تـەنگا هـۆرمز ل بن گـەفێ یە.. ئەرێ هەرێم دێ شێت بیتە فریادڕەس؟
ژیـار عـەلـی
د ناڤ جەنجالییا ئالۆزیێن جیوپولوتیكی ل رۆژهەلاتا ناڤەراست, ناڤێ ‘تەنگا هورمز‘وەك كلیلا ژیان و مرنا ئابوورێ جیهانێ دهێتە زمان, ل ێ پرسیارا هەرە مەزن ئەوە: ئەگەر گرتنا ڤی دەرگەهێ ئاڤێ یێ بەردەوام بیت, سفرەیا خوارنا مە دێ تووشی چ لەرزینان بیت؟ ئەرێ هەرێما كوردستانێ دشێت ڤێ گەفێ بكەتە دەلیڤە بۆ بوهژاندنا كەرتێ چاندنێ؟
1- هورمز: دەمارێ خوینێ یێ ئاسایشا خوارنێ:- تەنگا هورمز ب تەنێ رێكا پەترۆلێ نینە, رێكا سەرەكی یا وان گەشتیانە كو ب هزاران تەنێن گەنمی, برنج, پەینێ كیمیاوی بۆ ئیراق و دەڤەرێ ڤەدگوهێزن, لەورا گرتنا ڤی تەنگی ئانكۆ:-
• سستبوونا زنجیرەیا دابینكرنێ:- گرانیا كەرەستێن خوارنێ یێن هاوردەكری ب شێوەكێ خەیالی.
• قەیرانا پەینی :- پتریا پەینێن كیمیاوی یێن جیهانی ژ گازا كەنداڤی بەرهەم دهێن, راوەستانا هناردەیا وان كارتێكرنێ ل سەر كێمبوونا بەرهەمێ چاندنێ ل سەرانسەری جیهانێ, مەترسی ب تنێ گرانبوونا كەلوپەلێن ناڤ مۆل و ماركێتان نینە, بەلكی پەككەفتنا سیستەمێ چاندنێ ب خۆیە, پڕانییا پەینێ كیمیاوی و تۆڤێن نایاب ب رێیا دەریا دەرباز دبن و ئەگەر ئەڤە راوەستیا, تێچوونا چاندنێ ل ناڤخۆ دێ بلند بیت و جۆتیار نەشێت ب هەمان نرخا جاران بەرهەمێ بدەتە بازاری.
2- هەرێما كوردستانێ: د ناڤبەرا گەف و دەلیڤەیێ دا:
بۆ ئیراقێ كو پشتبەستنێ ل سەر بەندەرێ (ام اقصر) دكەت, گرتنا هورمز كارەساتە ژبەركو نێزیكی 90% بازرگانیا دەریایی یا ئیراقی د هورمز دا دەرباز دبیت, د ڤێرە دا پێگەهێ جوگرافیی یێ هەرێما كوردستانێ وەك (رێكا جێگیر) دەردكەڤیت.
(ژ هەرەشەیێ بو دەلیڤێ) ل شوینا كو هەرێم ب تەنێ وەك رێرەوێ ترانزێت بمینیت, دشێت ڤێ قەیرانێ بكەتە دەلیڤا (دەرگەهێ رزگاربوونێ) ب ڤی شێوەی:-
• كوردستان وەكو سەبەتا خوارنێ:- ئەردێ كوردستانێ وەكو (زێرێ كەسكە) دشێت پێدڤیێن خوارنێ یێن ناڤخۆ مسۆگەر بكەت، لەورا ب بلندبوونا نرخا خوارنێ ل جیهانێ, بەرهەمێ ناڤخۆ یێ كوردستانێ وەكو (گەنم) د شیاندایە سالانە نێزیكی2 دو ملیۆن تەنێن گەنمی بەرهەم بینیت, ئەڤەژی دكەتە نیڤا پێدڤیا هەمی ئیراقێ)، هەروەسا, پتات, بەرهەمێ فێقی, زەرزەوات, سامانێ ئاژەلی..) دێ بیتە خۆدان بهایەكێ ستراتیژی. ئەڤە ژی هاندەرە بۆ حوكمەتێ و كەرتێ تایبەت كو وەبەرهێنانێ پێشەسازیكرنا بەرهەمێ چاندنێ دا بكەن.
• پەرەپێدانا رێكا هشكانی (توركیا – كوردستان – بەغدا)؛ هەرێم دشێت بیتە پلاتفۆرمەكا بازرگانی یا جیهانی. ئەگەر هورمز بەردەوام یا گرتی بیت, بازرگانیا جیهانی نەچارە بەرە ب رێكا هشكانی ڤە بچیت و كوردستان دێ بیتە دەرگەهێ سەرەكی یێ گەهاندنا خوارنێ ئیراق و توركیا و ئەورۆپا.
3- چاوا ئەڤ گەفە دێ بنە دەلیڤا مسوگەركرنا ‘ئاسایشا خوارنێ‘:-
كوردستان وەكو جێگیر, هەرێما كوردستانێ دەرگەهێ ئیراقێ یە بۆ توركیا و ئەورۆپا, هەر تشتەكێ ژ هورمز نەهێت, دێ ب رێیا دەرگەهێ ئیبراهیم خەلیل ڕا هێت و ئەڤە هێزەكا ئابووری و سیاسی یا مەزن دەتە هەرێمێ. لەورا یا, پێدڤیە ئەڤ پێنگاڤە بهێنە هاڤێتن:-
• وەبەرهێنانا ستراتیژی:- هەرێم خۆدان هەر چار رەگەزێن سەرەكی یێن پێشڤەبرنا كەرتێ چاندنێ یە (ئاخەكا ب پیت, ئاڤەكا باش,كەش و هوایەكێ گونجای و دەستێ كاری یێ باش), ئەگەر فشار ل سەر هورمز زێدەبوو, حوكمەت دشێت وەبەرهێنەران هان بدەت ل شووینا فرۆتنا بەرهەمێ خاف, دامەزراندنا كارگەهێن مەزن یێن پیشەسازیكرنا بەرهەمێ چاندنێ وەك ئاڤاكرنا كارگەهێن قوتیككرن, شیرەمەنیێ و كارگەهێن ئاری و زەیتێ و زێدەكرنا كوگەهێن عەمباركرنێ داكو خوارن بۆ ماوەكێ درێژ بمینیت, (ب خۆشحالی ڤە د سەردەمێ كابینەیا نەهێ دا (4) سایلۆیێن نوی هاتینە ئاڤاكرن و(5) سایلۆ د قووناغێن جێبەجێكرنێ دانە, (319) كوگەهێن ساركرنی, (30) هزار خانیێن پلاستیكی, هەروەسا گەشەیا كەرتێ چاندنێ بەرزبوویە ژ (1.8% بو 10%).
• پشكداریا پیشەسازیا پالپشت:- وەك (پیشەسازیا پەینی و قڕكەرا ئەگەر مە ‘بانكەكا توڤا و كارگەهێن پەینی ‘ئامیرێن چاندن و ئاڤدانێ یێن ناڤخۆیی هەبن, دێ بینە خۆدان بریارا خۆ و چ منەت ب بازرگانیا دەریایی نابیت.
گرتنا تەنگا هورمز زەنگەكا مەترسیێ یە, بەلێ بۆ هەرێما كوردستانێ، ئەڤە دەلیڤەیە داكو ب هێز ڤەگەریتەڤە, كوردستان دشێت نە بتنێ خوارنا خۆ دابین كەت, بەلكو دشێت ببیتە ژێدەرێ سەرەكی یێ ئەولەهیا خوارنێ بۆ هەمی ئیراقی, كلیلا سەركەفتنێ ژی د دەستێ جۆتیارێ كورد دایە, ب مەرجەكی پشتەڤانییا زانستی و ئابووری لێ بهێتەكرن.