كارتێكرنا ڕێككەفتنا یۆرگنستۆرك ل ٢٠٢٦ و پەیمانا لۆزان ١٩٢٣ ل سەر كوردان
سەلوا محەمەد نهێلی
هەر دەما وەلاتێن ب هێز رێككەفتنەكێ ل دەڤەرێ دكەن، ترس ل كوردان دوەشیت، ژبەركو ب دڕێژاهیا دیرۆكێ دا كورد بووینە قوربانیێن ڤان جۆرە رێككەفتن و پەیمانان. لێ ئەگەر ئەم ل ڤێ پرسێ بنێڕین، پێدڤیە دڤان رێككەفتنان دا ژ دو ئالیێن جودا ڤە بهێتە نیشادان: ئێك. كارتێكرنا ڕاستەوخۆ یا سیاسی و یا دووێ، كارتێكرنا نەڕاستەوخۆ یا جوگرافی و ئەمنی.
ئەگەر ئەم ڤێ دانوستاندنا نها یا ل سۆیسرا كو هندەك جاران ب بۆرگنستۆك دهێتە بناڤكرن ب پەیمانا لۆزان (١٩٢٣) بەراورد بكەین، دڤێت ئەم هندەك خالێن سەرەكی یێن جودا بزانین: جوداهیا ئێكێ سروشتێ پەیمانێ: پەیمانا لۆزان پەیمانەكا دابەشكرنا جوگرافی بوو، یا كو چارەنڤیسێ گەلێ كورد كرە د ناڤ چار وەلاتان دا. لێ دانوستاندنێن نها یێن ئەمریكا و ئیرانێ، دانوستاندنێن زێدەتر (ئەمنی و ئابووری) نە ل دۆر بەرنامەیێ ناڤۆكی، هناردەكرنا نەفتێ و هەژموونا ئیرانێ ل دەڤەرێ. ئانكو ب هزرا من ئەڤ دانوستاندنە ب ئارمانجا نەخشەكێ نوی یێ جوگرافی بۆ كوردان نینە، بەلكو زێدەتر ئارمانجا وێ جێگیركرنا ئاسایشا كەنداڤێ یە.
ئەگەر ل هندەك خالێن دێ بنێرین كارتێكرنا ل سەر كوردان، ئەو ژی خالێن مەترسی وەك پەراوێزخستنا پرسێن نەتەوەیی: هەر دەمێ ئەمریكا و ئیرانێ ل سەر خالێن ئەمنی رێككەفتین، پرسێن كوردان دكەڤنە د ڕێزا دویێ یان سێیێ دا. ئەڤ ژی دبیت ببیتە ئەگەرێ وێ چەندێ كو ئەمریكا بۆ سەقامگیریا ئیرانێ هندەك فشارێن خۆ ل سەر حوكمەتێن هەرێمی، نموونە وەك كوردان كێم بكەت، یان ژی پشتەڤانیا خۆ بۆ وان لاواز بكەت دا كو ئیرانێ رازی بكەن.
خالا دویێ رۆلێ ئیرانێ ل دەڤەرێ: ئەگەر ئیران د ڤان دانوستاندنان دا بگەهیتە ئارامیەكا ئابووری، دێ شیانێن وێ یێن دارایی بۆ پشتەڤانیكرنا گرۆپێن چەكداری د ناڤچە و دەڤەرێن كوردی دا زێدەبن، ب تایبەتێ رۆژئاڤا ئەڤە ژی دبیت ئاسایشا هەرێما كوردستانێ و رۆژئاڤایێ كوردستانێ بێخیتە د مەترسیێ دا، بەلێ نەشێت ببیتە لۆزانەكا نوی: ژ بەركو لۆزان هەڤپەیمانیا هەمی هێزێن جیهانی بوو ل دۆر پارچەكرنا ئیمپراتۆریا ئوسمانی. دانوستاندنێن نها ل سۆیسرا بتنێ د ناڤبەرا دو ئالیێن دژبەر (ئەمریكا و ئیرانێ) دانە و ئارمانجا وان نەهێلانا شەر و پێكدادانێنە، نە كو دابەشكرنا وەلاتان. بەلێ، ئەڤە ژی رامانا وێ چەندێ نینە كو كارتێكرنا وان ل سەر كوردان نینە. كارتێكرنا وێ یا نەڕاستەوخۆیە، هەر جۆرە رێككەفتنەك ل دۆر ئاسایشا دەڤەرێ كێم یان زێدە دێ ئاراستەیا گوهۆڕینێن سیاسی ل دەڤەرێ دیاركەت.
كارتێكرنا ڤان دانوستاندنان ل سەر كوردان دێ د وی بهایێ دا بیت یێ كو ئەمریكا دێ دەتە ئیرانێ. ئەگەر ئەمریكا دەستبەرداریا فشارێن خۆ ل سەر ئیرانێ بكەت ل بەرانبەر ئارامیێ، ئیران دێ شێت ب ئازادانەتر ل دژی بزاڤێن كوردی یێن ل رۆژهەلات و باشوور و رۆژئاڤا بكاربینیت. ئەم نە د وێ باوەریێ داینە كو ئەمریكا دێ د ڤێ دانوستاندنێ دا «مافێن كوردان» یان پاراستنا وان بكەتە پشكەك ژ دانوستاندنان، باوەردكەم دێ بتنێ ل سەر ئاسایشا كەنداڤێ و ناڤۆكیێ مینیت. ب بیر و بۆچوونا من ئەگەر ئەمریكا تەنازولێ بۆ ئیرانێ بكەت ئیران دێ بیتە سولتانا رۆژهەلاتا ناڤەراست ب تایبەتی هەرێمێن كوردی، چونكی مێژوویا سیاسەتا ئەمریكی ل دەڤەرێ گەلەك جاران سەلماندیە كو بەرژەوەندیێن ستراتیژی یێن ئەمریكایێ ل سەر پرەنسیپێن ئەخلاقی یان پشتەڤانیكرنا هەڤپەیمانێن بێهێزتر یاریا پێ دكەن. د ڕاستیێ دا، هندەك خال هەنە كو گومانان پشتڕاست دكەن، سیاسەتا خۆپارێزیێ و مەزنبوونا ئیرانێ، ئەمریكا د ڤان دانوستاندنان دا وەكی مە د ڕاپۆرتێن رۆبیۆ دا دیت، سەرنجا خۆ یا ئێخستیە سەر ئاسایشا كەنداڤی، ئازادیا كەشتیكانی و نەهێلانا چەكێ ناڤۆكی. د ڤی لیستێ دا، ناڤێ كوردان نینە. ئەڤ چەندە دبێژیت كو ئەگەر رێككەفتنەك هەبیت، ئیران دێ شێت داهاتێن خۆ یێن ئابووری و سەربازی ل دەڤەرێ زێدە كەت، ئەڤە ژی بێگومان دێ كارتێكرنا نەباش ل سەر كوردێن رۆژهەلات و هەرێما كوردستانێ كەت.
خالا دووێ ئەمریكا هەڤپەیمانەكێ دویرمەودا نینە، سیاسەتا دەرڤە یا واشنتونێ د ژێر دەستهەلاتا ترەمپی دا زێدەتر ل سەر «ئەمریكا یا ئێكێ» (America First) دچیت. ئەڤ سیاسەتە گەلەك جار كوردان وەكی كارەكێ پڕاكتیكی دبینیت، نە وەك پێكهاتەیەكێ ستراتیژی. دەمێ بەرژەوەندیێن وان ل گەل ئیرانێ دبنە ئێك، هندەك جاران كورد وەكی كارتەكا فشارێ یان وەكی قوربانی دهێنە دانان. دیسا خالەكا دی ژی ڤەكێشانا ئەمریكا ژ دەڤەرێ، ئەڤ دانوستاندنێن ل سۆیسرا و ئاشتیبوونا ئەمریكا ل گەل ئیرانێ، ئاماژەنە بۆ وێ چەندێ كو ئەمریكا دخوازیت بارێ خۆ یێ ئەمنی ل دەڤەرێ كێم بكەت. دەمێ ئەمریكا بارێ خۆ كێم دكەت، ئێكەم تشتێ دكەڤیتە د مەترسیێ دا، ئەو هەڤپەیمانێن بچووك یان گرۆپێن كێمنەتەوەیاتی یێن وەك كوردانە كو پشتی ب ویڤە دمینن. هەروەسا ل دەمێ زلهێزێن جیهانێ ل گەل ئێك دئاخڤن، ئەوان ئارمانجا وان پاراستنا «ئارامیێ» یە و بۆ وان «ئارامی» یانی بێدەنگكرنا وان گرۆپێن كو دكەنە سەرئێشە بۆ دەڤەرێ و ئەڤ چەندە ژی ل دژی بەرژەوەندیێن نەتەوەیی یێن كوردانە.
ب دیتنا من، د ڤێ قووناغێ دا، دڤێت كورد ب هەر ئاوایەكێ بیت كار بكەن بۆ وێ چەندێ كو نەبنە «قوربانیا» ڤێ رێككەفتنێ؟ ژبەركو ئەم نزانین دڤێت پشت ب هێزێن خۆ ببەستن یان ل هەڤپەیمانێن دی بگەڕن؟ ئەو ژی پشتبەستن ب هێزا خوە یان خوە-پاراستن: ئێكگرتنا ناڤخۆیی، د ڤێ دەمێ دا، هەر جۆرە ناكۆكیەكا ناڤخۆیی د ناڤبەرا پارتێن كوردی دا (ل باشوور یان ل رۆژئاڤا) تەنێ دەلیڤێ ددەتە ئیرانێ و هێزێن دی كو فشارێ ل سەر كوردان بكەن. ئێكگرتنا گۆتارا سیاسی و ئابووری، تاكە قەلغانە كو دشێن بەرامبەر بڕیارێن دەرەكی راوەستیت. دیسا سەربخۆیا ئابووی: هەتا كورد نەبنە خۆدان ئابووریەكا باش كو پشت نەبەستیت ب ڤەكێشانا ڤان رێككەفتنان، دێ هەر قوربانی بن. رێكەكا د ژی یا هەی كو ئەو ژی سیاسەتا ئەكتەرێ پێدڤی ل گەل زهێزدار: وەكی سەلماندنا گرنگیێكورد دڤێت خۆ وەك كاراكتەرەكێ كاڕا ل دەڤەرێ نیشابدەن كو ئەگەر هات و د ڤێ رێككەفتنێ دا كورد هاتنە پشتگوه ئێخستن، ئاسایشا هەمی دەڤەرێ دێ دوبارە تێكچیت. ب وێ وی شێوەیی، ئەمریكا دڤێت تێبگەهیت كو ئارامییا بێ كوردان دڤێ دەڤەرێ دا بتنێ دەمەكێ كێم دژبیت. یا ژ هەمیان گرنگتر دبلۆماسییا نەرم، د ناڤبەرا دانوستاندنێن ئەمریكا و ئیرانێ دا، دڤێت كورد دبلۆماسییەكا نەرم و زیرەك بكاربینن، ب وێ شێوەیێ كو نەبنە دژبەرێن رێككەفتنێ دا كو نەكەڤنە د ناڤ لیستێن رەش یێن هێزداران دا، بەلكو ببنە پێكهاتەیەكێ پێدڤی بۆ بجهئینانا وێ رێككەفتنێ. سیاسەتا هەردو ئالیان د ڤێ رەوشێ دا یان پێشخستنا هێزا ناڤخۆیی بۆ دیتنا بڕیارێن سەربخۆ، ل گەل دبلۆماسییەكا زیرەك بۆ تێكەلكرنا بەرژەوەندیێن كوردان دگەل بەرژەوەندیێن زلهێزان، دا كو نەهێلن كورد بێ نرخ بهێنە دانان. د ڤی دەمی دامەزنترین و ئازاردەرترین كێشەیێن د ناڤا جڤاكێ كوردی دا و ئەڤە یە كو خالا لاوازە یا كو هەمی هێزدارێن جیهانی و هەرێمی ژی ب باشی پێ دزانن و ل سەر یاریێ دكەن.
دا ژ بیر نەكەین ل دەستپێكێ ل خوە بگەرین ئەگەر ئەم ب چاڤەكێ ڕەخنەیی ل ڤێ رەوشێ بنێرین، دێ بینین كو نە ئێك بوون، ئانكو نە ئێكگرتنا ئەڤان پارتایەتیا چەند ئاریشەیێن مەزن بۆ گەلێ كورد پەیدا كرینە….و ئەڤ وەلاتێن هەڤسنۆر ب ساناهی دشێن كارتێكرنا خوە ل سەر ڤان پارتان هەبیت.
