هەرێما كوردستانێ پارەی ژ ئیراقێ نابەت، بەلكو داهاتەكێ مەزن دئێخیتە سەر گەنجینەیا گشتی
بسپۆرەكێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و چاڤدێرێ سیاسی، ڕەخنەیێن توند ل وان پێنگاڤێن حوكمەتا ئیراقێ دگریت یێن بۆ چارەسەركرنا قەیرانا مووچەی هاتینە هاڤێتن، وەك بڕیارا پاشئێخستنا مووچەی بۆ 45 ڕۆژان، یان پاشەكەفتنا ب نەچاری ب ڕێژەیا 35%، یان ژی هاتنا خوارێ یا بهایێ دیناری كو بوویە ئەگەرێ كێمبوونا داهاتێ فەرمانبەران ب ڕێژەیا 15% (بو نموونە، كەسەكێ مووچەیێ وی ئێك ملیۆن دینار بیت، 150 هزار دینار ژێ كێم دبن).
د. سامان شالی، بسپۆرێ پەیوەندیێن نێڤدەولەتی و چاڤدێرێ سیاسی دوپاتی ل وێ چەندێ كر كو نابیت باجا ڤێ قەیرانێ ب كەڤیتە سەر ملێ فەرمانبەرێن ئاسایی، بەلكو پێدڤییە حوكمەت ژ كێمكرنا خەرجییێن خوە یێن زەبەلاح دەست پێ بكەت و پشتبەستنا خوە ب نەفتێ كێم بكەت.
د. سامانی چەندین پێشنیاز بۆ كێمكرنا خەرجییان بەرچاڤكرن، ژ وان: هەلوەشاندنا مووچەیێ خانەنشینییا وان بەرپرسێن كو دەمێ خزمەتا یاسایی تەمام نەكرینە (وەك سەرۆكایەتی، وەزیر، بریكارێن وەزیران و پەرلەمانتاران)، هەروەسا بڕینا مووچەیێ خانەنشینییا وان كەسێن بیانی یێن ل سەر بودجەیا ئیراقێ مووچەی وەردگرن (كو ل گۆرەی ئاماران نزیكی 150 هزار كەسێن میسری، ئێرانی، سوری، لوبنانی، پاكستانی و ئەفغانی مووچەی ژ ئیراقێ وەردگرن و بڕینا وان مووچەیان سالانە گوژمەیەكێ مەزن دزڤڕینیتە گەنجینەیا دەولەتێ). ل گەل ڤان خالان، كێمكرنا زێرەڤانێن بەرپرسان، هەلوەشاندنا مووچەیێ بالیۆز و قنسولێن خزمەت نینە، ڕاگرتنا بەخشینەیا حزبان و وەبەرهێنان ل غازا ناڤخوەیی ب پێنگاڤێن گرنگ دبینیت.
د پشكەكا دی یا ئاخڤتنێن خوە دا، وی چاڤدێرێ سیاسی پێشنیازا داڕێشتنا سیستەمەكێ نوو یێ بڕینا مووچەی كر د دەمێ قەیرانان دا، ل جهێ وێرانكرنا ئابۆرێ ئیراقێ و تەخا ناڤین. ئەو دبینیت كو دڤێت بڕین ژ مووچەیێن بلند دەست پێ بكەت، نەكو ژ فەرمانبەرێ ئاسایی (وەك ئاماژە پێ دای، مووچەیێ سەرۆككۆماری مەهانە 50 ملیۆن دینارە). لەورا پێشنیاز دكەت بڕین ب ڤی ڕەنگی بیت: بڕینا 5% ژ وان مووچەیێن ژ ئێك تا دوو ملیۆن، 10% بۆ دوو تا سێ، 15% بۆ سێ تا چار، 20% بۆ چار تا حەفت، و 25% بۆ حەفت ملیۆن و بەر ب ژۆر. هەروەسا ئاماژە ب وێ چەندێ كر كو هاتنا خوار یا بهایێ دیناری قەبارەیێ كورتهینانێ ژ 62 ملیار دیناران بۆ 19 ملیار دیناران كێم كریە، ئانكو 43 ملیار بۆ دەولەتێ زڤڕاندینە ل سەر حسێبا خەلكی.
سەبارەت ب شایستەیێن دارایی یێن هەرێما كوردستانێ، د. شالی ب داتا ڕۆهن كر كو پشكا هەرێما كوردستانێ د بودجەیا گشتی دا گەلەك ژ وێ یا شایستەیە كێمترە و ئەو پارەیێ بۆ تەرخان دكەن بەس ناكەت. وەكی ئاماژە پێ دای ”د بودجەیا پێشتر دا كو 200 ترلیۆن دینار بوو، دڤیا پشكا هەرێمێ 67،12% ( ئانكو 25 ترلیۆن) بیت، بەلێ هەرێمێ تنێ 10 ترلیۆن و 417 ملیار وەرگرتن كو دبیتە تنێ 2،5%. بۆ بودجەیا نها ژی كو 217 ترلیۆنە، دڤیا پشكێ هەرێمێ ل گۆرەی وەزارەتا پلاندانانێ 14،4% بیت، بەلێ كرە 67،12% (27 ترلیۆن و 493 ملیار)، لێ ئەوا تەرخان كری تنێ 13 ترلیۆن و 746 ملیارە (33،6%). پشتێ دانا مووچەی، تنێ ڕێژەیەكا گەلەك كێم دمینیت بۆ خەرجییێن كارپێكرن و وەبەرهێنانێ ل هەر چار پارێزگەهێن هەرێمێ، كو ئەڤە هەڤتایە ب پارێزگەهەكا وەك بابل كو نە نەفت، نە غاز و نە دەرگەهێن سنۆری هەنە».
ل دووماهیێ، بەرسڤا وان تۆمەتان دا یێن دبێژن هەرێما كوردستانێ پارێ نەفتێ یێن پارێزگەهێن دی (وەك بەسرا) دبەت و ڕۆهن كر كو هەكە ژمێرەیەكا دروست بهێتە كرن، هەرێما كوردستانێ مەهانە داهاتەكێ مەزن یێ نەفتی و نە نەفتی دئێخیتە سەر گەنجینەیا گشتی یا ئیراقێ. گۆت ژی: ”داهاتێ نە نەفتی یێ هەرێما كوردستانێ سالانە تریلیۆنەك و 440 ملیارە، و هەكە ڕۆژانە تنێ200 هزار بەرمیلێن نەفتێ ژی بهنێریت (كو سالانە دبیتە 72 ملیۆن بەرمیل)، ب بهایێ 58 دۆلاران، داهاتێ وێ ب دینارێ ئیراقی دبیتە نێزیكی شەش ترلیۆن و 264 ملیار دینار. ئەڤە گوژمەیەكێ گەلەك مەزنە كو زێدەتری وێ یە ئیراق د مووچەی دا ددەت و لێبڕینا 120 ملیاری بۆ دكەت. ئەڤە وێ ڕاستییێ د سەلمینیت كو هەرێما كوردستانێ پارەی ژ ئیراقێ نابەت، بەلكو قەبارەیەكێ مەزن یێ داهاتی دئێخیتە سەر گەنجینەیا دەولەتێ».
