شـۆڕشـا ١١ێ ئیلۆنـێ.. ئـەو رێـبازا ئـیرادە و نـاسنامەیا نـەتـەوەیی دیـاركـری
نایف مەحموود
شۆڕشا ئیلۆنێ ئێك ژ مەزنترین و درێژترین شۆڕشێن سەكردایەتیكری یێن مللەتێ كوردە ل باشوورێ كوردستانێ د سەدەیا بیستێ دا، ئەوا ل ١١ ئیلۆنا سالا ١٩٦١ ب سەركێشیا ڕێبەرێ نەمر (مەلا مستەفا بارزانی) ل باشوورێ كوردستانێ بەرپابووی. ڤێ شۆڕشێ هەمی چینێن جڤاكی، عەشیرەت، ڕەوشەنبیر، و باژار و گوندێن كوردستانێ د بن ئێك ئالا و سەركردایەتی دا كۆمكرن، ژ پێناڤی بدەستڤەئینانا مافێن ڕەوایێن نەتەوا كورد. سەرهەلدانا شۆڕشێ و دروستبوونا ڤێ زەمینەیێ بۆ سالێن ١٩٥٨ – ١٩٦١ ڤەدگەڕیت و ڤەگەڕیانا بارزانی ژ سۆڤیەتێ، وان گوهۆڕینێن بەغدا ل سالا (١٩٥٨)، پشتی وێ كۆدەتایێ و سەركەفتنا شۆڕشا ١٤ تەممۆزا ١٩٥٨ ل ئیراقێ ب سەركردایەتیا عەبدولكەریم قاسم و رۆخاندنا ڕژێما پاشایەتی، كۆمارا ئیراقێ هاتە ڕاگەهاندن. ڕەشنڤیسا (دەستوورێ) دەمەكی یێ ئیراقێ د ماددەیێ (٣) دا ئاماژە ب هەڤپشكیا كورد و عەرەبان د وەلاتی دا كر. ل وی دەمێ سەركردەیێ نەتەوەیی «مەلا مستەفا بارزانی» ژ سۆڤیەتا جاران زڤڕی ڤە ئیراقێ، ب گەرمی ڤە هاتە پێشوازیكرن. خۆیایە ١٩٦٠ – ١٩٦١ عەبدولكەریم قاسم پاشگەزبوون د پەیمانێن خۆ دا دیاركر، ل دژی ڕێكخراو و پارتیێن كوردی و ب تایبەت پارتی دیموكراتی كوردستان. ئها د ڤێ كەلكەلێ دا شۆڕشا (١١ئیلۆنا ١٩٦١) دەستپێكر ل پشتی بۆردومانكرنا دەڤەرێن بەهدینان و بارزان ژ لایێ فڕۆكەیێن جەنگی یێن حوكمەتا بەغدا ڤە، لەوما ب فەرماندەییا «مەلا مستەفا بارزانی» هێرشا پێشمەرگەی دەستپێكر و ب فەرمی ئاگرێ شۆڕشا ئیلۆنێ هەلبوو. هەلبەت د ڤان نەهـ سالێن ڕەبەق یێن خەبات و قوربانییێ دا، تاكو دەستپێكا سالا ١٩٧٠ ئەڤ شۆڕشە بەردەوام بوو، لێ د بەردەوەمیا ڤێ شۆڕشا دیرۆكی دا ئەوا ئەڤرۆ بەرهەمێ وێ تێكۆشینێ یا دیار و ڕەنگڤەدانا وێ ل سەر واقعێ هەرێمێ بەرجەستەبووی ئاشكەرا دبیت، ئەڤ هەمی دەستكەفت و ئاڤەدانی و پێشكەفتنا كوردستانێ ل پەی وان شۆڕش و داستانان دهێن یێن ئەڤرۆكە گەلێ كورد شانازیەكا مەزن پێ دبەن. شۆڕشا ئیلۆنێ و هەمی ئەو شۆڕشێن هاتینەكرن د دیرۆكا كوردان دا سەلمێنەرێن وێ ڕاستیێنە سەركردە و پێشەوایێن كوردان مل ب ملێ خەلكێ كوردستانێ، هیچ وەختەكی داگێران ل سەر مافێن گەلێ كورد قەبوول نەكریە و خۆ ڕادەستی ئیرادەیا چۆك دانان و شكەستنێ نەكریە، دیسا ئەڤ شۆڕشە یێن بووینە بەلگەنامە و دیكیۆمێنتێن ب هێز بوو وێ ڕاستی و وێ خەباتا نەتەوا كورد بۆ پاراستنا ناسنامە و زمان و چاند و كۆلتوورێ گەلێ مە. داكو وەك كورد و خەلكێ كوردستانێ د ئاشنا بین ب هەمی وێ دیرۆك و خەباتا هاتیە ئەنجامدان ژ پێخەمەت وەلاتەكێ ئازاد و سەربەخۆ، پێدڤیە وێ چەندێ بزانین كا خەباتكارێن كورد چەند نەخۆشی و ئازار و دەردەسەری دیتینە تاكو ملەتەكێ تەپەسەر و بندەست نەبیت، بەلكی ملەتەكێ چاڤ نەترس و زیندی و سەربلند بیت. ڤێجا ئەگەر مێژوویا گەلێ كورد بكەینە دو بەش، دێ بۆ مە خۆیا بیت كو شۆڕشا ئیلۆنێ نە بتنێ شۆڕشەكا چەكداری بوو، بەلكو شۆڕشا هزر و ناسنامە و شكاندنا ترسێ بوو، و گەلێ كورد ژ قۆناغا داخوازیێن سادە بۆ قۆناغا شۆڕش و بەرگری و قوربانیدانێ ڤەگوھاست. شۆڕشا ئیلۆنێ ژ ڤالاهیەكێ نەهات، بەلكو ئەنجامێ وێ سیاسەتا شۆفینی و ئینكاریێ بوو یا حوكمەتا ئیراقێ ل وی دەمی، چونكی پشتی كۆدەتایا ١٩٥٨ و هاتنا عەبدولكەریم قاسم، كوردان هیڤیەكا مەزن هەبوو كو مافێن وی دێ هێنە ستاندن، لێ زوو ئەو هیڤی بۆ بێهیڤیبوونێ چوون. دەستوور هاتە گوهارتن و مافێن كوردان هاتنە پشتگوهاڤێتن، دەڤەرێن كوردستانێ ژ بلی نەخۆشی و برسیبوون و بێ خزمەتگوزاری چ تێدا نەما، لەشكر هاتە هنارتن بۆ سەر گوندێن كوردان و ئاگر بەردا ناڤ چۆل و بەیار و سروشتێ كوردستانێ. ل بەرامبەر ڤێ زولمێ، ملەتی چ رێك نەما ژبلی بەرگریێ، ڤێجا ئەوبوو ل ١١ ئیلۆنا ١٩٦١، بارزانیێ نەمر فەرمانا دەستپێكرنا شۆڕشێ دا و ل دەڤەرا زاویتە و ئامێدیێ و بارزان، ئێكەم گولـلە هاتە تەقاندن و ئاگرێ شۆڕشێ هەتا كوردستانا باشوور هەمی هەلبوو. ب هیمەت و لێزانی و دەستهەلیا جەنەرال و سەركردێ حەكیم (بارزانیێ نەمر) نهێنیا شۆڕشێ بەردەوام بوو، ژبەركو بارزانی نە بتنێ سەركردەكێ سەربازی بوو، بەلكو رێبەرەكێ سیاسی و جڤاكی بوو، ئەو ب هزرا خوە یا كوردایەتیا ساخلەم شیا هەمی هۆز و عەشیرەت و بیروباوەر و ئاینێن جودا یێن كوردستانێ د بن ئالایەكێ دا كۆم بكەت و بكەت ئێك قۆلپ و ئێك هێزا ئیكگرتی ل دژی وێ ستەم و ملهۆریا سەرانێن ئیراقێ بەرامبەر مافێن كوردان. سەركردایەتیا (بارزانیێ نەمر) ب دو خالان دهاتە جوداكرن: ئێك: باوەری ب هێزا گەلی، ئانكو ئەوی د گۆت «شۆڕش بێ پشتەڤانیا گەلی سەرناكەڤیت». ژ بەر هندێ خەلكەكێ ئاسایی و گوندی و باژێڕی ب هەڤڕا د هەوارا شۆڕشێ چوون و بوونە پێشمەرگە. دو: دانوستاندنا سیاسی یا زیرەكانە، ئەو شییا ناڤێ كوردستانێ بگەهینیتە جیهانێ و كێشا كورد بكەتە كێشەكا نیڤدەولەتی، وە ل گەل ڤێ چەندێ ژی بارزانی ب خوە د سەنگەران دا بوو مل ب ملێ پێشمەرگێ قارەمان، ئەڤە بوو ئەگەر كو هەمی پێشمەرگەی ب چاڤێ باب سەحدكرێ و هێز و مۆرالا خۆ ژ هەیبەت و وێرەكیا وی وەردگرت. بێگومان قارەمانیا پێشمەرگەی ژی ژ وێ ئێكی دهات، ئەگەر بارزانی مێشكێ شۆڕشێ بیت، پێشمەرگە دل و گیانێ شۆڕشێ بوو. لەورا یا زانایە د وی سەردەمی دا پێشمەرگێ شۆڕشا ئیلۆنێ ب چەكێ كەڤن و جلكێن سادە و پێلاڤێن لاستیكی، رووبرووی ئێك ژ مەزنترین سۆپایێن رۆژهەلاتا ناڤەراست بوو، سۆپایەكێ ب فرۆكە و تۆپ و تانكان یا چەكدا، بەلێ قارەمانیا پێشمەرگەی د دەهان شەڕێن مەزن دا دیار بوو: ژ وان ژی دوان بەرخۆدانێ شەڕێن د شۆڕشا ئلۆنێ دا هاتینە ۆرن كو تێدا پێشمەرگەی هێزا ئیراقێ تێكشكاند و جیهانێ بۆ ئێكەم جار باوەر كر كو كورد دشێت سەركەڤیت ژبەركو د وی چاخی دا، پێشمەرگەی قارەمانیەكا بێ وێنە نیشا دۆست و دوژمنان دا و ب فڕەكا ئاڤێ و پارچە نانەكی و گەلەك جاران ب زكێ برسی د وان كاودانێن سەخت دا ل سەرێ چیایان بەرگری دكر. هەردەم درووشمێ پێشمەرگەی د گەرمە گەرما ئاگرێ شۆڕشێ دا ئەو بوو: «یان كوردستان، یان نەمان». ئەو درووشمە هەتا نها د سینگێ هەر پێشمەرگەكی و هەر كوردەكێ دلسۆز دایە. شۆڕشا ئیلۆنێ بۆ ماوێ ٩ سالان بەردەوام بوو و ل ١1 ئادارا ١٩٧٠ بۆ جارا ئێكێ د مێژوویا ئیراقێ دا حوكمەتا ئیراقێ نەچاربوو دانپێدانێ ب ئۆتۆنۆمیا كوردستانێ بكەت و راگەهاندنا ١١ ئادارێ بهێتە ئیمزاكرن. هەرچەندە پشتی هینگێ رژێمێ پەیمانا خوە شكاند، لێ شۆڕشا ئیلۆنێ سەلماند كو گەلێ كورد نامریت و ماف ب بێ خوین و قۆربانیدان ناهێتە وەرگرتن. هەروەسا شۆڕشا ئیلۆنێ بنگەهـ بوو بۆ شۆڕشا گولانا ١٩٧٦ و راپەرینا ١٩٩١ و دامەزراندنا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ. ل دوماهیێ شۆڕشا ئیلۆنێ بوو قوتابخانەك، قوتابخانەیا وەفاداری و قوربانیدانێ و هەتا ئەم بێژین كورد هەنە، ناڤێ بارزانیێ نەمر و پێشمەرگێن قارەمان دێ وەكو مەشخەلەكێ د دیرۆكا گەلێ كورد دا گەش بیت و كورد و كوردستانی دێ ب ئازادی و سەرفەرازیی ژین.
