شـەڕێ چـەكـی ل ئیراقـێ.. بڕیـارا شـەڕی و ئـاشتیێ د دەسـتێ كـێ دا یە؟
شهاب ئاكرەیی
پڕسیارا چەكی ل ئیراقێ ئێدی نە دۆسەیەكا ئەولەهی یا دەربازبوویە، بەلكو بوویە تاقیكرنەك بۆ واتا دەولەتێ و سنوورێن سەروەریا وێ، پڕۆژەیێ عەلی ئەلزەیدی بۆ كۆمكرنا چەكی د دەستێ دەولەتێ دا، ئیراقێ دئێخیتە بەرانبەر پرسیارەكا كو ژ حەشدا شەعبی و فەسائیلان مەزنترە، ئەرێ دەولەت دشێت ببیتە بێشەنگ و لێڤەگەڕا ب تنێ بۆ بڕیارا شەڕ و ئاشتیێ، ئانكو فرەییا ناڤەندێن هێزێ بوویە پشكەك ژ پێكهاتا سیستەمێ سیاسی ب خۆ؟ سناریۆیا ئێكێ ڕێكەفتنا سیاسی یا پلە ب پلەیە، مانەڤەیا حەشدێ وەك دامەزراوەیەكا فەرمی، بەلێ ب كریاری ئێخستنا پێكهاتێن وێ ل ژێر فەرمانا فەرماندەیێ گشتی و ئێكخستنا فەرماندەیی، پارەداركرن و فەرمانان، ل گەل جوداكرنا چالاكیێن سیاسی ژ بڕیارێن سەربازی، چێدبیت ئەڤ ڕێكە كێمترین تێچوو هەبیت، ئەگەر گەرەنتیەك ل گەل دا بیت كو دەرگەهەكێ دەركەفتنێ بدەتە گڕۆپان دا كو پێگەهێ وان بهێتە پاراستن ب بێی كو بڕیارا وان یا سەربازی ب سەربەخۆیی بمینیت.
سناریۆیا دووێ كۆمكرنا دامەزراوەیی یا دژوارە؛ ب ڕێیا جوداكرن و تۆماركرنا چەكی، ئێكخستنا بنگەهـ و فەرماندەییان و دوبارە ڕێكخستنا پێكهاتان، ب ئاوایەكی كو بكارئینانا هێزێ ب تنێ ببیتە بڕیارا دەولەتێ، ئەڤ چەندە پێدڤی ب ئیرادەیەكا سیاسی یا بەرفراوان، دامەزراوەیێن ئەولەهی یا ب شیان و تەبا پێكهاتنەكێ هەیە، دا كو ڕێگریێ ل ڤەگوهاستنا پڕۆژەی بۆ پێكدادانا ناڤخۆیی بكەت.
سناریۆیا سێیێ هەڤڕكی و ڕوو ب ڕووبوونە، كو مەترسیدارترین سناریۆیە. چونكی سەپاندنا بڕیارێ ب هێزێ ب سەر فەسائلێن نەڕازی دا، دۆسەیا كۆمكرنا چەكی دێ گوهۆرێت بۆ هەڤڕكیا دەستهەلاتێ و ئارامیا جڤاكی دێ ئێخیتە د مەترسیێ دا.
سناریۆیەكا چارێ ژی هەیە كو مژاویترە: ڕێكەفتنەكا شێوەیی كو بهێتە ڕاگەهاندن چەك كێشایە ژێر دەستهەلاتا دەولەتێ، د دەمەكی دا كو توانایا كرداری یا بكارئینانا چەكی ل دەرڤەی بڕیارا فەرمی بمینیت.
هەرێما كوردستانێ دێ بەشەكێ سەرەكی بیت ژ ڤێ هەڤكێشێ، هەولێر دشێت پشتگیریا كۆمكرنا چەكی د دەستێ دەوڵەتێ دا بكەت، بەلێ دێ دەست ب تایبەندمەندیا پێشمەرگەی و پێگەهێ وی یێ دەستووری گریت، و دێ ڕەت كەت كو دروشمێ «ئێك دەوڵەت» ببیتە ناڤەندگەرییا ئەولەهی یا كو دەستووری دبەزینیت، سەركەفتنا بەغدا د ئێكخستنا بڕیارا ئەولەهی دا دێ هەڤپشكەكێ ب هێزتر دەتە هەرێمێ، لێ شكستئینانا وێ دێ ئیراقێ وەك دیلێ فرەحزبی و ناڤەندێن هێزێ هێلیت.
ل سەر ئاستێ دەرڤە، هەر دەولەتەكێ لێكدانەڤە یێن خۆ هەنە، واشنتۆن و وەلاتێن كەنداڤێ مەیلا وان بەر ب ئیراقەكا ب هێزترە كو بشێت فەسائیلان كۆنترۆل بكەت و بڕیارا شەڕی د دەست دا بیت، د دەمەكی دا ئیران ڤێ دۆسەیێ ژ گۆشەیا ئەولەهیێ، هەژمون و پەیوەندی یێن خۆ دگەل هێزێن ئیراقی دبینیت، توركیا داكوكیێ دكەتە سەر ئەولەكارییا سنورێن خۆ، و ئیسرائیل ژی دێ كێمبوونا توانایێن فەسائیلێن دژبەر وەك دەستكەفتەكێ ستراتیجی بینیت. بەلێ ڕووسیا، سوریا، ئوردن و مصر، بەرژەوەندی یێن وان ل سەر جێگیربوونا ئیراقێ، ئێكگرتنا دامەزراوەیان و سنورێن وێ بەریەك دكەڤن.
ئەرێ زەیدی دێ سەركەڤیت؟ نابیت ب مسۆگەری بڕیارێ بدەین، سەركەفتن ب ژمارەیا وی چەكی ناهێتە پێڤان كو دچیتە د كۆگەهان دا، بەلكو ب شیانا دەولەتێ د دەستبەسەرداگرتنا بڕیارێ دا د دەمێ بەرئێككەفتنا بەرژەوەندیان دا دهێتە پێڤان، ئەگەر زەیدی بشێت قانوونێ ل گەل پلە ب پلەیێ و ڕێكەفتنێ ل گەل ڕێگریێ تێكهەل بكەت و سەركەڤیت د بێلایەنكرنا ئیراقێ ژ هەڤڕكیێن ئەڤان و ئەوان دا، ڕەنگە دەستپێكا گوهۆرینەكا مێژوویی بێت، بەلێ ئەگەر پرۆسە بگەهیتە ئاستێ شكاندنا ئیرادەیان، ڕەنگە پرۆژەیێ دەولەتێ خۆ ب خۆ ببیتە ئەگەرا قەیرانەكا نوی.
شەڕێ ڕاستەقینە نە د ناڤبەرا دەولەت و حەشدێ دا یە، بەلكو د ناڤبەرا لۆژیكێ دەولەتێ و لۆژیكێ فرەییا ناڤەندێن بڕیاردانێ دا یە، دەولەت ب زۆرییا دامەزراوە یێن خۆ تەمام نابیت، بەلكو ب خۆدانكرنا بڕیارا داویێ تەمام دبیت، ئەوە یێ بڕیارا شەڕ و ئاشتیێ د دەست دا، ل داویێ كلیلا پاشەڕۆژا ئیراقێ د دەست دا یە.
