پەرلەمان و پەرلەمانتار د تەرازیا بەرژەوەندییا گشتی دا
د. دژوار سندی
سازییا پەرلەمانی ل هەمی سیستەمێن دیمۆكراسی یێن هەڤچەرخ، وەك «دلێ مرۆڤی یە كو خۆ دقوتیت» كو شەرعیەتێ ددەتە جەستێ دەولەتێ و ئەوە تشتی ب ڕاستەقینە بەرجەستە دكەت و وێ پەیماننامەیا جڤاكی یە یا د ناڤبەرا حاكم و مەحكومی دا. پەرلەمان نە تەنێ ئاڤاهییەكە بۆ گەنگەشەیێن سیاسی، بەلكو ئەو «تەرازوییا» دادپەروەریێ یە كو قانوون و سیاسەت ب پیڤەرەكی تێدا دهێنە كێشان كو چ جاران قەبوول ناكەت بهێتە گوهۆڕین، ئەو ژی «بەرژەوەندییا گشتی» یە. لێ دەما ئەم سەحدكەینە ڕەوشا نها یا هەرێما كوردستانێ و د ڤێ تەرازویێ دا دكێشین، ئەم دبینین كو كێماسییەكا مەزن د بنیاتێ سازیێن مە دا پەیدابوویە كو زێدەتر ژ سالەك و هەشت مەهانە بەردەوامە؛ ئەو ژی ژیان د ناڤ ڤالاهییا پەرلەمانی و پەككەفتنا دەستهەلاتا تەشریعی دا، كو بوویە ئەگەرێ پاشكەفتنا پێكئینانا كابینا دەهێ یا حوكمەتا هەرێمێ.
فەلسەفا تەرازویێ: د ناڤبەرا ئەركێ ئەخلاقی و نوونەرایەتییا سیاسی دا، رامانا هەبوونا «پەرلەمانتاری» د بنەڕەت دا ئەوە كو ئەو ببیتە وەكیلێ گەل، پارێزگاریێ ژ مافێن وان بكەت و چاڤدێرییا كارێن دەستهەلاتا جێبەجێكرنێ (حوكمەتێ) بكەت دا كو پشتڕاست بیت ژ وێ چەندێ كو حوكمەت ژ رێكا خزمەتگۆزارییا گشتی دەرنەكەفتیە. د «تەرازوییا بەرژەوەندییا گشتی» دا، دڤێت كێشەیا مافێن وەلاتی و پێدڤیێن وان یێن ژین و ژیارێ گەلەك گرانتر بیت ژ كێشەیا بەرژەوەندییێن حزبی یێن بەرتەنگ. بەرژەوەندییا گشتی نە درووشمەكە تەنێ د دەمێ هەلبژارتنان دا بهێتە بلندكرن، بەلكو پیڤەرەكێ قانوونی و ئەخلاقی یە كو سەركەفتنا پەرلەمانتاری پێ دهێتە پیڤان؛ كا هەتا چ رادە دشێت داخوازیێن دەنگدەرێن خۆ بكەتە قانوون وەكو شیرمەتالان پێ پارێزگاریێ ژ ئەورلەهیا وان یا خۆراكی، قانوونی و ئابووری بكەن.
دەربارەی هەرێما كوردستانێ ڕاستییا ڤالاهییێ و ئەنجامێن پەككەفتنا سیاسی، ئەڤرۆ د ناڤ وەرچەرخانەكا دیرۆكی یا مەترسیدار دا دەرباز دبیت؛ بۆرینا زێدەتر ژ بیست هەیڤان بێ پەرلەمانەكێ كاڕا، نە تەنێ ب واتایا نەبوونا روونشتنان دهێت، بەلكو ب واتایا نەبوونا چ چاڤدێرییەكا مللەتی ل سەر مالێ گشتی و ڕاوەستییانا لڤینا تەشریعی دهێت. ئەڤ ڤالاهییە بوویە ئەگەر كو حوكمەتا نها ببیتە حوكمەتەكا «كاڕبەرێ» (تصریف أعمال)، كو ئەڤ ڕەوشە ئەگەر د هندەك چارچووڤەیان دا قانوونی ژی بیت، لێ یا كێم و لەنگەرە ژ روویێ دەستهەلاتا سیاسی بۆ وەرگرتنا بڕیارێن ستراتیژی یێن مەزن، نەخاسمە د دۆسەیێن پەیوەندیدار ب نەفت، مووچە، و پەیوەندییێن ئالۆز ل گەل حكومەتا فیدرال ل بەغدا. پاشكەفتنا پێكئینان كابینەیا دەهێ ژبلی هندێ ئەنجامێ كێشەیێن تەكنیكی یە، بەلكو نیشانا «قەیرانا باوەریێ» یا كویرە د ناڤبەرا لایەنێن سیاسی دا. تەرازوی ل ڤێرە ل شوونا كو بەر ب بەرژەوەندییا گشتی ڤە بچیت، بەر ب «پشكپشكانێ» و دابەشكرنا دەستهەلاتێ ڤە چوویە. ئەڤ بەربەستە بوویە ئەگەر كو وەلاتییێ كوردستانی هەست بكەت دەنگێ وی یێ كو د سندۆقێن هەلبژارتنان دا دایی، بوویە دیلێ ڕێككەفتنێن سیاسی یێن كو دووماهی بۆ نینە.
ژ لایەكێ دی ڤە ئەنجامێن ستراتیژی یێن ڤالاهییا سازییان، نەبوونا پەرلەمانی پێگەیێ هەرێمێ د دانوستاندنێن دەرەكی و ناڤخۆیی دا لاوازكریە. دەولەتا بێ هێز ئەو دەولەتە یاكو سازیێن وێ یێن دەستووری بێ دەستهەلاتەكا تەشریعی تمام بن كو شەرعیەتێ بدەتە ڕێككەفتنان، بەرژەوەندییا گشتی دكەڤیتە بەر مەترسییا بڕیارێن كەسی یان حزبی. هەروەسا جێگیرییا ئابووری و ڕاكێشانا وەبەرهێنەرێن بیانی پێدڤی ب ژینگەكا قانوونی یا جێگیر هەیە، كو ئەڤە ژی بێ پەرلەمانەكێ كاڕا ب دەست ناهێت.
نەخشەڕێكا چارەسەریێ: بەر ب ڤەگەراندنا «تەرازیێ»
دەركەفتن ژ ڤێ ڕەوشێ پێدڤی ب چارەسەریێن ڕیشەیی هەیە كو بشێن ڤێ پەككەفتنێ و هەمی بەربەرستان بشكێنن:
1- پەنابرن بۆ ئیرادەیا دەنگدەری: ئەنجامدانا هەلبژارتنێن پەرلەمانی تاكە ڕێكە بۆ دوبارە زیندیكرنا «تەرازیێ». دڤێت هەلبژارتنێن داهاتی ببنە خالەكا دەسپێكێ بۆ دووماهی ئینان ب قەیرانان، نە تەنێ پرۆسەیەكا شكلی بۆ گوهۆڕینا دەم و چاڤان.
2- پێشخستنا «نیشتمانپەروەریێ» ل سەر «حزبایەتیێ»: دڤێت هێزێن سیاسی بگەهنە وێ باوەریێ كو جێگیرییا هەرێمێ تاكە گەرەنتییە بۆ مانەوا وان. لەوما، پێدڤییە دەستبەرداری هندەك داخوازێن خۆ ببن دا كو كابینەیا دەهێ ل سەر بنەمایێ «بەرنامەكێ نیشتمانی یێ گشتگیر» بهێتە ئاڤاكرن.
3- چەسپاندنا دەستووری: پێدڤییا هەرێمێ ب دەستوورەكێ هەردەم هەیە كو دەمێن دەستووری ب توندی دیار بكەت، داكو ل پاشەڕۆژێ جارەكا دی تووشی «ڤالاهییا پەرلەمانی» نەبین و سازیێن مە نەبنە باڕمتە د دەستێ دانوستاندنێن سیاسی دا.
4- كاراكرنا رۆلێ چاڤدێرییا سەربەخۆ: دڤێت ئەكادیمی، رەوشەنبیر و رێكخراوێن جڤاكا سڤیل ببنە فشارەكا بهێز بۆ ڕاستكرنا ڕێڕەوێ سیاسی و ب بیرێ لایەنێن سیاسی بئینن كو شەرعیەتا وان ژ خزمەتكرنا بەرژەوەندییا گشتی دهێت.
ل دوماهیێ «تەرازییا بەرژەوەندییا گشتی» ل هەرێما كوردستانێ د تاقیكرنەكا سەخت دایە. پەرلەمان، وەك سازییا دایك، تاكە لایەنە كو دشێت هەڤسەنگیێ بۆ ڤێ تەرازویێ بزڤرینیت. بەردەوامبوونا ڤێ پەككەفتنێ و پاشكەفتنا حوكمەتێ تەنێ خزمەتا وان لایەنان دكەت یێن كو نەیارێن ئەزموونا هەرێمێ نە. دەم هاتییە كو پەرلەمان ببیتە دەنگێ ڕاستەقینە یێ گەلی، و پەرلەمانتار ژی ببیتە سەربازەك د خزمەتا بەرژەوەندییا گشتی دا، دا كو هەرێما كوردستانێ وەك نموونەیەكا گەش بۆ جێگیری و ئاڤەدانیێ بمینیت.
ئەكادیمی و تایبەتمەند د یاسایێن گشتی دا.
