دو هێزێن قانوونی و دەستووری ل ئیراقێ هەنە
دلهین حەمدی
گۆڕەپانا سیاسی یا ئیراقێ ب گۆڕەپانەکا سیاسی یا ئالۆز و فڕە پێکھاتە و هەمە چەشنە دهێتە نیاسین و بێ گۆمان ئەڤ فڕە پێکهاتەییە دبیتە ئەگەرێ بەربەلاڤیێ و سەرهەلدانا تاقم و گرووپێن چەکداری یێن نەیاسایی و ئەڤ چەندە ڕاستەوخو دبیتە هەڕەشە بۆ سەر سەروەریا یاسایێ و سەقامگیریا وەلاتی و گەلەک جاران دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا بۆشایی یا ئەمنی دناڤا سوپایێ وەلاتی دا و دەرەنجامێن ڤێ چەندێ ژی ژ دەست دانا بەشەک یان تمامیا سەروەریا وەلاتی ب خۆ ڤە دگریت، ژ لایەکێ دیتر ڤە یاسایی و نەیاسایی بوونا هەر هێزەکا چەکدار مێژوو و ڕابردوویێ وێ هێزێ بڕیارێ ل سەر ددەن کا ئایا د چ بیاڤەکێ دا کار و چالاکی ئەنجام داینە و هەتا چ ڕاددەیەک د وارێ مرۆڤایەتیێ دا ڕۆل و ئەرک گێڕاینە و هەر لسەر ڤێ ڕوونڤەکرنێ دێ لسەر دوو ھێز و سوپایێن سەرەکی و یاسایی ل ئیراقێ ڕاوەستین ئەو ژی سوپایێ ئیراقێ و سوپایێ پێشمەرگەی نە.
ئەگەر ئەم پێناسەیەکێ بدەینە سوپایێ پێشمەرگەیێ کوردستانێ دێ بینین کو هێزا پێشمەرگەیێ کوردستانێ وەک چەمک و سوپایەکێ ڕێکخستی مێژوویەکا دەولەمەند و قۆناغ ب قۆناغ یا هەی و مێژوویا سەرهەلدانا ھێزا پێشمەرگەی وەک سوپایەکی نیشتیمانیێ ڕێکخستی ڤەدگەڕیتەڤە بۆ سەدەیێ بیستێ و سالا (١٩٤٦) ل سەردەمێ دامەزراندنا کۆمارا کوردستانێ ل مهابادا ڕۆژهەلاتێ کوردستانێ ب سەرکردایەتیا پێشەوا (قازی محەمەد) و دانانا ناڤێ پێشمەرگەی ژی ژ لایێ شاعێر و مێژوونڤیسێ کورد (فایق بێکەس) بوو و هندەک چاڤکانیێن دیتر دبێژن پێشەوا (قازی محەمەد) ب خۆ ئەڤ ناڤە پێشنیاز کرییە بۆ هێزا پاراستنا کوردستانێ کو ب ڕامانا وی کەسی دھێت یێ کو مەرگێ خۆ و مرنا خۆ دانایە پێشیا هەر تشتەکێ ل پێناڤی ئاخ و وەلاتێ خۆ و ل دوماهیێ پەیڤا (پێشمەرگە)ی جهێ پەیڤا (فیدایی) یان (سەرباز) گرت و پشتی هەڕفینا کۆمارا کوردستانێ ل مهابادێ نەمر (مەلا مستەفایێ بارزانی) و دەستەک و هەڤالێن وی ئەڤ ناڤێ پێشمەرگەی ڤەگوهاستنە باشوورێ کوردستانێ و ل وەختێ بەرپاکرنا شۆڕەشا ئەیلوولا مەزن ل سالا (١٩٦١)ێ دژی دەسهەلاتدارێن وی وەختی یێن ئیراقێ ھێزا پێشمەرگەی بوو ھێزا سەرەکی یا بەرگیری کرنێ ل بزاڤا ڕزگاریخوازا گەلێ کورد، پشتی ڕاپەڕینا (١٩٩١)ێ ژی و پێکئینانا ئێکەمین کابینەیا حوکمەتا هەرێما کوردستانێ (وەزارەتا پێشمەرگەی) ل (١٥)ی کانونا ئێکێ یا سالا (١٩٩٢)یێ ب فەرمی هاتە دامەزراندن داکو ھێزێن چەکدار لسەر شێوازێ پارتیزانی و حزبی ڤە بھێنە گۆھڕین بۆ ھێزەکا فەرمی و نیشتیمانی، پاشان ھێزا پێشمەرگەی ڕۆلەکی سەرەکی و بەرچاڤ ژی گێڕایە پشتی ژناڤچوونا ڕژێما بەعسی ل بوهارا سالا (٢٠٠٣)یێ و ب هەڤڕا کاڕکرن دگەل ھێزێن نوی یێن ئیراقێ ب ئەرکێ خۆ دانابوو پێخەمەت پاشەڕۆژەکا گەش و سەقامگیر بۆ گەلانێن ئیراقێ و پاشان د دەستوورێ هەمیشەیی یێ ئیراقێ دا کو ل سالا (٢٠٠٥)ێ ب پڕانیا دەنگان ھاتبوو پەسەندکرن تێدا ھێزا پێشمەرگەی وەکی ھێزەکا یاسایی یا پاراستنا هەرێما کوردستانێ هاتە نیاسین و پێگەهێ فەرمی و دەستووری یێ ھێزا پێشمەرگەی ژی هاتە دانان.
ھندی کو سۆپایێ ئیراقێ یە ژی ل (٦)ی کانوونا دوویێ یا سالا (١٩٢١)، ھاتیە دامەزراندن کو ل وی وەختی ئیراق ل بن ئینتیدابا بریتانیایێ مابوو پشتی کو ل ئیمپراتۆریەتا ئوسمانی جۆدا بووی و ئێکەم فەوجا ڤی سوپای ب ناڤێ فەوجا (مووسا کازم) کو بارەگایێ وێ ل دەڤەرا کازمیا بەغدا بو هاتە دامەزراندن، پاشی ل سالا (١٩٣١ – ١٩٣٧)ێ ھێزا ئەسمانی و دەریایی یا ئیراقێ هاتنە دامەزراندن و ئێکەم پشکداریا دەرەکی ژی یا ڤی سۆپای ل سالا (١٩٤٨)ێ بوو ئەو ژی ب ڕەوانەکرنا (٢٥٠٠) سەربازان بۆ وەلاتێ فەلستینێ و پاشی ل سالا (١٩٥٨)ێ سیستەمێ مەلەکی گوهۆڕی بۆ سیستەمێ کۆماری و د ماوێ سالانێن (١٩٨٠ – ١٩٨٨) شەڕێ ھەشت سالی یێ ئیران و ئیراقێ ژی بڕێڤەبریە سەرەڕای جێبەجێکرنا پڕۆسێسا ئەنفال و کیمیابارانکرن و کۆمکۆژیا کوردان پاشی ئەڤ سۆپایە ل سالا (٢٠٠٣)یێ پشتی هەڕفینا ڕژێما بەعس و ل سەر دەستێ (پۆل برێمەر)، حاکمێ مەدەنی یێ ئەمریکی بڕیارا هەلوەشاندنا وی هاتە دان و ل دویڤ دا ل سەر بنەمایەکێ نوی سۆپایێ نها یێ ئیراقێ یاسایی بوون و ڕەوایەتی پێ هاتە بەخشین و دوبارە هاتە ڕێکخستن و دامەزراندن، ل سالا (٢٠١٤) ڤالاهیا یا ئەمنی د ناڤا ڤی سوپای دا پەیدا دبیت و دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا داعشێ و ژ دەستدانا چەندین باژێڕێن ئیراقێ، هەروەسا ئەڤ چەندە بۆ ئەگەرێ ھندێ کو تاقمێن ملیشیاتی و توندڕەو د ناڤا ئیراقێ دا پەیدا ببن و ببنە هەڕەشە بۆ حوکمەت و سوپایێ ئیراقێ و د ڤێ ڕەوشێ دا ھێزا پێشمەرگەیێ کوردستانێ ڕۆلەکێ بەڕچاڤ دگێڕیت و هاریکاریێن ئەمنی و لوجستی پێشکێشی حوکمەتا ئیراقێ و سوپایێ ئیراقێ دکەت بێخەمەت ڤەگەڕاندنا دووبارە یا ئەمنییەتی و باژێرێن ژ دەستچوویی یێن ئیراقێ بۆ بن دەسهەلاتا سۆپایێ ئیراقێ، لێ هەتا نوکە حوکمەتا ئیراقێ ئەو ماف و ئیمتیازاتێن بۆ سۆپایێ ئیراقێ داناین بۆ ھێزا پێشمەرگەی دەستنیشان نەکرینە کو بەشەکن ژ دەسهەلاتا پاراستنا ئیراقێ ب گشتی و هەرێما کوردستانا ئیراقێ ب تایبەتی، ل دوماھیێ من دڤێت بێژم کو مێژوو دیدەڤانە ل سەر وێ چەندێ کو ڤان گرۆپێن تۆندڕەو و ملیشیاتیێن د ناڤا گۆڕەپانا سیاسی یا ئیراقێ دا ھیچ ڕۆل و پێگەھەک نەبوویە د ناڤا وەرچەرخانێن مێژوویی یێن ئیراقێ دا و گرووپێن وەختی نە و ب تنێ ژ بۆ تێکدانا ڕەوشا وەلاتی هاتینە دامەزراندن و ب چ ڕەنگەکێ ناھێنە بەراورد کرن دگەل ھێزەکا دەستووری و یاسایی یا وەکی پێشمەرگەیێ کوردستانێ و ھەروەسا سۆپایێ ئیراقێ، لەوما چەکدانانا وان گەلەکا فەر و پێدڤیە و ئەرکە ل سەر ملێن حوکمەتا ئیراقێ کو وان گرۆپێن ملیشیاتان نەچار بکەت چەکی دانن.
