نەفت د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا، قەیرانا راڤەكرنێ یان قەیرانا باوەریێ یە؟
شهاب ئاكرەیی
سەرەڕای دەربازبوونا پتر ژ بیست سالان ل سەركەفتنا رژێما بەرێ و پەسەندكرنا دەستوورێ هەردەم یێ ئیراقێ، هێشتا پەیوەندی یێن دارایی و ئابووری د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و حوكمەتا فیدرال ل بەغدا د خۆلا قەیرانێن ل دویڤ ئێك دا دزڤرن، كو ل پێشی یا وان هەموویان مەلەفێ نەفت و غازێ یە.
هەر رێككەفتنەكا نوی كو پێشكێشی رای گشتی دهێتەكرن وەك دەستپێكا قووناغەكا نوی یا هەڤكاریێ دهێتە دانان، لێ زووی دگوهۆڕیت بۆ ناكۆكیەكا نوی كو قەیرانێ دزڤرینیتە خالا سفرێ.
ژ لایێ دەستووری ڤە، دەستوورێ ئیراقێ د بەندا (111) دا دیاردكەت، كو نەفت و غاز مولكێ هەموو گەلێ ئیراقێ یە، هەروەسا بەندا (112) بەحس ل وێ چەندێ دكەت كو برێڤەبرنا نەفت و غازا بەرهەمكری ژ كێلگەیێن نوكە ژ لایێ حوكمەتا فیدراڵ ڤە دهێتەكرن ب هەڤكاری ل گەل حوكمەتێن هەرێمێ و پارێزگەهێن بەرهەمهێنەر، لێ ناكۆكی ژ وێ گاڤا دەستپێكێ دەستپێكر ل سەر راڤەكرنا دەستەواژەیا «كێڵگەیێن نوكە». بەغدا وەسا دبینیت كو برێڤەبرنا فیدرال هەموو كێلگەیێن نەفتی ب خۆ ڤە دگریت، د دەمەكێ دا هەرێما كوردستانێ دیاردكەت كو ئەو كێڵگەیێن پشتی سالا 2005 هاتینە دیتن یان پێشئێخستن د ناڤ دەسهەلاتێن وێ یێن دەستووری دانە.
لێ راستی ئەوە كو جەوهەرێ كێشەیێ بتنێ د دەقان دا نینە، بەلكو د نەبوونا باوەریا سیاسی د ناڤبەرا هەردو لایەنان د دایە، ئەگەر ئیرادەیا سیاسی هەبایە، دا پاش چەندین سالان قانوونا نەفت و غازا فیدرال هێتە دەرئێخستن، ئەو قانوونا كو دەستووری ئاماژە پێكری و پێدڤی بوو لایەنێ گەنگەشەیێ ئێكلا بكەت و میكانیزمێن برێڤەبرن و دابەشكرنێ ب ڕۆنی دەستنیشان بكەت.
ژ لایێ ئابووری ڤە، بەردەوامبوونا ڤێ ناكۆكیێ خزمەتا چ لایەنان ناكەت، ئیراق پێدڤی ب جێگیریەكا دارایی یە، دا كو وەبەرهێنانێ رابكێشیت و گەشەپێدانێ بهێز بكەت، هەروەسا هەرێما كوردستانێ ژی پێدڤی ب گەرەنتی یێن دارایی یێن جێگیر هەیە دا بشێت پلانان بۆ پرۆژە یێن خۆ یێن ئابووری دابنێت، دوور ژ قەیرانێن هەیڤانە یێن گرێدای مووچە و شایستە یێن دارایی.
ئەزموونێ سەلماندیە كو مەنتقێ زەفتكرنا سیاسی (سەپاندنا هێزێ) نەشێت جێگری یا بەردەوام بەرهەم بینیت. هەروەسا گوهۆڕینا نەفتێ بۆ ئامرازەكێ ململانێ یا سیاسی زیانێ دگەهینیتە بەرژەوەندیێن وەلاتیان ل بەغدا و هەولێرێ ب ئێك ئاوا.
ئەوا ئەڤڕۆ پێدڤی، دەربازبوونە ژ برێڤەبرنا قەیرانێ بۆ چارەسەركرنا وێ، و ژ مەنتقێ ناكۆكیێ بۆ مەنتقێ هەڤپشكیێ.
نەفت نە مولكێ حوكمەتەكا فیدرالە و نە یا حوكمەتا هەرێمێ یە، بەلكو مولكێ هەموو نەوەیێن ئیراقێ یە. ژبەر هندێ، هەر رێككەفتنەكا ڕاستەقینە پێدڤیە ل سەر بنەمایێ شەفافیەتێ، دادپەروەریێ د دابەشكرنا داهاتی دا، رێزگرتن ل دەستووری و ئاڤاكرنا باوەریا دولایەنی بیت. بێی ڤێ چەندێ، دێ قەیرانا نەفتێ وەك ناڤنیشانەكێ بەردەوام یێ پەیوەندیێن ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ مینیت، چەند حوكمەت و رێككەفتن بهێنە گوهۆڕین ژی.
