بهێزكرنا بەرگـریا نـاڤخۆیی ل هـەنبەر گـەفێن ئـابـووری ـ دەرەكـی یێن ب شـۆك
د ـ بێوار عەبدولعەزیز سەیدۆ
پشكا ئێکێ
بـەشـێ (1): ئەگەرێن دەرەكی یێن گرانیێ ل هەرێمێ
گرانی (گرانبوونا بهایان) یا بوویە ئێك ژ مەزنترین ئالۆزیێن ئابووری ل هەنبەر خەلكێ هەرێما كوردستانێ. ل ماوەیێ چەند سالێن بۆرین دا، خێزان ڕوو ب ڕووی گرانبوونا بهایێ خوارنێ، خانووبەران، ڤەگوهاستنێ، چاڤدێریكرنا ساخلەمیێ و كەلوپەل و خزمەتگوزاریێن دی یێن سەرەكی بووینە.
ئەگەرێن دەرەكی ژ دەرڤەیی هەرێمێ سەرهەلددەن، لێ كارتێكرنەكا ئێكسەر ل سەر بهایێن ناڤخۆیی هەیە، ژبەر پشتبەستنا زێدە یا هەرێمێ ل سەر هاوردەكرنێ ب گشتی. هەرێما كوردستانێ زێدەتر ژ 85% ژ خوارن، دەرمان، كەلوپەلێن مەزاختنێ (Consumer Goods)، كەرەستەیێن ئاڤەدانكرنێ و ئامیرەیان ژ دەرڤەی وەلاتی دئینیت، ل دەمەكێ كو بەرهەمێ ناڤخۆیی كێمتر ژ 15% ژ پێدڤیێن بازاری پڕ دكەت. ژبەر هندێ، زێدەبوونا بهایێن جیهانی و ئاریشەیێن زنجیرا گەهاندنێ (Distribution Chain) ب ساناهی كار دكەنە سەر بازارێن ناڤخۆیی بێی كو چ ڕێكارێن ڕۆهن بۆ پاراستنا بهایێن ناڤخۆیی هەبن.
گرانی ل وەلاتێن هەڤپشكێن بازرگانی یێن سەرەكی وەك توركیا (35% هەتا 50%) و ئیران (40% هەتا 43%) تێچوونا بەرهەمهێنان، ڤەگوهاستن و هنارتنێ بلندكریە، كو د ئەنجام دا ئەڤ تێچوونە ئێكسەر دكەڤیتە سەر ملێ كڕیاران ل هەرێمێ. زێدەباری ڤێ بلندبوونا بهایێن كەلوپەلێن سەرەكی یێن جیهانی وەك گەنم، ڕوونێ خوارنێ، شەكر، سۆتەمەنیێ ژبەر ئالۆزیێن جیۆپۆلیتیكی، شەڕی ڕۆسیا و ئۆكرانیایێ, گرتنا تەنگاڤا هۆرمۆز خەرجیێن ژیانا ڕۆژانە گەلەك بلندتر كرینە.
ل دووماهیێ، فشارا گوهۆڕینا دراڤی ڕۆلەكێ سەرەكی دبینیت. هەر چەندە بانكا ناڤەندی بهایێ فەرمی یێ دیناری ل سەر 1,300 جێگیركریە، بەلێ بازرگان ناچارن دۆلاری ژ بازارێ ڕەش ب بهایێ 1,450 هەتا 1,530 دیناران بكڕن. ئەڤ جوداهیا 10% هەتا 15% ئێكسەر بهایێ كەلوپەلێن هاوردەكری گرانتر دكەت.
بـەشـێ (2): ئەگەرێن ناڤخۆیی و لاوازیا رێكخستنا ئابووری
ئەگەرێن ناڤخۆیی ڕەنگڤەدانا سست یا هەیكەلێ ئابووریێ هەرێمێنە و نیشانێن نەخۆشیا «دەردێ هۆلەندی» نە، كو تێدا هاتنا داهاتێ پەترۆلێ بهایێ دیناری ب شێوەیەكێ دەستكرد بلند كریە و ڕكابەریا بەرهەمێ ناڤخۆیی كێمكریە. كەرتێن چاندنێ و پیشەسازیێ ل بەرهەمئینانا ناڤخۆیی گەلەك پاشكەفتینە؛ بۆ نموونە، چاندن كێمتر ژ 3% هەتا 5% پشكداریا بەرهەمێ ناڤخۆیی (GDP) یا هەرێمێ دكەت. ژبەر هندێ، هەرێم ب ڕێژەیا زێدەتر ژ 85% پشت ب هاوردەكرنا بەرهەمێن خوارنێ و پێدڤیێن سەرەكی یێن ڕۆژانە گرێددەت كو ئەڤە دبیتە ئەگەر كو هەرێم ل هەنبەر فشارێن بهایێن دەرەكی یا لەرزۆك بیت.
تێچوونا بلند یا سۆتەمەنیێ، ڕێكارێن ئاڵۆز ێن گومركێ د ناڤبەرا پارێزگەهان دا, گەندەلی ل دەرگەهێن سنووری، خەرجیێن كۆگەهان و ڤەگوهاستنێ تێچوونەكا زێدە و نە پێدڤی دادننە سەر كەلوپەلان د بازاری دا، بەری بگەهنە دەستێ كڕیاران. هەروەسا، خەرجیێن بلند یێن كرێیا دوكانان و خانییان ل باژێران زێدەباری پشتبەستن ل سەر موەلیدێن ئەهلی (كو مەهانە 12,000 هەتا 20,000 دینار بۆ هەر ئەمپێرەكێیە) تێچوونا كاركرنا بازرگانی گەلەك بلند دكەن. تێچوونەكا زێدە دداننە سەر هەمی سێكتەرێن ئابووری، كو د ئەنجامدا ئەڤ تێچوونا زێدە ب شێوەیەكێ ئێكسەر دكەڤیتە سەر بهایێ كەلوپەل و خزمەتگوزاریان.
ژ لایەكێ دی ڤە، ئەگەرێن بنەرەت ژی كارتێكرنەكا نەرێنی دكەن. كێشەیێن بەردەوام یێن بودجەی ل گەل حوكمەتا فیدرال ل بەغدا، گیرۆبوونا مووچەیێ فەرمانبەران و پشتبەستنا 80% هەتا 85% ل سەر داهاتێ پەترۆلێ نەئارامیەكا داڕایی یا گەلەك د بازاری دا دروستكریە. نەبوونا هەمەجۆركرنا ئابووری، ئالۆزیێن ڕێنماییان و ڕۆتینا ئیداری بنەگەهێ كەرتێ تایبەت و وەبەرهێنانێ سستكریە.
بـەشـێ (3): سیاسەت و ڕاسپاردە بۆ چاكسازیێ
سیاسەتێن پێشنیاركری بۆ كێمكرنا گرانیێ ل هەرێمێ دابەش دەبن ل سەر ڕێكێن كورتمەودا (0–12 مەهـ) و چاكسازیێن رێكخستنێ یێن درێژخایەن (2–10 سال).
د كورتمەودادا، پێدڤییە هەڤڕكی د بازاری دا بهێتە زێدەكرن و ڕێ ب یاریپێكرنا بهایان نەهێتەدان. بۆ ڤێ چەندێ، پێدڤییە حوكمەت ب ڕێیا كێمكرنا ئاستەنگان ل بەر كار و بازرگانیێن نووی (New Entrants to the market) و جێبەجێكرنا قانوونێن ڕكابەریێ، قورغكاریێ راگریت. هەروەسا، ئاڤاكرنا سیستەمەكێ دیجیتاڵی بۆ چاڤدێریكرنا بهایان ب ڕێیا داتایان دێ ڕێك ل بەر چاڤدێران ڤەكەت كو بلەز زێدەبوونا سەختە یا بهایان، كێمبوونا كەلوپەلان، یان قورغكاریێ پێشوەخت دەستنیشان بكەن. ئاڤاكرنا ڤی بنەگەهێ داتایی دێ بڕیارێن چاڤدێریێ جێگیر، دروست و زانستی كەت ل شوونا بڕیارێن هەستەكی یان بلەز.
ژ لایەكێ دی ڤە، چاكسازی د سیاسەتا باج و ڕسۆماتان دا ل سەر كەلوپەلێن سەرەكی پێدڤییەكە، چونكی پێدڤییە سیاسەتا باجێ پشتگیریا بەرهەمهێنانێ بكەت نەك تێچوونا كڕیاران زێدە بكەت. لادانا باجا گومركێ و ڕسۆماتێن ئیداری ل سەر خوارنێن سەرەكی، كەرەستەیێن چاندنێ و ئامیرەیێن پیشەسازی دێ بهایێن دووماهیێ بۆ كڕیاران كێم كەت. هەروەسا، ئاسانكاریا باجێ بۆ كارگەهێن ناڤخۆیی دێ وەبەرهێنانا تایبەت هاندەت بێی دروستكرنا گرانیێ.
بۆ بهێزكرنا لۆجستیكا سنووران و نووژەنكرنا گومركێ، دیجیتالكرنا ڕێكارێن گومركێ، كێمكرنا دەمێ پشكنینا كەلوپەلان و دانانا سیستەمەكێ ئێكگرتی ل دەرگەهێن سنووری ل گەل توركیا و ئیرانێ دێ خەرجیێن مەخزەنان و گیرۆبوونا بارێن بازرگانی كێم كەت، كو ئەڤە تێچوونا زێدە ژ سەر ملێ كڕیاران هەلدەگریت.
هەروەسا ، بهێزكرنا پاراستنا جڤاكی بۆ تەخێن هەژار و نووژەنكرنا سیستەمێ پاراستنا جڤاكی یا فەرە. پێدڤییە حوكمەتا هەرێمێ پرۆگرامێ كارتێن دیجیتاڵی یێن خوارنێ (ب تایبەت بۆ 20% ژ تەخێن بێدەرامەت) ل گەل هاریكاریا دارایی یا ئێكسەر و سۆتەمەنیا زڤستانێ دابین بكەت. ئەڤە دێ پاراستنێ دەتە خێزانێن هەژار بێی كو تێكچوونێ د بازارێ ئازاد دا دروست بكەت.
د چاكسازیێن درێژخایەن دا، ب هێزكرنا بەرهەمئینانا ناڤخۆیی د كەرتێن چاندنێ و پیشەسازیێ دا، هەمەجۆركرنا ژێدەرێن ئابووری و كێمكرنا پشتبەستنێ ل سەر داهاتێ پەترۆلێ و باشتركرنا ژێرخانێ (كارەبا بەردەوام و ڕێك و پران) پێدڤیێن سەرەكینە. هەروەسا، بهێزكرنا هەڤكاریا دارایی ل گەل حوكمەتا فیدرال ل بەغدا، ئەنجامدانا چاكسازیێن دارایی ب شێوەیەكێ گشتگیر و هاندانا وەبەرهێنانا كەرتێ تایبەت دێ باوەڕیا ئابووری و سەرمایەگوزاریێ ڤەگەڕینیت.
د ئەنجامدا، گرانی ل هەرێمێ ب پلەیا ئێك ژبەر لاوازیێن هەیكەلێ ئابووری و جوداهیا نێڤبەرا تێچوونا ژیانێ و داهاتێ خێزانانە. ئەڤ ڕێكارە هەمی گرانیێ د شەڤەكێدا كێم ناكەن، بەلێ دێ بنەگەهەكێ قاهیم بۆ ئابوورەكێ ئارامتر، سەربەخۆتر، دادپەروەرتر و گەشەسەندیتر ئاڤا كەن.
* دكتۆرا د سیاسەتا گشتی دا – مامۆستا ل زانكۆیا دهۆك
