دهمێ نڤیسهر بۆسهلهیا خۆ ژ دهست ددهت
عهبدولخالق سولتان
بهری دهمهكی، برادهرهكێ من یێ نێزك گۆت: ئهڤرۆ ئهز ل پهرتووكخانهیهكێ بووم، ژ نشكهكێ ڤه كهسهك هاته د ژۆرڤه، چهندین دانه ژ پهرتووكهكێ دانانه ل سهر مێزا پهرتووكفرۆشی، و گۆتێ: «ئهڤه نویترین بهرههمێ منه، ههر ئهڤرۆ ژ چاپخانهیێ دهركهتیه«. من ژی وهكو مهرهق دانهیهك ژ وێ پهرتووكێ راكر، پشتی ل بهرگی نێڕیم و ئاورهك ل ناڤهرۆكێ كری، من ژ خودانێ وێ پرسی: ئهڤه چ ژانرێ نڤیسینێ یه؟ رۆمانه، كورتهچیڕۆكه، ههلبهسته، ژیانامهیه؟ نڤیسهری ب گڕنژین ڤه گۆت: «ئهو نهگرنگه، بلا خوینهر بۆ خۆ ناڤێ ژانرهكی ب دانیته ل سهر!».
ههر چهنده ئهز نه دژی دهركهفتنا هندهك ژانرێن نوی مه و دیاردهیا تێكهلبوونا ژانران، چونكی تشتهكێ سروشتی یه ژانرێن نوی ل دویڤ پێدڤیێ بهێنه ههبوونێ، و ئهڤه یا جودایه ژ كو نڤیسینهك بێ ناڤ و ناسنامه بهێته بهلاڤكرن! لهورا رستهیا دویماهیێ ژ ئهڤێ دیالۆگا بۆری، دهرگههـێ چهندین پرسێن ئازریای ل دهڤ من تاقكر؛ بۆچی ژانرێن ئهدهبی ههنه؟ چهوا پهیدابووینه؟ چ بهایێ خۆ ههیه؟ ئهرێ ئاخفتنا ئهڤی كهسی دكەڤیته دبن سیبهرا ئهوا دبێژنێ «تێكهلبوونا ژانران»؟ یا ژی دبیت ئهڤ گۆتنه ڤهرێژا تیۆرا «مرنا نڤیسهری» بیت، ئهوا «رۆلان پارت»ی ئاماژه پێكری؟ كو گهلهك كهسان تا نوكه ب دروستی ئهڤ تێگههه وهرنهگرتیه؟ و دبیت ژی ئهڤا گۆتی رێكهك بیت نڤیسهرێ تێكستی خۆ ژ بهرپرساتیێ قورتال بكهت؟! چونكی ب دروستی نه یێ شارهزایه د بنهمایێن ژانرێن ئهدهبی دا!
ههر چهوا بیت… فهره ل دهسپێكێ بزانین بۆچی نڤیسینێن ئهدهبی بۆ چهندین ژانرێن جودا هاتینه پۆلینكرن؟ بهری ههر تشتهكی ئهڤ ژانرێن ئهدهبی د ئێك دهم دا پهیدا نهبوویه، ئانكو ههمی ب ههڤرا ل ههمی دهمان نهبوون، بهلكو ل دهسپێكێ هندهك ههبوون وهكی جیڤانۆك، ئهفسانه، حكایهت و ههلبهستێن درێژ، و گهلهك ژ وان نوكه كار پێ ناهێته كرن. ههروهسا پهیدابوونا وان گرێدای هندهك كاودانێن تایبهت بوو، كو پهیوهندی ب سیستهم و شێوازێ ژیانا مرۆڤ و جڤاكێن وان سهردهمان بوو. ههژیه بێژین پتریا وان ژانران د زارهكی بوون، نهك نڤیسكی، بۆ نمونه جڤاكهكێ وهكی كۆمهلگهها عهرهبان ههتا هاتنا ئاینێ ئیسلامێ تنێ دو ژانرێن ئهدهبی تێدا دزالبوون، ئهو ژی: ڤهگێڕانا حیكایهتێن وهكی «ئهبو زهیدێ هیلالی» و ڤههاندنا ههلبهستێن وكی «معلقات»ان. بهلێ د وان سهردهمان دا ژی ههر ڤاڤارتن بۆ ژانرێن ئهدهبی ههبوو. و دهمێ جهماوهری گوهـ ل ناڤێ «چیڕۆكبێژ»ی دبوو دزانی دێ چ هێته گۆتن، ههروهسا دهمێ دگۆتن فلان كهس ههلبهستڤانه، وان دزانی ئهو دێ ژانرهكێ ئهدهبی یێ تایبت بێژیت، كو كێشه و سهروا تێدا دهێنه دانان، ئانكو جهماوهر ژبهر ههبوونا ئهڤێ ڤاڤارتنێ دشیا گوهداریا وی ژانری بكهت یێ وی حهز ل سهر ههی.
ئهڤجا د ئهڤرۆكه دا، پشتی ئهڤێ پێشكهفتنێ، و زێدهبوونا ژمارا ژانرێن ئهدهبی، فهره نڤیسهر پتر ڤێ پۆلینكرنێ ل بهرچاڤ وەرگریت، و نڤیسینا خۆ د چارچۆڤهیێ ژانرهكێ ئهدهبی یێ دهستنیشانكری دا بنڤیسیت، ژبهركو ههر ژانرهكی وهرگرێ خۆ یێ تایبهت یێ ههی، خۆشیێ و چێژێ ژێ دبهت.
ههر ژانرهكێ ئهدهبی بۆ مهرهمهكێ د هێته نڤیسین، لهورا ههر ئێك د ماوهیهكێ دهستنیشانكری یێ مێژوویێ دا دهركهفتیه، كو ل وی سهردهمی پێدڤی ب دهركهفتنا ئهوی ژانری ههبوویه، بو نمونه؛ دهركهفتنا رۆمانا ههڤچهرخ گریدای وان گوهۆڕینێن مهزن بوو ئهوێن ل سهر ئاستێ جیهانێ پهیدابووین، وهكی شۆرشا پیشهسازی، دهركهفتنا چینا سهرمایهدار، گهشهكرنا بیاڤێن زانستی، سوسیۆلۆگی و هزری، زێدهباری پهیدابوونا باژێرێن مهزن، كو بوونه ژینگهها سهرهكی یا قارهمانێن وان رۆمانان، ئانكو رهنگڤهدانهك بوو بۆ وان گوهۆۆینێن جڤاك و تاك ب گشتی ل سهدهیێن ههژدێ و نۆزدێ ڤهگرتین. لهورا، ئهم دشێن بێژین ههر ژانرهك بۆ تژیكرنا ڤالاهیهكێ هاتیه، و تنێ ئهو دشێت وێ ڤالاهیێ ب دروستی پربكهت.
ژ ملهكێ دی، ئهگهر نڤیسهر نهزانیت ئهو چ ژانره دنڤیسیت، یان چ ژانران نه ئینیته لسهر هزرا خۆ دهمێ دنڤیسیت، ل وی دهمی ههر تشتێ دهێته د هزر و خهیالا وی دا دێ ب ههرهمهكی و بێ ئاراستهكرن رێژیته ل سهر كاغهزێ! مینا گهمیڤانهكێ بۆسهلهیا خۆ دناڤ دهریایهكا مهزن دا ژدهستدهت، دبیت خۆشیهكا دهمكی ببهت، بهلێ ل داویێ دێ بهرزهبیت، و كهڤیته د زڤرۆكهكا بێ دویماهی دا، نهشێت چ سهران ژێ ببهته دهر! ئهڤجا، نڤیسینا ئهڤان كهسان ژی دێ رهنگڤهدان بیت بۆ وێ شهپرزهیێ و بهرزهبوونا هزری یا ئهو تێدا دژین. د ئهنجام دا، دێ ئالۆزیێ بۆ وهرگری ژی دروست كهت. لهورا دبێنم دهستنیشانكرنا ژانری بهری دهسپێكرنا كریارا نڤیسینێ، مینا بۆسهلهیهكێ یه نڤیسهری تا رادهیهكی ب هندهك رێنما و بنهمایان پێگیر دكهت، و ژ بهرزهیێ رزگاردكهت.
ژ ئالیهكێ دی، دڤێت نڤیسهری بههرهیا نڤیسینا وی ژانرێ ئهدهبی ههبیت یێ كو ئەو دنڤیسیت، ئهڤه و زێدهباری كو دڤێت نڤیسهری پێزانین و شههرهزایی د كارئینانا ئالاڤ و تهكنیكێن وێ ژانری دا ههبن. و ههر ئهڤهیه نڤیسهرێ كاریگهر و شههرهزا ژ یێ ئاسایی و نهنڤیسهر جودا دكهت، د ههمان دهم دا، وی ژ وان بهانهیێن نالۆژیك دویر دئێخیت، یێن هندهك خۆ پێ قائیل دكهن! دهمێ بهرههمهكێ «بێ ناسنامه« دهاڤێژنه ل سهر كاغهزێ! و دبێژن: «بلا خواندهڤان بو خۆ ناڤێ ژانرهكی ب دانیته ل سهر»!
