پێگیریكرنا ب قـانوون و ڕێنمایێن هـاتـنوچوونێ پێدڤیەكا شـەرعی و مرۆڤـاتـی یە
عیماد یاسین محمد
مرۆڤ ب سروشتێ خوە زۆر حەزا سنووردان و مەرج و پێگریكرنا ناكەت؛ بەلكو حەز دكەت رووبەرێ دلچۆنێن وی یێ بەردای و ئازادبیت، مینا پێگیریكرنا ب ڕێنمایێن هاتنوچوویێ د تەرازویا شەرعی دا.
لێ ئەڤ قانوون و ڕێنمایێن كو د سەردەمێ نوكە دا بۆ ڕێكخستنا هاتن وچوونێ هاتینە دانان، ژ وان رێنمایێن ڕێكخستنێ نە یێن دكەڤنە د بن بابەتێ (سیاسەتا شەرعی) دا. گوهداریكرنا ڤان قانوونان ژ لایێ شەرعی ڤە یا فەرە؛ چونكی گرێدای ب پاراستنا گیان و بەرژەوەندیا گشتی ڤە هەیە، خودایێ مەزن دبێژیت: {وَلَا تَقْتُلُوا النَّفْسَ الَّتِي حَرَّمَ اللَّهُ إِلَّا بِالْحَقِّ} [الأنعام: 151]
ئەڤجا هندی كە هاژۆتنا شێتینەیە، یان دەربازبوون د ترافیك لایتێن سۆر دا، یان هاژۆتنا ترومبێلەكا نەئامادە و نە بێهێمن، ئەڤە هەمی وێنەكێ خۆ ئێخستنا مرۆڤی یە د ناڤ مەترسیێ دا، هەروەسا مەترسیێ بۆ سەر گیانێ یێن دی ژی دروستدكەت. قورئانا پیرۆز نەهی ژ ئەڤێ چەندێ كریە؛ خۆدایێ مەزن دبێژیت: {وَلَا تُلْقُوا بِأَيْدِيكُمْ إِلَى التَّهْلُكَةِ} [البقرة:١٩٥. بزانە ترومبێل ئەمانەتە و ئامرازەكە بۆ بڕێڤەبرنا كاران و دەستكەفتنا بەرژەوەندیان، و گوهۆڕینا وێ ب ئەگەرێ پشتگوهـ هاڤێتنێ بۆ ئامرازەكێ كوشتنێ، دكەفتنە د ناڤ قەدەغەكریێن شەرعی دا.
هەروەسا بنچینەیا لادانا زیانێ یە، لەورا خودایێ مەزن فەرمان كریە كو مرۆڤ ژ زیانێ و زیانپێگەیاندنێ دووربكەڤیت، پێغەمبەر دبێژیت: (لا ضَرَرَ ولا ضِرَارَ) [رواه أحمد]. و سستیكرن د قانوونێن هاتنوچوویێ دا زیانەكا راستەوراست دگەهینیتە شۆفێری، و دگەهینیتە خەلكەكی ژی ژ ڕێبوار و وەلاتیان.
دیسا پێگری ب سیستەمێ هاتنوچوونێ ژ كاكلۆكا ڕەوشتێن ئیسلامێ یە، و ڕەنگڤەدانەكا ڕاستەقینە یا ناڤۆكا ڕەوشتێ جڤاكێ یە؛ پێغەمبەر (س) دبێژیت: (المُسْلِمُ مَن سَلِمَ المُسْلِمُونَ مِن لِسَانِهِ ويَدِهِ) [متفق عليه]. . و ژبەر كو هاژۆتنا ترومبێلێ ل سەر ڕێكا گشتی یە، ئەڤجا پێگیریكرن ب سیستەمی، بجهئینانا «مافێ ڕێكێ» یە، ئەوێ كو پێغەمبەری فەرمان پێ كری كو دێ د ناڤ دا زیانێ لادەی.
سەبارەت كارتێكرنێن ئەرێنی یێن پێگیریكرنێ ب قانوونێن هاتنوچوونێ پێدڤیە بزانین هاژۆتن د دیتنا ئیسلامی و جڤاكێ دا نە بتنێ كۆنترۆلكرنا ئامێرەكی یە، بەلكو ئاوێنەیا روەشەنبیری و ڕەوشتێ شۆفێری یە؛ هۆسا هاتیە گۆتن: (هاژۆتن: هونەرە، حەزە و ڕەوشتە). لەوما چەندین كارتێكرنێن باش ل دویڤ خۆ دئینیت: مینا پاراستنا گیانی كو مەبەستا هەرە سەرەكییا شەریعەتی یە هەر وەكو زانایێن بنگەهێ فیقهی بڕیار دای پێگیریكرنا ب قانوونان (وەكو سنوورێ لەزاتیێ و قایشا سلامەتیێ) ئامرازێ كریاری یێ نوكە یە بۆ بجهئینانا ئەڤێ مەرەما شەرعی و بۆ پاراستنا گیانان ژ چوونێ و كێمئەندام بوون و لاوازبوونێ.
هەروەسا بەلاڤبوونا ئارامی و ئێمناهیێ: دەمێ ڕێبوار و شۆفێر پشتڕاست دبن كو هەمی پێگیریێ ب سیستەمەكێ ئێكگرتی دكەن، ترس و دودلی ژ سەر ڕێكان نامینیت و جهێ گشتی دگوهۆریت بۆ ژینگەهەكا ئێمن كو سلامەتیا بچویك و مەزنان دابین دكەت، ئەڤە ژی دیمەنەكە ژ دیمەنێن ئاڤەدانكرنا ڕاست و دروست ل سەر ئەردی.
د هەمان دەم دا بجهئینانا بەرپرسیارەتی و ئەمانەتی یە؛ چونكی موسلمان فەرمان لێ هاتیە كرن كو ئەمانەتان بپارێزیت؛ جەستەیێ وی ئەمانەتە، گیانێ یێن دی ئەمانەتە و ئەو ترومبێلا ئەو دهاژۆت ژی ئەمانەتە. پێگیریكرنا ب قانوونێ بەرسڤدانە بۆ بانگەوازیا پێغەمبەری: (س) (كُلُّكُمْ رَاعٍ وكُلُّكُمْ مَسْئُولٌ عَنْ رَعِیَّتِهِ) [متفق علیه].
ل تەوەرێ داویێ چەند مەترسی و دەرئەنجامێن سستی و سەرپێچیكرنا د قانوونێن هاتن وچوونێ دا، كو خۆدانێ وێ دێ ل بەردەم خۆدێ لێپرسین ل گەل ئێتەكرن وەك: ئەگەربوون بۆ ژناڤچوونا گیانێ كەسەكی؛ نەمازە ئەگەر خوە ب حەزا خوە و بێی چ سەدەمەكێ شەرعی ئەگەرێن تیاچوونێ ژی ئەنجام دا بیت.
و دیسا ئێشاندنا خەلكەكی و گونەهباری ل سەر وان: خوین و مالێ موسلمانان حەرامە، ئەو بێباكیا دبیتە ئەگەرێ كوشتنا یێن دی ب خەلەت، د شەرع دا خوین بۆ دكەڤیت و كەفارەت خوینبال سەر فەر دبن. ئەگەر بێباكی گەلەك یا مەزن بوو (وەكو هاژۆتنا د بن كارتێكرنا مەیێ دا، یان ب لەزاتیەكا ترسناك د ناڤ گەڕەكەكا ئاكنجیبوونێ دا)، هندەك ژ فقهـ زانان ئەڤێ چەندێ دگەهیننە ڕادەیێ (كوشتنا نیمچە ئەنقەست) ژبەر مەزنیا گونەهێ و خۆدایێ مەزن گەف ل ئەنجامدەرێ وێ كریە و دبێژیت: {وَمَنْ يَقْتُلْ مُؤْمِنًا مُتَعَمِّدًا فَجَزَاؤُهُ جَهَنَّمُ خَالِدًا فِيهَا…} [النساء: 93] و دوماهیێ ژدەستدانا مالی و ماندیكرنا ئابووری و جڤاكی: ڕوودانێن هاتنوچوونێ بودجەیێن مەزن ژ ناڤدبەن؛ ژ تێكچوونا ترومبێلان و وێرانكرنا ژێرخانێ و مژویلكرنا نەخۆشخانە و كادرێن پزیشكی، زێدەباری پەكخستنا هێزێن مرۆڤی یێن بەرهەمهێنەر.
