ١٩١٨ دو نامەیان بۆ سەرۆك وەزیرێ بریتانیا دهنێریت و تێدا رەوشا كوردان زۆرداریا دەولەتا عوسمانی ل سەر گەلێ كورد بەحس دكەت. هەر دیسان هەولدانێن وی ل سەروبەندی بەستنی كۆنگرەی ئاشتی، ژەنەڕال دەست بە چالاكی یێن خوە یێن دیپلۆماسی دكەت، ل شەشی شواتا ١٩١٩ ل پاریس نامەیەك بۆ سەرۆكی كۆنگرەی ئاشتی دەنێرێت، دەربارەی داواكاری و خواستا كوردان بۆ دامەزراندنا دەولەتا كوردی دویر ژ دەستهەلاتا خیلافەتا عوسمانیان، لێ ئەو هەمی هەولدان و چالاكیێن وی ب هەدەر چوون.
نەبتنێ ل باكوری ئەو هەولدان هاتینە كرن بەلكو ل باشور ژی هەمان داخوازی هەبوو، ئەم دشێن بێژین هەتا رادەكێ داخوازی ل باشوری هاتبوو بجهئینان نیمجە سەربەخۆ هەبوو ب سەركردایەتیا شێخ مەحموود حەفید (١٨٧٨-١٩٥٦)، پشتی دووماهیهاتنا جەنگی بریتانیا وەك مەلكێ كوردستانێ نیاسیە، لێ هەر بریتانیا ناڤبری ل دەستهەلاتێ دوورئێخست.
دیسا ل رۆژهەلاتا كوردستانێ، هەمان دەمدا ئانكو ل سالا ١٩١٩ ئیسماعیل ئاغایێ (سمكۆ شكاك – ١٨٩١ – ١٩٣٠)، ب پشتگەرمیا وەلاتێ رۆسیا دەست ب بزاڤا خوە كر ب دژی دەستهەلاتا ناڤەندی، لێ چەند جاران هاتە شكەستن و بەرەڤ وەلاتێ ئیرانێ و ئیراقێ ڤە د چوو هەتا دووماهیی نە رۆسیا و نە ژی بریتانیا كەسێ پشتەڤانیا كوردێ رۆژهەلات نەكر و هزر ژی د دامەزراندنا دەولەتەكا كوردی دا نەكریە؛ بەروڤاژی ئەو هزر و بزاڤێن وی بووینە ئەگەرێ ژ ناڤچوونا وی كو ب پلانەكا دارێشتی ژ لایێ حوكمەتا ئیرانێ ڤە ل سالا ١٩٣٠ هاتیە تیرۆركرن. هەر ل سەر ڤێ مژاری دا؛ دویرنەكەڤێن پشتی جەنگێ جیهانیێ دووێ (١٩٣٩-١٩٤٥) ڤەگوهاستنا دەستهەلاتا رزا شاهێ ئێكێ (١٩٢٦-١٩٤١) بۆ كورێ وی محەمەد رزا شاهی (١٩٤١-١٩٧٩) پشتی ڤی ماوەیی دەستهەلاتا ناڤەندی یا بێهێز و لاوازبوو، ئەڤێ چەندە ژی دەرفەتەك بوو ژبۆ رۆژهەلاتا كوردستانێ كو كۆمارا مهاباد ئەوا ب ناڤێ كۆمارا كوردستان ل سالا ١٩٤٦ ب سەركردایەتیا پێشەوا (قازی محەمەد – ١٨٩٣- ١٩٤٧) هاتیە راگەهاندن، ئەڤ چەندە ژی ب هاریكاری و پشتەڤانیا وەلاتی رۆسیا بوو، بەلێ حوكمەتا ئیرانێ وەلاتێ رۆسیا رازی كر ب دانا ئیمتیازەكا پترۆلێ ل باكورێ ئیرانێ ل هەنبەر دەستبەردانا ژ پالپشتیا كۆمارا كوردستانێ و خوە ڤەكێشانا وان ژ باكورێ رۆژئاڤایا ئیرانێ، ب ڤێ چەندێ وەلاتێ رۆسیا چارەنڤیسێ نەتەوەكێ دایە ب ئیمتیازەكا پترۆلێ، ئانكو بۆ مە دیار دبیت وەلاتێن ب هێز بتنێ بۆ بەرژەوەندیێن خوە كار دكەن، چارەنڤێسێ گەلان بو وان نە گرنگە.
ئەڤجا ئەگەر ل درۆكێ بنێرێن یا تژیە ژ ڤان جۆرە رۆێدانان، كوردان ژی ئەڤ چەندە ب سەربۆر نەدیتیە و وەرنەگرتیە، نها چەرخەكێ دییە ئادارا ٢٠٢٦ یە، ئەڤ وەلاتێ ب هێزدار ئانكو ئەمریكا نفشەكێ دی یە و هندەك كەسێن زۆردارتر ژ جاران یێ دەستهەلاتێ ل جیهانێ دكەن، هیڤیدارین ئەڤ جارە ژی كو مینا چەرخێ بیستێ كورد و كوردستانێ بێ خودان و بێ وەلات نەهێلنە د ناڤ دەستێن زۆرداران دا، تایبەتی نها دا كو مژارا پاراستنا كوردان ل رۆژئاڤا بەرەڤ رۆژهەلاتا كوردستانێ ڤە هاتیە گوهۆرین، بابەتێ گەرم و گۆر؛ د نها دا د ناڤ كورد و بەرپرسێن رۆژهەلاتێ دایە؛ تایبەت ئەڤ پەیوەندیا سەركردەیێ جیهانی بۆ بەرپرسێ دیموكراتا كوردستانا رۆژهەلات؛ هەم جهێ خۆشحالیا كوردایە و هەر وەها جهێ ترس و گومانێ یە، ژبەر كو نە جارا ئێكێ یە كوردان بۆ خوە بكاردئینن، هیڤێدارین وەسا بیت كو ببیتە جهێ مفای بۆ گەلێ كورد؛ نە بتنێ بەرژەوەندیا وەلاتێ ئەمریكا و ئیسرائیلێ دا بیت، كو دوبارە پارچا رۆژهەلات نەهێتە فرۆتن؛ ب ئیمتیازێن پترۆلی یان چەند دەستكەفتان بۆ سەروەریا جیهانی، ژبەر كو بتنێ كورد و كوردستانە هەر دەم بووینە قوربانیێن شەڕ و هەڤڕكیێن جیهانێ و مللەتان. ژ یەزدانی دخوازین ئەڤە ببیتە دەرفەتەكا پیرۆز وەك دەرفەتا سالا ١٩٩١ ئەوا بۆ كوردێن باشور هاتیە رۆخساندن سەربەخۆ و ئازادیا خوە ب دەست خوە ڤە بینن ژ رژێما دكتاتۆرێن ئیرانێ قورتال ببن، و بەرپرسێن كوردێن رۆژهەلاتێ باشتر ژ جاران ب هزرەكا بەرفرەهتر و دیبلۆماتیەكا بهێزتر ل ڤێ رەوش و ئالۆزیا نها ل رۆژهەلاتاناڤین و وەلاتێ ئیرانێ بنێڕن.

سـەلـوا محەمەد نهێلی

ئەڤ ئێكرێزی و ئێكگرتنا كوردان مەزنترە و ژ وێ بەرخوەدانا ل دژی دوژمنان دهێتە ئەنجامدان، ژ بەركو فاكتەرەكێ ب هێزە ل هەنبەرێ وان دەولەتێن ب دژی كوردان. هەروەسا كورد زێدەتر د جیهانێ دا دهێنە ناسین و هەبوونا كوردان ب ڤی شێوەیێ ئێكگرتی و ئێكرێزی دێ باندۆرا خوە ل سەر دەولەتێن ب دژی كوردان هەبیت ب تایبەتی هەڤسنوورێن مە كوردان، خۆنیشادانێن سەرانسەری دشێن بێژین باندۆر ل سەر وان بریاران هەنە، نابێژین %١٠٠ دێ شێن وان بریاران بگوهۆرن، لێ دبنە سەدەما وێ چەندێ ئەو دەولەت بریارێن خرابتر ل سەر مافێ گەلێ كورد نەدەن.
د نها دا دبینین نە كۆمەلاگەلان و نە كۆنگرەیێ ئاشتیێ و جڤاتا پیران چ دەستهەلات نەمایە بریار بریارا هێزدارایە، تایبەتی ئیسرائیل و ئەمریكا و بۆ سەر كوردان وەلاتێ توركیا (سید العالم) ـە، ژبەر كو هەردو وەلاتێن دی دشێن بریارێن دژوار ل سەر هەر مللەتەكێ وان بڤێت بدەن، لێ توركیا بتنێ دشێت ل سەر نەتەوەیا كورد بدەت.
ئەمریكا ئەو وەلاتە و ئەو دەستهەلاتداریا جاران نەمایە كو چاڤدێریا گەلێن بندەست و كێم نەتەوا بكەت وەك (Woodrow Wilson-1856-1924) كو سەروەرێ وان ١٤ بەندێن گرێدایێ ب ئازادی و سەربەخۆیا گەلێن بندەست ڤە؛ بەروڤاژی ئەڤە یێ هەولددەت كێم نەتەوا و گەلێ بندەست بحەلینیت. د نها دا ئەم ئەمریكیەكا سەرمایەدار وەلاتەكێ بازرگان دبینین، سەروەریا بازرگانێ دكەت نەكو سەروەریا جیهانی و یا دادی و مافێ مرۆڤییە، لەورا ئەگەر ئەم خۆنیشا جیهانێ نەدەین دێ بریارێن ژ یێن نها مەترسیدارتر دەت. دیرۆك وەك گەرۆكەكێ یە ل دۆر ژیانا مرۆڤی و مرۆڤایەتیێ دزڤریت، ل سالا ١٩٧٥ێ بریارەكا وەك ئەڤرۆ یا خیانەتكاریا جەزائیرێ ل سەر كوردان سەپاند و تووشی نسكۆیێ كرن، لێ ئەڤرۆ جوداهیا خوە هەیە د گەل وی دەمێ خیانەتا سالا ١٩٧٥ێ ئەڤرۆ ئەم كورد دگەل ٢٠٢٦ێ و چەرخەكێ دی دا دژین، جیاوازیا خوە یا هەی ئەم دشێن ب رێیا خۆنیشاندانا و سوشیالێ خیانەت و زۆرداریا ل سەر كوردان هاتیە سەپاندن نیشا جیهانێ و دەولەتێن هێزدار بدەین و هێز و شیان و بەرخۆدان و ئێكرێزیا خۆ بۆ جیهانێ دیار بكەین؛ بەلكو لایەنەك هەبیت مینا (Danielle Mitterand-1924-2011) ل سالا ١٩٩١ێ خۆ ل كوردان كریە خۆدان و باندۆرا خوە ل سەر دەستهەلاتدارێن جیهانێ كر بوو ب تایبەتی ئەمریكا. هیڤیا سەركەفتنێ و ئازادی و سەربەخۆیا كوردان دخوازین.

سەلوا محەمەد نهێلی

كار و خزمەتكرن ئەركێ هەر تاكەكێ جڤاكێ یە، لێ یا پێدڤیە هەر ئێك ژ مە د كار و بسپۆریا خوە دا كار و خزمەتێ بكەت، نەكو ئەز ل جهێ كەسەكێ دی بگرم یان ژی بەروڤاژی ل جهێ من كار بكەت. د نها دا دیاردەكا نەیا باش و نەیا گونجایی د ناڤ خەلكێ مە دا یا دیارە، نموونەیا هەرا بەرچاڤ و زێدەتر دیار د كەرتێ پەروەردێ دا یا بەربەلاڤە كو گەلەك ژ مامۆستایان نە ل جهێ خوە و نە ژی د ئەركێ و جهێ خوە دانە، بەلكو مامۆستایێ زمانی یە یان بیركاری یە… جهێ یێ زانستی یێ گرتی هەر دیسا ئێكێ بابەتێ هونەری دێ وانەیا ئایینێ وەرگریت؟… ئەڤە بتنێ نموونەیەكا كێم بوو، كی د ڤی واری دا دبیتە قوربانی، زاوكێ تە و خویشك و برایێ تە قوتابی و خواندەڤانێ بێ دەستهەلات كو كارتێكرنێ ژ شیانێن د وان د هێتەكرن، ژبەر كو بابەت وەك پێدڤی ناگەهینیتە قوتابی وەكی وی مامۆستایی نابیت یێ كو بسپۆرێ وی مادەی، بۆچی هەر ئێك ژ مە د بسپۆریا خوە دا كار و خزمەتێ ناكەین؟ ئەرێ بۆچی ئەم نە ل جهێ خوەینە؟ كی ژ ڤێ دیاردێ بەرپرسیارە؟. ئەرێ د پاشەرۆژێ دا ئەو قوتابی و ئەو خواندەڤان وەك پێدڤی دێ نمرەیا خوە وەرگریت؟ یان دێ مفا ژ وێ وانێ وەرگریت؟
هیڤیدارین ل هەر دامودەزگەهەكێ میری و كەرتێ تایبەت دا كار ل دویڤ بسپۆری و شارەزایی بهێتە وەرگرتن و برێڤەبرن، داكو بێ كێماسی رێڤەببەین، نەكو ل سەر بنیاتێ مرۆڤاینێ و نیاسین و شەرمكرن ژ فلانە كەسی… یان واستەكاری، بلا نەبیتە سەدەما پەككەفتنا نفشی نوی و داهاتی، نەبیتە سەدەما لاوازیا رێڤەبرنا رێڤەبەریا و قوتابخانەیان تاكو دگەهیتە هەرێمێ یان دەولەتێ…هەر ئێك ژ مە هەول بدەین وەك پێدڤی ل جهێ خوە ئەركێ خوە وەربگرین و ببینە ستوونا خوە راگرتنا جڤاكی و وەلاتێ خوە ونفشەكی نوی پێگەهشتنێ ئاڤا بكەین و بینینە د هەبوونێ دا… د گەل سەركەفتنێ بوو هەمی لایەنێن رێڤەبرنێ.

سـەلـوا نهێلی

ئەرێ ئەم گەهشتینە وی ئاستی بزانین بوفیا ڤەكری چییە؟ ئەرێ‌ خەلكێ‌ مە مەزاختن و زێدەگاڤیێ د ڤی كاری دا ناكەن و مانە یا پێدڤیە خۆ فێرێ هندێ بكەین؛ زێدەگاڤی د خوارن و ڤەخوارنان دا نەهێتەكرن.. گەلۆ ما ئەم نەشێین خۆ بگوهۆڕین و ژ وی قالبێ گەنی و كەڤنار دەركەڤین؟ یا پێدڤییە ئەم خۆ فێری ئاڤاكرنێ‌ و مرۆڤایەتیێ بكەین ب شێوەیەكێ‌، كو رێیا راست و دروست هەلبژێرین دویر ژ كار و رەفتارێن نە مرۆڤایەتیێ‌، ئانكو دویر ژ زیان گەهاندنا جڤاكی ب هەمی لایەنان ڤە.
ئەم جڤاكەكین هێشتا بۆ مە، بۆ گەلەك تشتان زوییە، ئانكو ئەڤ پەیڤە مە یا بۆ خۆ كریە عادەت، ئەو ب خۆ بەروڤاژییە، یا پێدڤییە خۆ هشیار بكەین، ئەگەر ئەم چ تشتان نەزانین؛ هەر چنە بیت لێنێڕینەكێ‌ ل دەوروبەرێن خۆ بكەین. ئەم دشێن وێ‌ چەندێ بكەین، ژبەركو سۆشیال یا د دەستێ مە دا و پێش چاڤێن مەیە.
بۆفیا ڤەكری چییە؟ بۆچی ئەم نزانین ب دروستی سەرەدەریێ ل گەل بكەین؟، ما ئەم هند دبرسینە حەتا كو ب ڤان كریاران راببین. بۆفیا ڤەكری ل دەڤ هەر مللەتەكی یا هەیی ژ بۆ هندێ‌ ئەو خوارن و ڤەخوارنا مە حەز ل سەر هەیی، بۆ خۆ بهەلبژێرین و ل دویڤ قەبارێ خۆ خوارنا خۆ داگرین، نەكو وەك مرۆڤێ‌ نەزان و پاشڤەمایی سەرەدەریێ ل گەل بكەین.
دبینین گەلەك مە بەر ب وان خوارنگەهان ڤە دچین، یێن كو بۆفیا ڤەكری؛ دا ل دویڤ حەزا خۆ تشتی بهەلبژێرین، بەلێ ب مخابنی ڤە گەلەك جاران تاك سێ بەرانبەر قەبارێ خۆ، خوارنا خۆ سینییا خۆ دادگریت، ئەو بخۆ چەندین جۆرێن خوارنێ لێ هەنە ئەگەر ب تنێ‌ هەر خوارنەكێ‌ كاچكەكێ‌ ژی ڕاكەی، دێ‌ تێرا هندێ‌ هەبیت مرۆڤ پێ تێر ببیت. ما چ پێدڤییە هەمی جۆران تام بكەین، یان هەر جۆرەكێ‌ سینییا خۆ وەسا داگرین، كو تێرا (2- 5) نەفەرا خوارنێ بمەزێخین، گەلەك جاران دبینین، كو خوارنەكا ئێكجار زۆر یا ل بەر سینگێ‌ تاكەكێ‌ و ئەو بخۆ جارێكەكێ‌ ژ وێ خوارنێ‌ خلاس ناكەت و ئەوا مایی هەمی دێ چیتە سەتلا كلێشی دا. ئەرێ ژبلی ڤێ‌ دیاردەیا كرێت، ما نە دینێ‌ مە ژی ڤێ‌ چەندێ‌ قەبوول ناكەت، ئانكو ب حەرامی دزانیت. ئەگەر ئەم ب ڕاستی مروڤ بین و تێبگەهین، ل سەر مە پێدڤییە ل ڤێ‌ دیاردەیا كرێت نەهێلین، داكو نفشێ ل دویڤ مە دا ژی، چاڤ ل ڤێ‌ دیاردەیا نە شرین نەكەن.

سـەلوا محەمەد نهێلی

هەژاری و دەولەمەندی د ناڤا هەمی نەتەوان دا یا بەربەلاڤە، لێ هەر مللەتەكێ جودا هیەكا مەزن د ڤێ‌ دیاردێ دا بخۆڤە دگریت، ئانكو ب شێوازەكی ل دویڤ رەوشا پێشڤەچوون و پاشڤەمان هەر مللەتەكی دمینیت.
كوردستان ب گشتی و دهۆك ب تایبەتی ژ ڤێ‌ رەوشێ یا بێبەهر نینە، یا تژییە ژ دەولەمەند و هەژاران، ئەو دەولەمەند دشێن تا رادەیەكێ هەڤسەنگیەكێ د ناڤبەرا تەخا هەژاران و یا ناڤەندی دا دروست بكەن، د شانێن وان دایە دەستێ هەژارن بگرن و نەهێلن بكەڤن و د رەوشەكا نالەبار دا بژین، نموونە: پرۆژەیێ نووژەن سەرەرایێ هندێ كو دەروونێ هندەك خێزانان تێكددەت ب بەرچاڤكرنا وان د T.v دا لێ ئێك ژ سەركەفتترین و پیرۆزترین پرۆژیە كو د ڤێ‌ هەیڤێ دا دهێتە پێشكێشكرن. گەلۆ دا چ چێبیت ئەگەر پرۆژە یێ بەردەوام بیت، ئانكو ل هەر چار وەرزان دابیت؟، ژبلی دلخۆشی و گرنژینا هەژاران و زارۆیێن وان جوانیەكا تایبەت ژی ددەتە باژێرێ مە، دیسا مرۆڤایەتی تێدا دباریت. باژێرەكێ بچویكە بۆچی دەولەمەند ب هەڤرا ب كارەكێ پیرۆز و مرۆڤایەتی رانابن، ئەگەر نها د شیانیێن حوكمەتا كوردستانێ دا، نەبیت لێ د شیانێن دەولەمەندا دا یا هەیی ژبەركو ژمارەكا زۆر د ناڤ باژێرێ دهۆكێ دا دژیت.
نابێژین مینا: سیستەمێ سوسیالیزما سۆفیەتی ئەوا ل سالا 1917 تا دووماهیا ستالینی بیت، ئەو هەولدانێن وی بۆ نەهێلانا هەژاریا جۆتیار و كرێكاران نەبوو سەدەما سەركەفتنا ژ بەركو د سیستەمێ گەردۆنی دا وەسا دخوازیت كرێكار و جۆتیار و دەلەمەند…هەبن داكو زنجیرا چەرخا ژ گەردۆنی ب دروستی بزڤریت. نابێژین یا پێدڤیە هەمی دەولەمەند ببن، بەلێ بلا نەهێلن نەداری، هەژاری و بێكاری ب شێوازەكێ زۆر بەربەلاڤ ببیت. دشێن هەڤسەنگیەكی د ناڤبەرا دو تەخێن كێم دەرامەت دا پەیدا بكەن. هیڤیخوازین پرۆژەیێ نووژەن و سەدان پرۆژەیێن دی مینا وی ل پارێزگەها دهۆكێ و هەمی كوردستانێ كارێ خۆ بەردەوام بكەن و خۆشی و گرنژینێ بێخنە د ناڤا دلێ سەدان خێزانان دا. بەرنامە و پلانەكا دلخۆشكەرا هژارانە، لێ دخوازین جوانتر لێ بیهێت بێ كو خێزانان ل تیڤی و سۆشیالان دا بلەاڤ بكەن.