دلهین حەمدی

چەمكێ (دەمارێن هەستیار یێن وەلاتی) دەستەواژەیەكا سیاسی و فەلسەفی و هزرییە كو تێڕوانینەكا ڕێكخستنی بۆ وەلاتی پێشكێش دكەت ب وێ ڕامانێ كو وەلات ب تنێ پێكهاتەیەكا یاسایی و كارگێڕی یا هشك نینە، بەلكی وەكی ئۆرگانیزمەكا زیندی و خۆدان هەست و هشیاری ڕەفتاران دكەت كو ئەگەر كار و كریار ل گەل بگونجن دێ وەرار و پێشكەفتنێ ب خۆ ڤە بینیت و بەروڤاژی ڤێ چەندێ، دێ داكەفتی و پاشڤەمایی مینیت، ل ڤێرێ دێ شلۆڤەكرنەكا هویر ژ بۆ ڕەهەندێن چەمكێ (دەمارێن هەستیارێن وەلاتی) دەینە دیاركرن:.
١ / دەولەت وەكی ئۆرگانیزمەكا زیندی: هەر وەكی مرۆڤەكێ ئاسایی كو پێدڤیە د ئەقل و كریاران دا یێ دروست بیت، وەلات ژی نەشێت ب تنێ ب ڕێیا دەقێن یاسایی ڤە كونتڕولا جڤاكی بكەت بەلكی وەلات پێدڤیە خۆدانێ (سیستەمەكێ دەماری) بیت كو وە لێ بكەت لێكدانەڤێ و شلۆڤەكرنێ بۆ بارودۆخێ دەوروبەرێن خۆ بكەت و پەیامان وەربگریت و كارڤەدانا گۆنجایی ژی هەبیت.
٢ / هەستكرن ب ئازار و ترسێ ب ڕێیا (دەمارێن وەرگر): دەمارێن هەستیارێن وەلاتی د ڤان دو خالان دا خڕڤەدبن.
* هەست كرن ب فشار و ئازاران، ل وەختێ كو جڤاك یان پێكهاتەیێن وەلاتی تووشی قەیرانەكا (داڕایی، جڤاكی یان ئەمنی) دبن سیستەمێ حوكمڕانیێ دڤێت هەر زوی هەست ب وێ ئازارێ بكەت و ب تنێ هەستكرن ب وێ ئازارێ ساخی و سلامەتیا سیستەمێ وەلاتی دسەلمینیت.
* خۆپاراستن و كارڤەدان، ئەگەر فشار یان هەر گەفەك هەبیت و وەلات هیچ پێنگاڤەكێ ژ بۆ بەرسینگ گرتن و چارەسەریێ نەهاڤێژیت ئەڤە وەكی تێكچوونا دەماران و ئیفلیجبوونا ڕامیاری (سیاسی) دهێتە وەسفكرن و د ڤی واری دا دبیت دەستێن دەرەكی ژی تێكەلی ناڤخۆیا وەلاتی ببن و سیستەمێ بڕێڤەبرنێ تێكبچیت.
٣ / جیاوازی د ناڤبەرا فشار و سەرڕەقیان دا: سیستەمێ حوكمڕانیا سەركەفتی دڤێت هێلێن وێ یێ جوداكرنێ د ڕۆن و ئاشكرا بن د ناڤبەرا:
* فشار ئێخستنا سەر كەسانێن دیتر هەروەكی كو چاوا وەلات قانوون و دەسهەلاتا خۆ دسەپینیت.
* سەرڕەقی كرن ل بەرانبەری داخوازیان، خۆڕاگریا چاڤ كۆرەیی ل بەرانبەری فشارێن ڕەوا یێن خەلكی یان گوهۆڕینێن سیاسی كو پڕانیا جاران دبنە ئەگەرێ هەڕفینا قەوارەیا وەلاتی.
ل ڤێرێ بۆ مە دیار دبیت كو (دەمارێن هەستیارێن وەلاتی) ئاراستەیێ هشیاریا دەسهەلاتێ نە ل ئاست خواست و مەترسی و ئێش و ئازارێن هەڤوەلاتیان و هێمایە ژ بۆ هندێ كو ئەرێ وەلات د حالەتێ هشیاریا تمام دایە یان نە و ژ حالەتەكێ دیتر كو بۆ مە دیار دبیت وەلات د حالەتەكێ هشیاریا تمام دایە ئەوە كو هەرگاڤ ڕێكارێن تایبەت دهێنە وەرگرتن ژ بۆ پاراستنا سەروەریا خاكی و دارایی، هەروەسا ساخلەمیا مرۆڤی ژ گشت ڕوییەكێ ڤە و ئەگەر ئەڤ چەندە نەبیت وەسا دیار دبیت كو ئەڤ دەسهەلاتە یان ئەڤ وەلاتە تووشی نەفامیێ بوویە كو ڕەنگە ببیتە ئەگەرێ ژناڤچوونێ یان ژناڤچوونا بەشەكێ، لەوڕا یا فەر و پێدڤییە كو دامەزراوەیێن فەرمی یێن وەلاتی بهێنە پشكنین و وردبینیكرن ژ ڕویێ شێوازێ كاركرنێ و ئەدایا وان و ئەڤە ئەركەكێ فەر و پێدڤیە نە وەك منەتەك، ل دوماهیێ دێ ئاماژێ ب خالەكا گرنگ و پێدڤی كەین كو دبیتە ئەگەرێ هندێ هەستەوەر و دەمارێن وەلاتی پتر ئەكتیڤ و كاڕا ببن ئەو ژی (هەست كرن ب بەرپرساتیێ) یە د وارێن هەستیارێن بڕێڤەبرنێ و گەشەپێدانێ دا و دڤێت سەرجەم لایەن چ خەلك یان كاربدەست و بەرپرس ڤێ خالێ بەرچاڤ وەرگرن ب تایبەتی لایەنێن بەرپرس و ڕێڤەبەرێن وەلاتی چونكی هەرگاڤا كو بەرپرسێن وەلاتی هەست ب بەرپرساتیێ نەكرن و تووشی (سڕبوونا سیاسی) بوون نە بتنێ ئەو ب خۆ بەلكێ دێ جڤاكی ژی بەر ب ئاقارەكێ نەدیار و ئالۆز و وێران ڤە بەن و هەستەوەر و دەمارێن وەلاتی ژی دێ قەڕسینن و ئەڤە بانگەوازییەكا ئاشكرایە بۆ پێداچوون و پشكنینا بەردەوام یا ئامرازێن حوكمڕانیێ بەری كو هەر تشتەك ژناڤ بچیت و وەلات ڤەگەڕیتەڤە خالا سفڕێ.

دلهین حەمدی

نابیت دیاردەیا هەڤدو شكاندنێ ب ڕێیا داخۆیانیان ژ لایێ وان كەسێن كو خۆ ب بەشەك ژ ڤەلڤینا سیاسی ددەنە نیاسین یا بەردەوام بیت، چونكی ڤێ چەندێ وێنەیەكێ تاری ل دەف جەماوەری دروست كریە دەربارەی وان ناڤێن كو بڕیارە سەركردە بن، گەلەك جاران ئەڤ داخۆیانیە دبنە ڕێگر ل بەر سینگێ ڕێزگرتنێ و هەلسەنگاندنا ئەرێنی هەتا هندەك جاران بێ ڕیزی ژی یا پێڤە دیارە.
پرانیا مە ب خۆ چاڤدێریا پێگەهێ میدیایی و وان بەلاڤۆك و گۆتگۆتكێن بێسەروبەر دكەین كو وەختەكێ زۆر ژ پێزانینێن (ڕاست و خەلەت و هەتا یێن نهێنی) ژی داگیركریە و ئەڤ شێوازێ كاركرنێ ژی دبیت ژ ئەنجامێ ڕاسپاردەیێن زارەكی یێن وان لایەنان بن كو نەڤێن ڕاستەوخۆ و ب ئاشكرایی داخۆیانیان بدەن و ڤان پێزانینێن مە ئاماژە پێ كرین دئێخنە سەر زارێ كەسانێن دیتر و ئەڤە ژی زێدەتر ژینگەها سیاسی ئالۆز دكەت، ڤێ مژ و مۆرانا زارەكی چ مفایەكێ خۆ نینە بەلكی چ خێرەك ژی تێدا نینە، چونكی دۆسیا ناڤخۆیی و دەرەكی یا وەلاتی ئالۆزیێن قۆناغا پشتی سالا (٢٠٠٣)یێ لێ زێدە بووینە و ل سەر پاشماوێ ئالۆزیێن بەری (٢٠٠٣)یێ وەسا دیارە ئەو دەرفەتێن پشتی پڕوسێسا ئازادیێ ل سالا (٢٠٠٣)یێ ب دەست ڤە هاتین بۆ بەرژەوەندیا گشتی نەهادئێنە بكارئینان، بەلكی پرانیا وان ژ بۆ بەرژەوەندیێن كەسۆكی هاتینە بكارئینان كو بەشەك هاتینە ئاشكرا كرن و بەشێ دیتر هەر بێی ڕاگەهاندن د دیار و ئاشكرانە.
بەس پا ئەو مژ و مۆرانا قەیرانا پشتی قەیرانا مەترسیدارتر مژویل بوونە ب بابەتێن نەسەرەكی ڤە و پشتگوه ئێخستنا بابەتێن هەرە گرنگ، چونكی واقعێ ئابووری یێ ئیراقێ گرێدایی یە ب پلاندانانێ ڤە و د ڕەوشەكا باش دا نینە و ئەڤێ چەندێ ژی ڕەنگڤەدانەكا خراب ل سەر پێكهاتە و گەلانێن ئیراقێ هەیە و ڤی بابەتی پەیوەندی ب واقع و پاشەڕۆژا وەلاتی ڤە هەیە دناڤا بڕیارێن نیڤدەولەتی دا كو ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیان هاتینە داڕشتن، د ڤێرێ دا دڤێت سیستەمێ سیاسی كارتێن خۆ یێن هێزێ هەلبژێریت و ئەگەر خۆدانێن خۆ و هیچ كارتەكێ نەبن، ئەم د ڕابردووی دا تووشی ئەزموونا داخۆیانیێن توندێن ڕژێمێن ئێك ل دویڤ ئێك یێن ئیراقێ بووینە و ئەو ب تنێ وەكی مژ و مۆرانەكێ بوون و ل دوماهیێ ڤەڕەڤیان و د ئەنجام دا شكەستن و هەڕفینا وان ڕژێما ژی دەرئێخست، مە بەری نها یا گۆتی و مە كار ژی یێ كری و هێشتا د بەردەوامین ژی داكو لایەنێن دیتر د ڕامان و جیبەجێكرنا بەرپرساتیێ بگەهن و پێدڤیە وەختی ژ بۆ ڤەخواندنا ئەركێن وان ل دویڤ بەندێن دەستووری تەرخان بكەن، نەك دوبارەكرنا وان شلۆڤەكرنێن كەسۆكی كو ژبلی زیان و خوسارەتیێ تشتەكێ دیتر بەرهەم نەئینایە.

دلهین حەمدی

گەنجبوون د ڕاستیا خۆ دا ناسنامەیەكە بۆ توێژا گەنجان و ب چالاكیێن خۆ؛ دشێن پارێزڤانیێ ژ ناسنامەیا خۆ بكەن و بڕیاردەرێن ژیانا خۆ و پاشەڕۆژا جڤاكا خۆ بن چونكی گەنج دشێت ببیتە ئاڤاكەر و د هەمان دەم دا دشێت ببیتە وێرانكەر ژی، گەنج ب هێز و دینەمۆیا جڤاكی هاتیە بناڤكرن واتە بێی ووزە و كاراییا گەنجی هیچ وەلاتەك پێشناكەڤیت و د هەمان دەم دا ب بنیاتێ شۆڕشان و ژیانێ ژی دهێتە پێناسەكرن، گەنج بابەتەكێ گرنگ و مەزنە و ب ژێدەرەكێ پڕ ووزە دهێتە نیاسین یا كو هەولا خۆ دروستكرنێ ددەت ل تەمەنێ خۆ دا و دڤێت خەیال و ئارەزۆیێن خۆ بكەتە ڕاستی و ببیتە بەشەكێ گرنگێ پێشكەفتن و وەراڕا گەل و جڤاكێ خۆ، توێژا گەنجان و یا ژنان كو دیارترین هێزێن جڤاكی نە و بەردەوام د لێگەڕیانێ دانە و لێگەڕیانا وان ژی بۆ ژیانەكا ئازاد و دیتنا ئیرادەیەكێ یە دناڤ هەر سیستەمەكێ دا و گەنجێن كورد ژی ب درێژاهیا مێژوویێ و نەوە ل دویڤ نەوەی بەرانبەری نەدادپەروەریێ و داگیركەرێن ئاخا كوردستانا مەزن ب بەردەوامی د تێكۆشانێ دا بووینە و خەون و خەیالێن دۆژمنێن خۆ و گەلێ خۆ بنئاخكرینە.
ل سالێن (٦٠)ان دا شۆڕشا گەنجان دەستپێكر ژ بۆ ئارمانجا گوهۆڕینێ و پێشكەفتنێ و هەرگاڤ گەنجان د ئاڤاكرنا جڤاك و وەلاتان دا وەكی ژنان ڕۆلەكێ سەرەكی و گرنگ دیتیە، هەروەسا د هەر شۆڕشەكا جیهانی دا ژی ڕۆلەكێ بەرچاڤ و ب هێز گێڕایە و هەر د كەڤن دا ژی هەتا نها ب ڤی ڕەنگی بوویە و بووینە ڕاستەڕێیەك ژ بۆ جیهانەكا ئازاد و پێشكەفتی، نموونە ژی ل سەر ڤێ چەندێ شۆڕشا گەنجێن فڕەنسایێ بوو ل سالا (١٩٦٨)ێ كو دیارترین قۆناغ بوو و تێدا گەنجان دەست ب سەرهەلدانێ كرن و بوونە پێشەنگ و بڕیاردەر د سیستەمێ نوی یێ وەلاتێ خۆ دا، دەستهەلاتدار بەردەوام هەولا كوشتنا هێزا گەنجان ددەن و هەمی هەولێن خۆ ددەن كو هێزا گەنجان بۆ خزمەتكرنا خۆ یا كەسوكی بكاربینن و دەرفەتێن بەر ب پێش چوونێ ژی نەدەنە گەنجی و هەول ددەن كو گەنجی بێ ئیرادە بكەن و كەسایەتییەكا لاواز د ناخێ وان دا بەرجەستە بكەن چونكی ئەڤ جۆرە دەسهەلاتدارە ل هێزا گەنجان دترسن، هەروەسا ترسا هەڕفینا دەسهەلاتا خۆ ژی ل ڤی گەنجی دكەن و ژ بەر ڤێ چەندێ توێژا گەنجان ڕۆلەكێ سەرەكی هەیە و هەبوویە ژی د ئاڤاكرن و هەڕفاندنا ڕژێم و دەسهەلاتان دا چونكی هێزا گەنجان بەرداوام ئەو هێزە بوویە یا كو وەلات و سیستەمێن وەلاتان نوی دكەت، ژبەر ڤێ چەندێ دڤێت گرنگی ب ڤی سامانێ مرۆڤی و ژێرخانەیا ئابووری و نیشتیمانی بهێتەدان و ب ڤێ گۆتنێ ل سەر گەنجان دێ دوماهیێ ب بابەتێ خۆ ئینم دەما كو دبێژیت (ئەز ژ دایك و بابێن خۆ سەركەفتیترم لێ نەشێم ژ زارۆیێن خۆ سەركەفتیتر بم) ڕامان ل ڤێرێ ئەوە گەنج و زارۆیێن مە پاشەڕۆژا وەلاتێ مەنە و دشێن ل مە سەركەفتیتر بن د وارێ خزمەتكرنا گەل و وەلاتی دا چونكی بەردەوام هێزا نویبوونێ د ناخێ وان دا هەیە.

دلهین حەمدی

نە ب تنێ هێڤێنێن گەشەكرنێنە، بەلكی ژ ستوونێن بنەڕەتی و گرنگ و پێدڤی یێن ئاڤاكرنا هەر وەلاتەكێ نە ئەو ژی (سەركردایەتی و سەروەری) نە، بێ گۆمان سەركردایەتی و سەروەری دو چەمكێن نەگوهۆڕن ل گەل هەڤدو و نەبوونا هەر چەمكەكێ ژ وان بەرانبەری چەمكێ دیتر دێ لاوازیا وەلاتی یان هەتا ژ دەستدانا وەلاتی ژ دەرەنجامان بن، سەركردایەتی هێزا ئاراستەكرن و سەرئێخستنا گرۆپەكێ یان جڤاكەكێ یە بۆ ئارمانجەكا دیاركری، هەروەسا دروستكرنا كاریگەریێ یە نەك ب تنێ ڕێڤەبرنێ و ژ سالۆخەتێن دیتر یێن سەركردایەتیێ ئەوە كو هونەرێ بجهئینانا ئارمانج و مەرەمێن مەزنە ژ لایێ كەسانێن بلیمەت و لێزان ڤە، د ڤێ واری دا كو ب سەركردە دهێنە بناڤكرن و سەركردەیێ سەركەفتی ژی ب ڤان تایبەتمەندیان دهێتە نیاسین:
١ ⁄ خودانێ دیدگەهەكا ڕۆهنە بۆ داهاتی و دزانیت پێنگاڤان بۆ كیڤە دهاڤێژیت.
٢ ⁄ هێزا ئاڤاكرنا باوەریێ د ناڤا تاقم و گرۆپان دا هەیە و دشێت كەسەكێ وزە بەخش بیت.
٣ ⁄ د وەختێن هەستیار دا كەسەكێ وێرەك و ڕاست و خۆدان بڕیارە.
٤ ⁄ ل وەختێ سەركەفتنێ دا شانازیێ ب گرۆپێ خۆ دبەت و ل وەختێ شكەستنێ دا ژی بەرپرساتیێ هەلدگریت.
ژ لایەكێ دیتر ڤە هەر گرۆپ و تاقمەكێ ڕۆلەكێ گرنگ د وارێ دەستنیشانكرنا سەركردەیێن خۆ و وەلاتێ خۆ دا هەیە و ئەو كەسانێن ڤان سەركردەیان هەلدبژێرن دڤێت كەسانێن بیرمەند و ئاقلمەند و لێزان بن، هەروەسا دڤێت بزانن كو پشتی هەلبژارتنا سەركردەیێ خۆ و وەلاتێ خۆ دێ چارەنڤیسێ وەلات و جڤاكێ وان بەر ب چ ئاقارەك ڤە چیت و ل ڤێرێ گۆتنەكا پڕی ڕامان هەیە دەما كو دبێژیت (هەردەما كو مرۆڤ بوونە بزن ئێدی گوهدرێژەك ژی دێ شێت سەركرداتیا وان بكەت)، لەوما ل ڤێرێ تێگەهشتن و بیرمەندیا خەلكی و سەركردەیان ب هەڤڕا د گرنگن بۆ پاشەڕۆژەكا گەش.
هندی كو سەروەری یە ژی دەسهەلاتەكێ بلند و خۆدان سەربەخۆییەكا تەمامە ب سەر ئاخا وەلاتی و بڕیاردانێ دا و هەروەسا هێزا دەولەتێ یە داكو بشێت ب ئازادانە سەرەدەرییان بكەت ل سەر ئاستێ ناڤخۆ و دەرڤە ب بەرچاڤگرتنا ڕێسا و قانوونێن نیڤدەولەتی و پەیماننامەیا ڕێكخراوێن نیڤدەولەتی بێی كو ملكەچی هیچ دەسهەلاتەكا دیتر یا بیانی ببیت، ئاسایی سەروەری ب سەر دو پشكێن سەرەكی دابەش دبیت: یا ئێكێ سەروەریا ناڤخۆیی یە كو هێز و دەسهەلاتا دەولەتێ دامەزراوەیەكە بۆ جێبەجێكرنا قانوونێ و پاراستنا سەقامگیریێ د ناڤا سنوورێ جوگرافی یێ وەلاتی دا. یا دیتر سەروەریا دەرەكی یە كو سەربەخۆیا وەلاتی د بڕیاردانێ دا دیار دكەت ب شێوەیەكێ كو هیچ هێزەكا دەرەكی نەشێت دەستوەردانێ د كاروبارێن نافخۆ یێن وەلاتی دا بكەت و پەیوەندیێن نیڤدەولەتی ژی ب حەزا خۆ بڕێڤە دبەت. ل ڤێرێ پەیوەندیا د ناڤبەرا سەركردایەتیێ و سەروەریێ دا، بۆ مە دیار دبیت كو دو چەمكێن تمامكەرێن هەڤدونە و د وارێ دەولەتداریێ و بڕێڤەبرنێ دا ژی سەركردایەتیەكا ب هێز و كاڕا ئەو هێزە یا كو بشێت سەروەریا قانوونێ و سەروەریا وەلاتی بپارێزیت، چونكی هەبوونا ئێك ژ وان بێی یا دیتر كاریگەرییەكا بهێز نابیت و سەروەریێ پێدڤی ب سەركردایەتیەكا حەكیمانە هەیە بۆ بكارئینانێ، هەروەسا سەركردایەتیێ ژی پێدڤی ب سەروەریێ یە بۆ جێبەجێكرنا پلانێن خۆ، ل دوماهیێ چەند دەستەواژەیەكێن نیشتیمانی ل سەر هەردو چەمكێن (سەركردایەتی و سەروەریێ) ددەمە دیاركرن:
١ ⁄ سەركردێ دلسۆز كەلها پاراستنا سەروەریا وەلاتی یە.
٢ ⁄ سەروەریا گەل و وەلاتی ژ هشیاری و ئیرادەیا سەركردەیێن وی وەلاتی ڤە سەرچاوەی دگریت.
٣ ⁄ سەكردایەتیا بهێز ڕێكێ نادەت دەستكاری د سەروەریا وەلاتی دا بهێتەكرن.
٤ ⁄ پاراستنا سەروەریێ ژ كارێن هەرە دەسپێكی یێن سەركردەیێن ڕاستەقینەیە.
٥ ⁄ سەركردایەتیا دروست رێكخستنا جڤاكی یە بۆ ئارمانجەكا بلند كو پاراستنا سەروەریێ و سەربەخۆیێ ژ گەوهەرێن وێنە.

دلهین حەمدی

مە یێ خۆ ل بەر گرتی و هێشتا ژی دێ خۆ ل بەر گرین چ ل بەر وان فشارێن كو د لۆژیكینە و چ ل بەر وان فشارێن كو هیچ بنەمایەكێ لۆژیكی و ڕاستی تێدا نییە، ب درێژاهیا سەدەی و دەهان سالان مە خۆ ل بەر فشارێن دەرەكی و نافخۆیی گرتییە و ئەو فشار ژی تێكەلەیەك بوون ژ وان فشارێن كو ئاراستەی گەلێ مە و بالێ دلسۆزێ بزاڤا كوردی هاتینە كرن و ئەڤە ژی ژبەر هەلسەنگاندنەكا نەدروست ژ لایێ دو جەمسەران ڤە، جەمسەرەك ژ جڤاتا نیڤدەولەتی كو هیچ وەختەكێ بەری بەرژەوەندیێن خۆ نەبووینە پشتەڤانێن دۆزا هیچ گەل و نەتەوەیەكێ و جەمسەرێ دیتر هەست ب گرنگیپێدانا جەمسەرێ ئێكێ دكەت و وان تشتان پێشكێش دكەت یێن كو بەشەك ژ بەرژەوەندیێن جەمسەرێ ئێكێ دەستەبەر دكەن.
ڤێ هەڤكێشەیا ب زەحمەت ئێكا هند كرییە كو فشارێن ئەمنی و سەربازی و تێكدانا میدیایی قەبارەیێ بەرپرسیاریێن مە گرانتر لێ بكەت، چونكی ئەم هەست ب دو پرسان دكەین: یا ئێكێ ئارمانجا دۆژمنی كو بنبڕكرنا مەیە دا بشێت زال ببیت ب سەر گەلێ مە و د ناڤ خۆ دا بحەلینیت و یا دوویێ هەستكرنە ب سروشتێ بەرپرسیاریێن مە كو هندەك بەپرسیاریێن بلندترن ژ ئاستێن سیاسی یێن بەرنیاس، پێدڤی ب ئاستەكێ بلند یێ لێك تێگەهشتنێ هەیە د سەرجەم ڕەهەندێن ململانێ دا، خەبات و تێكۆشین ب واتەیا وەسفكرنێ كارەكێ ب ساناهی نییە و ب هەمان شێواز پاراستنا وان ب پاقژی ل بەرانبەری ئەڤرازی و نشیڤیێن دەسكەفت و شكەستان دا كارەكێ ب ساناهی نینە چونكی زۆر كەس ژ ئەگەرێ لاوازیا ناڤخۆیی یان ب هێزیا دزژمنی ڕەنگە دەسبەرداری ئەركێن خۆ ببن وەك چاوا د ڕابۆری دا ڕوی دایە، ئەڤجا چ ژ ترسا بیت یان ژبەر بێهێزیێ و ئەگەرێن تایبەتی.
پرسا خەباتا سیاسی ب گەهشتنا ب دەسهەلاتێ گۆپیتكێ وەردگریت و فاكتەرەكە بۆ دەرئێخستنا ئاراستە و ئامادەییا وێ ئەقلیەتا سیاسی كو دەسهەلات گرتییە دەست و هەروەسا دەرخەرێ وێ چەندێ یە كو ئەرێ بەرنامێ كارێ وێ دێ چاوا بیت كو ژ بۆ وێ دەسهەلاتێ ئەڤ هەمی هەول و قوربانیە داین، ژ لایەكێ دیتر ڤە ئێك ژ فشاران ڕێكخستنا باررودۆخی یە ل گەل وێ توێژا كو لایەنگرێن دەسهەلاتا بەرێ بوون، نەهێلانا وێ چەندێ كو دەسهەلات ببیتە ئەگەرێ تۆلڤەكرنێ كو ڕێڕەوی بەرەف وێرانكارییەكێ بگوهۆڕیت كو تمامكەرێ وێرانكاریا بەرێ بیت، مە خۆ ل بەر وان هەمی فشاران گرت كو دەرەنجامێ وان سێدارەدانا كەس و كارێن مە بوو و هەروەسا تێكدانا ژیانا ئەوێن مایی ژ لایێ جڤاكی و ئابوری و هزری ڤە، هەروەسا ئەركێ ل سەر ملێن مە بوو كو بەرپرسیارییەكا نوی ب ستویێ خۆ ڤە بگرین بۆ ڕاستڤەكرنا خەلەتیێن وان لایەنێن كو پێشتر ل سەر دەسهەلاتێ بوون و ئەڤە ژی ب واتەیا دوقاتبوونا بارگرانیان بوو، دۆزا مە نەدلڤی و پێش نەدكەفت ئەگەر ب تنێ ب گلە و گازندەیان بەرامنەری تاوانباران ڕاوەستاباین بەلكی ژ بەر كاركرنا سەخت و بەردەوام ئەڤ واقعە دروست بوو، ئەم خۆ ل بەر هەمی جۆرێن ئازاران دگرین داكو ئەوا بەری نوكە هاتیە سەرێ گەلێ مە دوبارە نەبیتەڤە و هیڤیدارین ئەو ئەقلیەتا خرابكاری كرین و هێشتا یا بەردەوامە ژی ل سەر خرابكاریێ ل خۆ بزڤڕیت ئەگەر درەنگ ژی بیت.

دلهین حەمدی

ئەڤە گۆتارەكا ڕاست و ڕەوایە و نڤیسینا وێ ژی ئەركەكێ مێژوویی یە، چونكی ژێدەرێ وێ ژ ڕاستی و هویربینیا سیاسی یە، ئەم خۆدانێن بنەمایەكێ نەگۆڕین كو نابیت بهێتە گوهۆڕین یان ڕێكێ بدەین مژ و مۆرانان كێشمەكێشمەكا چاڤەڕێ نەكری بالێ ب سەر دا بكێشیت. ڕەوشا دەڤەرێ یا ئالۆزە و ئەوا ل داهاتی دا دهێتە چاڤەڕێكرن، دبیت گەلەك ژ وێ سەختتر بیت یا كو پێشبینی بۆ دهێتەكرن. كوردستان ژ هەژی وێ چەندێ یە كو ژ پێخەمەت وێ دوماهیێ ب لۆمەكرن و شكاندنا هەڤدو بینین و یا درست نەبوو كار بگەهیتە ڤی ئاستی و هیچ وەختەكێ نابیت ڕێكێ بدەین ئێكڕێزیا د ناڤبەرا مە دا بهێتە تێكدان و ببیتە هێڤێنێ داكەفتن و پاشكەفتنا گەلێ مە كو نەیارێن مە هەولەكا جددی بۆ وێ چەندێ ددەن و گەلێ كوردستانێ ژی ب چ ڕەنگەكێ ژ هەژی ڤێ ڕەوشێ نینن.
پەڕلەمانێ كوردستانێ ئەو دامەزراوەیا یاسایی و دەستووری كو ب خوینا هزاران شەهید و پێشمەرگەیان هاتیە دامەزراندن نابیت بهێتە ژ كارئێخستن و مە هەرگاڤ هەول دایە كو د چارچووڤەیێ لۆژیك و ڕێڕەوێ راست دا پێنگاڤان بهاڤێژین، نەتەوە و مێژوویا مە یا هەڤپشك مەزنترین سەرمایە نە بۆ پاراستنا دەستكەفتیێن مە و نابیت ئەڤ دەستكەفتیێن نیشتیمانی د هەڤركیەكا سیاسی یا شێلی دا كو ئەنجامێن وێ دیار نینن ب هەدەر بدەین، ئەم ژ بۆ بەرژەوەندیێن بلندێن گەلێ خۆ خەبات و تێكۆشینێ دكەین و ژبەر ڤێ چەندێ نابیت تۆشی پەتایا ڤێ جۆرە سەرەدەریا سیاسی ببین كو یا دویرە ژ بنەمایێن مە یێن ڕەسەن، ئەو بهایێن كو د دژوارترین ئاستێن ژیانا خۆ دا مە پاراستین پێداچوونەكا نیشتیمانی یا بێ لایەن دەرفەتێ بۆ وان كەسا ناهێلیت یێن كو دڤێن شكەست و كێماسیێن خۆ ل بن پەردەیێ وان ململانیێن سارێن نۆكە دا ڤەشێرن.
مە و گەلێ كوردستانێ دڤێت ئەزموونا كوردستانێ وەك نموونەیەكا گەشا خەبات و كارێ پەڕلەمانی و حكومی بمینیت، ڤەلڤینەكا ئەخلاقی و هوشیار بیت كو داكۆكیێ ل دادپەروەریێ و ئازادیێ و دیموكراسیێ دكەت و ڤەلڤینەك كو ژ هەر دەسكارییەكێ یا دویر بیت و هەروەسا یا ئێكڕێز و ئێك هەلویست بیت.
ئەو گەلێ كو وەك شەڕكەر و ئاڤەدانكەر باوەری دایە ڤی پەڕلەمانی ژ هەژی وەفاداریێ یە و دڤێت ب وەفا بین بەرانبەر دەنگێ وان و پشتەڤانیا وان بۆ سیستەمێ پەڕلەمانی و ئەڤ باوەرییە ژی دڤێت ل دەف مە ژ هەر تشتەكێ دیتر و گۆتنێن بریسقەدارێن لایەنێن بەرژەوەندخواز ب بهاتر بیت و مە ژی هەرگاڤ دلێ مە و باوەشا مە ژ بۆ برایێن مە د ڤەكری نە چونكی پێخەمەت نەتەوەیێ مە چ ڕێكەكا دی گومانێ پێ نابەین.

دلهین حەمدی

ل بەراهیێ ب پارچە شعرەكا (پیرەمێردێ شاعێر) بابەتێ خۆ دەست پێ دكەم دەما كو دبێژیت :.
عەشرەت هاوارە عەشرەت هاوارە
كەوتوومە ئاراس ئاو بێ بوارە
ڕێم نییە منیش شوێن ئەوان بكەوم
پیرم هەنگاوێك بنێم ئەكەوم
ژناڤچوونا كۆمارا كوردستانێ ل مهابادێ بارزانیێ نەمر و هەڤال و هەڤ بیروباوەرێن وی كو نێزیكی (٥٠٠)كەسان بوونـ ئەوان بڕیارا ڕەتكرنا بندەستیێ و داگیركاریێ هەلبژارتن و ئومێدا دوبارە ڤەژاندن و خەباتێ د ناخێ گەلێ كورد دا زیندی كرن و دانە دیاركرن كو ئێدی گەلێ كورد ژی هەروەكی گەلانێن دیتر یێن جیهانێ دڤیت ب مافێن خۆ یێن ڕەوا شاد ببن و ژ بۆ ڤێ چەندێ ژی ل (١٨ی خزیرانا ١٩٤٧ێ) پشتی (٥٣) ڕۆژان شەڕ و بڕینا سنورێ (ئیران، عیراق، توركیا)یێ و ڕوی ب ڕوی بوونا سۆپایێ ڤان هەر سێ دەولەتان و ژناڤبرنا هێرشێن دوژمنان د ڕێڕەوەكێ دویر و درێژ و سەخت دا بارزانیێ نەمر و هەڤالێن وی شیان ل ڕویبارێ ئاراس دەرباز ببن و بچنە دناڤ ئاخا ئێكەتیا سۆڤیەت دا ژ بۆ داكۆكیكرنێ ل سەر ماف و سەروەریێن گەلێ كورد و بدەستڤەئینانا پشتەڤانیێ ژ بۆ كوردان، د چارچووڤەیێ مانا نەمر (مەلا مستەفایێ بارزانی) ل ئێكەتیا سۆڤیەت كو (١٢) سالان ڤەكێشابوو شیوعیەت گەلەكا ب هێز بوو ژبەر ڤێ چەندێ ژی بارزانیێ نەمر پاشگەز نەبوو ل سەر بیروباوەرێن خۆ یێن نەتەوەیی و هەروەسا پاشەڕۆژا گەلێ خۆ دبینی و دزانی كو دڤێت سوودێ ژ شیانان وەربگرن و دەرفەتان ژی ژ دەست نەدەن و بۆ ڤێ چەندێ ژی هەول دا پتریا هەڤالێن خۆ فڕێ كرنە لبەر خواندنێ و زانستێن سیاسی و ئابووری و مرۆڤایەتی و…هتد. چونكی دزانی كو بناغەیێ هەرە موكم یێ ئاڤاكرنا هەر وەلاتەكێ زانست و زانینە، چوونا بارزانیێ نەمر بۆ ئێكەتیا سۆڤیەتا جاران ژ ئەگەرێ وێ چەندێ بوو كو ئەمریكایێ ب چاڤێن گومان ڤە بەرێ خۆ د دا هەلوەستێ بارزانی و هەڤالێن وی و ب یاخیبۆیی ل قەلەمددان و ئەڤە ژی ل سەر زارێ (جۆرج ئالن) بالیۆزێ وی وەختی یێ ئەمریكایێ ل تەهران ب ڕۆژنامەڤانان هاتبوو ڕاگەهاندن.
ڤەگەریانا نەمر (مەلا مستەفایێ بارزانی) بۆ ئیراقێ ل (٦ی چریا ئێكێ یا سالا ١٩٥٩ێ) ڕویدانەكا گرنگا مێژوویی تۆمار كر و ل سەر ئاستێ بلند ل ئیراقێ و مسرێ پشوازییەكا گەرم ل بارزانی و هەڤالێن وی هاتە كرن و ئەڤە ژی سەلمێنەرێ وێ چەندێ یە كو بڕیارا نەمری بڕیارەكا ڕاست و درست و نەتەوایەتی بوو د وی وەختی دا، ئەڤجا ل (٧٩)ەمین سالڤەگەڕا ڤێ داستانا نەتەوایەتی و شەرەفمەندانە دا سەرێ ڕێز و نەوازشێ بۆ گیانێ پاكێ شەهیدێن ڤێ داستانێ و سەرجەم شەهیدێن ڕێیا ڕزگاریخوازا گەلێ كوردستانێ و سەركاروانێ وان بارزانیێ باب و كاك ئیدریسێ هەردەم زیندی دچەمینین و سۆز و وەفایان ژ بۆ ڕێ و ڕێبازا وان یا پیرۆز دۆپات دكەین.

دلهین حەمدی

هەروەكی یا دیار جیهان لبەر سینگێ شۆرشەكا زانستی یا بلەز دایە و ژ بەر ڤێ چەندێ ژی دڤێت زانینگەهێن مە نە ب تنێ بینەر بن بەلكی دڤێت كار ژ بۆ پێگەهاندنا كادرێن شارەزا بكەن كو بشێن ل گەل پێشكەفتنێن سەدەیێ بیست و ئێكێ دا پێنگاڤان بهاڤێژن، د نها دا (AI) واتە زیرەكیا دەستكرد یا دبیتە بەشەكێ ئاسایی یا ژیانا مە یا ڕۆژانە و مە پێ خۆش بیت یان نە كاریگەری ل سەر هەمی تشتەكێ هەیە ب تایبەتی د وارێ تەكنەلۆجیا و فێربوون و پەیوەندیكرنێ دا، لێ شارەزایێن وارێ تەكنەلۆجیایێ ل جیهانێ هەتا ڕادەیەكێ ژ هندێ دترسن كو لایەنێ نەرێنی یێ ڤێ تەكنەلۆجیایێ زال ببیت ب سەر لایەنێ ئەرێنی دا و جڤاكا مرۆڤایەتیێ بەرەف كارەساتان ببەت.
هەر تەكنەلۆیایەكێ مەترسیەكا تایبەت هەیە و دڤێت ب شێویەكێ ئەخلاقی بهێتە بكارئینان و ل ڤێرێ (AI) یێ لایەنەكێ دیتر یێ خراب هەیە ئەگەر ب شێوەیەكێ نەقانوونی و بۆ كارێن تێكدەرانە و خراب بهێتە بكارئینان، لەوڕا ل ڤێرێ داخوازێ ژ حوكمەتا هەرێما كوردستانێ دكەین كو ل گەل بەردەوامبوونا پەرەسەندنا (AI) یێ دویڤچوون ژ بۆ لایەنێن ئەرێنی و نەرێنیێن ڤی زانستی بهێتەكرن و سەرپێچیكارێن ڤی زانستی ژی بهێنە سزادان و هەتا دەستەسەركرن ژی داكو ئەڤ ئامرازە نەبیتە ئامرازەكێ مەترسیدار ل سەر جڤاكێ ب گشتی، مە ئاماژە پێ كر كو ڤی زانستی باشی و خرابیێن خۆ هەنە و بكارئینەرێ ڤی زانستی دشێت د وارێن جودا جودا دا مفای ژ ڤی زانستی وەربگریت، بۆ نموونە د وارێ (پەروەردێ و پەیوەندییان و ئەندازیاریێ و دیزاینكرنێن جۆراوجۆر و … هتد) و هەر سەبارەت ڤێ چەندێ پرسیار ژ (AI) ب خۆ هاتیەكرن و ب ڤی شێوەی بەرسڤ ژی دایە (AI ئامرازەكێ ب هێزە و دشێت ڕێیا گەنجان و جڤاكێ ڤەكەت، لێ دڤێت ب شێوازەكێ ئەقلانە و بەرپرسیارانە بهێتە بكارئینان) و ژ باشیێن ڤێ تەكنەلۆجیایێ ئەو ب خۆ دشێت كاربكەت بێی كو پشتبەستنێ ب هیچ لایەنەكێ دیتر بكەت، هەروەسا خەلەتیێن مرۆڤی ژی كێم دكەت و بلەزتر و هویربینترە ژ مرۆڤی و هەرگاڤ ژی لبەر دەستە، ژ خرابیێن وێ ژی ئەوە كو زانیاریێن خەلەت ب ڕێیا ڤێ تەكنەلۆجیایێ بەڵاڤ دبن كو كارتێكرنێ ژ پاراستنا نهێنیا و ئاساییشا زانیارییان دكەت، هەروەسا گەلەك جاران دبیتە ئەگەرێ درستبوونا كێشەیێن جڤاكی و لێك دویرئێخستنا مرۆڤان و خزمان ژ هەڤدو… ل ڤێرێ بۆ مە دیار دبیت كو ئەڤ زانستە ژی هەر مرۆڤان و پێشكەفتنا زانستێ مرۆڤان دەرئێخستییە و دشێن وەك شۆرشەكا زانستی ژ بۆ پێشڤەبرنا جڤاك و وەلاتێ خۆ بكاربینن یان ژی وەك كۆدەتایەكا زانستی بۆ داكەفتن و ئاستەنگكرنا ژیانا ڕۆژانە و لەنگكرنا پڕوسەیا زانستی و مرۆڤایەتی بكاربینن.

دلهین حەمدی

هەر وەكی یا دیار هەر سال ئێكی ئەیارێ جەژن و ڕۆژا كرێكاران یا جیهانی یە و بیرۆكەیا ڤێ جەژنێ بۆ (٢١) نیسانا (١٨٥٦) ل وەلاتێ ئوستڕالیایێ ڤەدگەڕیتەڤە و پاشی گەهشتە وەلاتێ ئەمریكا، ئێكەم جار كو (١) ئەیارێ ب جەژنا كرێكاران هاتیە نیاسین ل سالا (١٩٨٢) یێ بوو ل باژێڕێ نیۆیۆرك ل ئەمریكایێ و ل وی وەختی كرێكاران ئەڤ جەژنە گێڕای و پشتی هینگی ئەڤ هەلكەفتە ل وەلاتێن جیهانێ ژی بەربەلاڤ بوو و ل وێ ڕۆژێ دا كرێكارێن لێزان و كاڕا و دەست ڕەنگین هاتنە خەلاتكرن و ڕێز لێ گرتن، هەلبەرت ئەگەرێ ناساندنا ڤێ ڕۆژێ وەك جەژنا كرێكاران بۆ نەڕازیبوونا كرێكاران ل ویلایەتا شیكاگۆ و ئەو چیرۆكا وان یا كو ئەم هەمی دزانین چاوا هاتبوو روودان.
ل پڕانیا وەلاتان چینا كرێكاران ب چینەكا لاواز و كێم دەرامەت و هەژار دهێنە ل قەلەمدان و هێزا وان هەمی د زەند و باسكێن وان دایە و ب هەمی هێزا خۆ ڕۆژانە كار دكەن داكو بشێن پاریێ ژیانێ بۆ خۆ و زارۆیێن خۆ دابین بكەن و د ماوەیێ كارێ خۆ یێ ڕۆژانە دا ژی تووشی گەلەك زۆری و زەحمەت و هەتا ئەگەرێ گیان ژ دەستدانێ ژی دبن، لەوڕا ب تنێ پیرۆزكرنا ڤێ ڕۆژێ ل چینا كرێكاران یا بەس نینە بەلكی دڤێت حوكمەت ب ڕێیا وەزارەتا كار و كاروبارێن جڤاكی و دەستەیێن تایبەت ب ڤێ چەندێ ڤە كار ل سەر مافێن كرێكاران بكەن و ب دروستی مافێن وان دەستەبەر بكەن و یا ژ هەمیان؛ گرنگتر دڤێت بیمەیا ساخلەمیێ ژی بۆ چینا كرێكاران بهێتە دابینكرن و حوكمەت مەزاختنێن وان یێن ساخلەمیێ و هەروەسا ڕێكارێن پاراستنا ژیانا وان د ماوەیێ كاری دا بۆ دابین بكەت سەرەڕای كێمكرنا باجێ ب هەمی جۆرێن خۆ ڤە ل سەر ڤێ چینا لاواز و زەرەرمەند، ل ڤێرێ ئەرك و فەرە ل سەر ملێن حوكمەتێ ل دەمێ كو كرێكارەك د ماوەیێ كاركرنێ دا ژیانا خۆ ژ دەستددەت خۆ ل خێزان و زارۆیێن ڤی كرێكاری بكەتە خۆدان و ئاسانكاری و خزمەتێن ژیانێ بۆ پێشكێش بكەت و مە ئاماژە پێ كر كو چینا كرێكاران چینەكا زەرەرمەند و بێ دەستهەلاتن و ژ هەژینە مافێن وان ب دروستی بهێنە دابینكرن و ڕۆژ و جەژنا كرێكاران ژی ل دەف وان بكەنە دو جەژن و جێبەجێكرنا ڤێ چەندێ مەزنترین و بهاترین پیرۆزباهی یە ژ لایێ حوكمەتێ ڤە بۆ چینا كرێكاران كو چینا پێشڤەبرنا شارستانیەتا وەلاتانە د هەر سەردەمەكێ دا.

دلهین حەمدی

ئەڤە گۆتنا سەرۆكێ‌ زیندانكریێ‌ پەكەكێ (عەبدولا ئوجەلان)ی یە ل سەر كاك ئدریسێ هەردەم زیندی كو ب ئەندازیارێ ئاشتیێ و رێكخستنا ناڤمالیا كورد و كوردستانێ دهاتە نیاسین و د پڕانیا كار و چالاكیێن خۆ دا ژی، چ ل ناڤخۆ یان دەرڤە ئێكگرتنا كوردان و لێك نێزیكبوونا لایەنێن كوردستانی ل هەڤدو؛ بەرنامەیێ سەرەكی یێ كارێ وی بوویە و هەروەسا داكۆكیكارێ سەرسەختێ مافێ گەلێ كورد بوو، ژ هەژی گۆتنێ یە، نەمر (ئدریس بارزانی) ل ئادارا سالا (١٩٤٤) ل دەڤەرا بارزان ژ دایك دبیت و ل دەمێ تەمەنێ وی دبیتە دو سال؛ بابێ وی (مەلا مستەفایێ بارزانی) قەستا رۆژهەلاتێ كوردستانێ دكەت ب مەرەما پشتەڤانیكرنێ ل خەباتا گەلێ كورد و كۆمارا كوردستانێ ل مهابادێ، پشتی ژناڤچوونا كۆمارا كوردستانێ بارزانیێ نەمر و هەڤالێن وی قەستا ئێكەتیا سۆڤیەت دكەن و خێزان و ژن و زارۆیێن وی ژی ب هاریكاریا (شێخ ئەحمەدێ بارزانی) برایێ مەزنێ مەلا مستەفای ڤەدگەڕنە ئیراقێ و كاك ئدریس ل وی وەختی تەمەنێ وی سێ سال بوون و پاشی دەسهەلاتا پاشایەتیا ئیراقێ وان ڤەدگوهێزنە باشورێ ئیراقێ و ل تەمەنێ شەش سالیێ ل باژێرێ (كەربەلا) دچیتە بەر خواندنێ، پشتی ڤەگەڕیانا بارزانیێ نەمر ل ئێكەتیا سۆڤیەت و سەرهلدانا شۆڕشا ئیۆنا مەزن ل سالا (١٩٦١) ئدریس بارزانی ل ڕێزا پێشیێ بوو ل گەل وێ دەستەیا پێشمەرگەیان یێن كو پەیوەندی ب ڕێزێن شۆڕەشێ كری و چەكێ شەرەفێ مل ب ملێ وان پێشمەرگەیان هەلدگریت و پشتی نەه سالان ل خزیرانا سالا (١٩٧٠) ل كۆنگرەیێ هەشتێ یێ پارتی دا ل ناوپردان؛ بۆ جارا ئێكێ دبیتە ئەندامێ كۆمیتا ناڤەندی یا پارتی دیموكراتی كوردستان.
ل گەل دەسپێكا پڕۆژەیێ ئاشتیێ‌ و دانوستاندنێ د ناڤبەرا شۆڕشێ و دەسهەلاتدارێن بەغدا دا، ئدریس بارزانی ب هەڤكاری ل گەل برایێ خۆ سەرۆك (مسعود بارزانی) ئەندامێن شاندێ دانوستانكارێ شۆڕشێ بوون ل بەغدا كەفتنە شەڕێ سیاسی و دیبلوماسی بۆ بدەستڤەئینانا ماف و داخوازیێن شۆڕشا گەلێ كورد و سەرەنجام ب سەرپەرشتیا مستەفا بارزانی مافێ ئوتونومی بۆ كوردستانا ئیراقێ بدەستڤە هات و ڤێ ڕێكەفتنێ چار سالێن پڕ خۆشی و ئارامی ل دویڤ خۆ دا ئینان، پاشی جارەكا دی دەستهەلاتدارێن بەعسیان دژایەتیا كوردان دەست پێ كرەڤە و بۆ ڤێ چەندێ ژی ڕێكەفتننامەیا جەزائیرێ ل گەل شاهێ ئیرانێ (محەمەد رزا شاهێ پەهلەوی) ئیمزاكرن و شۆڕشا كوردی تووشی نسكۆیێ كرن و ئدریس بارزانی ب هەڤكاریا كەسوكار و مالبات و پشكەك ژ هێزا پێشمەرگەیێ كوردستانێ ئاوارەی وەلاتێ ئیرانێ دبن و ل وێرێ هەر زوی ب هەڤكاری ل گەل سەرۆك (مسعود بارزانی) هەولا رێكخستنا ژێرخانا پارتی و هێزا پێشمەرگەیێ كوردستانێ دان و ل دوماهیا سالا (١٩٨٦) بناغەیێ بەرەیێ كوردستانی داڕشتن و ل خزیرانا (١٩٨٨) وەك هێزەكا نوی ل گۆڕەپانا سیاسی یا كوردستانێ بەرەیێ كوردستانی ڕاگەهاندن، ئدریس بارزانی ل مێژوویا بزاڤا ڕزگاریخوازا نەتەوەیی دا؛ ب (ئەندازیارێ ئاشتییا نیشتیمانی) دهێتە نیاسین و ل گۆڕەپانا سیاسی یا ئیراقێ ژی ب كەسایەتیەكێ دیار و كەریگەر دهاتە هەژمارتن و ل كۆنگرەیێ بەرهەلستكارێن ئیراقێ ژی كو ل تەهرانێ‌ هاتبوو سازدان بانگەوازی بۆ ئێكخستنا شیانێن بەرهەلستكاران بۆ ڕوی ب ڕوی بوونا ڕژێما بەعس دكر، ب مخابنی ڤە ل (٣١) كانوونا دوویێ یا سالا (١٩٨٧)؛ ب ئەگەرێ نەخۆشیێ كۆچا داویێ دكەت و ل باژێڕكێ (سلیڤانا) سەر ب پارێزگەها (ئۆرمیێ) یا ڕۆژهەلاتێ كوردستانێ ڤە، ب ئاخێ دهێتە سپاردن و پاشی پشتی ڕاپەرینا سالا (١٩٩١) و ل ڕێكەفتی شەشی چریا ئێكێ یا سالا (1993) یێ تەرمێ هەر ئێك ژ (مەلا مستەفایێ‌ بارزانی) ڕێبەرێ بزاڤا نەتەوەیی و (ئدریس بارزانی) سەركردەیێ هەرە دیارێ ڤێ بزاڤێ بۆ دەڤەرا بارزان دهێنە ڤەگوهاستن.
ل ڤێرێ دێ‌ ئاماژێ‌ ب گۆتنێن دو سەركردەیێن دیارێن كورد كەم ل سەر كاك ئدریسێ جوانەمەرگ:
* سەرۆك (مسعود بارزانی) دبێژیت (دشێم بێژم كاك ئدریس وێنەیەكێ‌ سازگارێ‌ بابێ‌ من بوو و هەمی سیفاتێن بابێ من د كریار و رەوشتێ‌ كاك ئدریس دا دهاتنە دیتن و هەست پێ كرن).
*(جەلال تەلەبانی) سەرۆكێ‌ وەغەركریێ‌ ئێكەتیا نیشتیمانی یا كوردستانێ و سەرۆك كۆمارێ‌ بەرێ‌ یێ‌ ئیراقێ‌ دبێژیت (ڕوڵە دلسۆزەكەی بارزانی؛ كاك ئدریس مژدە بێت ئەو ئامانجەی ژیان و خەباتی خۆتان لە پێناوی دا بەخت كردبوو وا دێتە دی).
هەروەسا شاعێرێ ناڤدارێ‌ كورد (هەژار مۆكریانی) ژی د پارچە شعرەكێ‌ دا؛ ب هەلكەفتا كۆچا داویێ‌ یا كاك ئدریسێ‌ جوانەمەرگ سۆز و وەفایا خۆ بۆ نەمری ددەتە دیاركرن و دبێژیت:
ئدریس برای لە مێژینم
رووناكی شەوی ژینم
تامی مەرگی خۆت پێ‌ چەشتم
بۆ خەمانت بەجێ‌ هێشتم
قەرار بوو بەر لە تۆ بمرم
جێگا لە لای بابە بگرم
ئیرەییت هات پێشم كەوتی
پێش من لە لای بابە خەوتی
زۆر دەمێكە چاوەڕوانم
هاوسێی گلكۆی تۆ بێ گۆڕم
ژێر پێی بارزانی بێ‌ سەرم
هەژارێكی بەختەوەرم