بريارێن دادگهها بلندا ئيتحادى دئێنه تانهلێدان
پشتى بهلاڤبوونا ڤێ ڤهكۆلینا قانوونى ب زمانێ عهرهبی ل دۆر رێدانا تانهلێدانێ ل بریارێن دهرچووى ژ لایێ دادگهها بلندا ئیتیحادى ڤه، د رۆژناما (التأخی) دا یا ژماره (7503) ل رۆژا پێنجشهببی رێككهفتی 21/12/2017 و ژبهر گرنگیا وێ بۆ خواندهڤانێ كورد مه ب فهر زانى ئهڤ ڤهكۆلینه بهێته وهرگێران بۆ سهر زمانێ دایكێ.
وهرگێران: د. زۆزان سادق تروانشى
بریارێن دادگهها بلندا ئیتحادى جهێ تانهلێدانێدایه
ڤهكۆلینهكا: یاسایى ـ شلۆڤهكارى ـ وهسفى
د. جمعه عهباس بهندى/ دكتۆرا ب فقهێ بهراورد
مانشێت
(ژ مهرجێن دروست بۆ گرێدانا روونشتنا دادگهها بلندا ئیتحادى، ئامادهبوونا ههمى ئهندامانه، پێدڤى بوو حوكمهتا ههرێما كوردستانێ ئهڤه ب دهلیڤه دیتبا)
دهستپێك: ئهڤ ڤهكۆلینه ل ژێر رۆناهیا ڤان بریار و قانوونان هاتیه نڤێسین:
ـ بریارێن دادگهها بلندا ئیتحادى هاتیه نڤێسین ئهوا ل 20/11/2017 دهركهتى ئهوا ل دۆر نهدهستووریا گشتپرسیا رۆژا 25/9/2017.
ـ ناڤهرۆك و تێگههێ دیباجا قانوونا كارگێریا دهولهتا عێراقێ، بۆ قووناغا ڤهگوهاستنى یا سالا 2004.
ـ ناڤهرۆكا بهندا (2) ژ دهستوورێ كارپێكهر ئهوا مشهرعێ عێراقێ پابهندكرى كو چ قانوونا دهرنهئێخن ههڤدژى جێگیربووین ئهحكامێن ئیسلامێ و پرهنسیپێن دیمۆكراسیهتیێ بیت.
ـ بهندا(100) ژ دستوورێ كارپێكهر كو تێدا مشهرعى پابهند دكهت كو قانوونهكێ یان ههر بریارهكا كارگێریا پارێزبهنده ژ ههر تانهلێدانهكێ.
یا زانایه بۆ بسپۆر و ڤهكۆلهرێن پرهنسیپێن ئیسلامی یێن بنهرهتى و پرهنسیپێن دیمۆكراسیهتێ، ههر نهتهوهكێ مافێ بریارا چارهنڤیسی یا ههى و ئهڤه پرهنسیپهكا سهرهكى یه د شهریعهتا ئیسلامێ دا، ل دووڤ گۆتنا خودێ مهزن: [ێاأَیُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَڵقْنَاكُمْ مِنْ ژَكَرٍ ۆأُنْپَى ۆجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا ۆقَبَائِڵ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِیمٌ خَبِیرٌ][الحجرات: 13]. و ژوان واتایێن سادهیێن پهیڤا (لتعارفوا) یهكسانیه د ناڤبهرا گهلان و خێلان دا د ژیانهكا بهختهوهردا و تهرازییا باشیێ د ناڤبهرا وان دا تهقوادارى وكارێ باشه، نه ل سهر بنهمایێن نهژاد یان رهنگ یان رهگهزى یه.
دیسا جهوههرێ دیمۆكراسیهتێ ل سهر ئاستێ گهل و نهتهوا: سهربهخۆیا وێ یه ژ داگیركرن و ئینتیداب و ب دهلیڤهدیتنێ، ئهوژى ل دووڤ بهندا (55) ژ (یاداشتناما) نهتهوێن ئێكگرتى: ((ئارهزومهندى د بهرههڤیا پالدهرێن جێگیربوون و خۆشیێ دا ئهوێن پێدڤى بۆ دروستكرنا پهیوهندیێن ساخلهم و نهرم (ودیه) د ناڤبهرا نهتهوادا كو ل سهر شهنگستا رێزگرتن ل وێ پرهنسیپێ ئهوا یهكسانیێ د مافان دا د ناڤبهرا گهلاندا پهیدا بكهت كو ههر ئێك ژ وان چارهنڤیسێ خوه بههلبژێریت)).
ئهڤ ڤهكۆلینه ڤان تهوهران ب خۆڤه دگریت: كاكلكا پێكئینانا دادگهها بلندا ئیتیحادى و بسپۆرى و سیستهمێ ناڤخوهیێ وێ ل گهل پێكئینانا ئهنجوومهنێ بلندێ دادوهریێ، ههروهها چاوانیا برێڤهبرن و دهرئێخستنا بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى، ئاشكراكرنا رێكێن ڤهبڕ ژ راستیا تانهلێدانێ ئهو ژى ل دووڤ وان رێنما و بریارێن دهرچووى ژ دادگهها بلندا ئیتیحادى ل گهل پێداچوونێ ل سهر گرنگترین ئهنجام وراسپاردان ئهوا ژ ڤهرێژا ڤێ ڤهكۆلینێ دهركهتى.
تهوهرێ ئێكێ: كاكلكا پێكهاتهیا دادگهها بلندا ئیتیحادى:
دادگهها ئیتحادى ل بن رۆناهیا یاسایا ـ دستوور ـ كارگێریا دهولهتا عێراقێ یا قووناغا ڤهگوهاستنێ (1) كو ب یاسایا بلند و پهیامدار ل ههمى عێراقێ دهێنه دانان بێ جوداهی (2) تاكو پێكئینانا حوكمهتاكا ههلبژارتى ل دووڤ دستوورێ ههمیشهى (3) و ههر دهقهكێ قانوونێ ههڤدژى ڤى دهقی بیت دێ پوچهل هێته هژمارتن(4) كو دهقێ قانوونا كارگێرى یا دهولهتا عێراقێ دیاردكهت كو پێدڤیه قانوونا دادگهههكێ ل عێراقێ بهێته پێكئینان، ب ناڤێ دادگهها بلندا ئیتیحادى بیت (5). ل دووڤ ڤێ قانوونێ ئهو دادوهرێن ل 1/ تهموز/ 2004 هاتین دامهزراندن دێ ل جهێن خوه مینن ژبلى وان دادوهرێن دهستبهدارى كارێ وان و خزمهتا وان بۆیین ل دووڤ قانوونێ (6) ئهڤ فهرمانه ل سهر وان دادوهرێن كاركهر ل دادگهها بلندا ئیتیحادى ژى دهێته سهپاندن.
تهوهرێ دووێ: بسپۆریێن دادگهها بلندا ئیتیحادى:
ژبهرچاڤترین بسپۆریێن دادگهها بلندا ئیتیحادى ل دووڤ دستوورێ ههمیشهى یێ سالا 2005، و ل دووڤ قانوونا كارگێریا دهولهتێ بۆ قووناغا ڤهگوهاستنێ ئهڤهنه:
1ـ چاڤدێریریكرن ل سهر دستووریهتا قانوون و سیستهمێن جێبهجێكار (7):
ئهڤ بڕگا دستوورى درێژپێدانا دهقێ بڕگا ((ئهگهر دادگهها بلندا ئیتیحادى بریاردا ههر قانوونهك یان سیستهمهك یان رێنمایهك یان ههر پێرابوونهك هاتبیته تانهلیتدان كو ل گهل ڤێ قانوونێ نهگونجیت ئهو وهكو ههلوهشیای دێ هێته هژمارتن))(8). ژ قانوونا كارگێرییا دهولهتێ.
2ـ شلۆڤهكرنا تێكستێن دستوورى (9):
ئهڤ دهستههلاتداریه ئێكه ژ دهستههلاتداریێن گرنگ كو ب دادگهها بلندا ئیتیحادى هاتیهدان ل پهى دستوورێ كارپێكهر، ب تایبهت گهلهك ژ بهندێن دستوورى ههلگرێن پتر ژ واتایهكێ یان شلۆڤهكرنهكێ یه.
بۆ زانین ئهڤ بسپۆریه د ناڤ بهندێن قانوونا كارگێرییا دهولهتا عێراقێ بۆ قووناغا ڤهگوهاستى نهبوو، بهلكو ل سهر دستوورێ كارپێكهر هاتیه زێدهكرن.
3ـ ژێكجوداكرنا ههڤركیا د ناڤبهرا حوكمهتا ئیتیحادى و حوكمهتێن ههرێمێ دا (10). ئهڤ دهقێ دستوورى ژ دهقێ بڕگا: ((ب تنێ بسپۆریا وێ د سكالایێن د ناڤبهرا حوكمهتا ڤهگوهاستى یا عێراقێ و حوكمهتێن ههرێمایهتى یه)) (11) هاتیه وهرگرتن ژ قانوونا كارگێرى یا دهولهتێ.
تهوهرێ سیێ: دادگهها بلندا ئیتیحادى و پهیرهوێ ناڤخوهى:
ل دووڤ قانوونا كارگێریا دهولهتا عێراقێ یا قووناغا ڤهگوهاستى، ل سهر دادگهها بلندا ئیتیحادى پێدڤى یه كو پهیرهوهكێ ناڤخوهی بۆ خوه بدانیت و تێدا ڤان خالان رۆنبكهت:
1ـ چاوانیا پێرابوونێن پێدڤى ل سهر بلندكرنا سكالایان ل بهامبهر وان.
2ـ چاوانیا رێدان بپارێزهران ب ههلگرتنێ بهرامبهرى وێ رابیت (الترافع امامها).
3ـ رابوون ب بهلاڤكرنا پهیرهوى ـ پهیرهوێ ناڤخوهى ـ د رۆژناما فهرمى دا(12).
ل دووڤ ڤێ قانوونێ پهیرهوێ ناڤخوهى بۆ دادگهها بلندا ئیتیحادى ل سالا 2005 هاته دانان (13). ب واتایهكا دیتر: دادگهها بلندا ئیتیحادى و پهیرهوێ وێ یێ ناڤخوهى نه ل دووڤ بهندێن گرێداى دهستههلاتا دادوهری (87 ـ101) ژ دستوورێ عێراقێ یێ كارپێكهره هاتیه پێكئینان.
تهوهرێ چارێ: پێكهاتهیا ئهنجوومهنێ بلندێ دادوهریا عێراقێ.
1ـ پێكئینانا جڤاتا بلندا دادوهریێ ل دووڤ قانوونا كارگێریا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستنێ دا، و پێكدهێت ژ:
أـ سهرۆكێ دادگهها بلندا ئیتیحادى.
ب ـ ئهندامێ دادگهها تهمییزا ئیتیحادى.
ج ـ سهرۆكێ دادگههێن تێههلچوونا (استئناف). ئیتیحادى
د ـ سهرۆكێ ههر دادگهههكا تهمییزێ و جێگریێن وێ یا ههرێمایهتى (14).
بۆ زانین سهرۆكێ ڤێ جڤاتێ ـ جڤاتا بلندا دادوهریێ ـ سهرۆكێ دادگهها بلندا ئیتیحادى یه، ل دهمێ نهئامادهبوونا وێ سهرۆكاتیا دادگههێ دێ ژ لایێ سهرۆكێ دادگهها بلندا تهمییزێ ڤه برێڤه چیت (15).
د ئهڤێ بهندا یاساى دا ـ قانوونا كارگێریا دهولهتێ ـ دادگهها بلندا ئیتیحادى ژ پێكهاتهیا جڤاتا دادوهریا بلند دهێته هژمارتن و سهرۆكێ وێ، ب سهرۆكێ جڤاتا بلندا دادوهریێ دهێته هژمارتن.
2ـ ل دووڤ دستوورێ 2005 یێ كارپێكهر، دهستههلاتا ئیتیحادى یا دادوهریێ پێكدهێت ژ:
أـ جڤاتا دادگهها بلند.
ب ـدادگهها بلندا ئیتیحادى.
ج ـدادگهها تهمییز یا ئیتیحادى.
د ـ دهزگههێ داواكاریێ گشتى.
ه ـ دهستهیا سهرپهرشتیا دادوهریێ.
و ـدادگههێن دیتر یێن ئیتیحادى كو ب یاسا بهێن رێكخستن (16).
ژ ڤى دهقێ دستوورى دیاردبیت كو دادگهها بلندا ئیتیحادى ژ پێكهاتهیێن دهستههلاتا دادوهری یا ئیتیحادى یه، بێ ئاماژهكرن ب سهرۆكێ وێ، كو سهرۆكێ دهستههلاتا بلندا دادوهریێ یه، جڤاتا دادوهریێ ب ئهركێ رێڤهبرنا كاروبارێن دهستهیا دادوهریێ رادبیت كو ب قانوون بهێته رێخستن: ((رێیا پێكهاتنا وێ، دهستههلاتداریێن و رێنمایێن رێڤهبرنا كاری وێ یه))(17). ههژى ئاماژهكرنێ یه كو دستوورێ كارپێكهر دادگهها بلندا ئیتیحادى: وهكو دهستهیهكا دادوهری سهربهخوهیه (18). ژ لایێ دارای و ئیدارى ڤه هژمارتیه. ئهندامێن وێ ژى پێكهاتینه ژ:
أـ ژمارهكا دادوهرا.
ب ـ ژمارهكا شارهزاییا(خهبیرا) د فقهێ ئیسلامێدا.
ج ـ ژمارهكا فقهائێن یاسایی(19).
دهستنیشانكرنا ڤان دادوهر و شارهزایا د فقهێ ئیسلامێ و فقهائێن قانوونى دا، و رێیا ههلبژارتنا وان وكارێ دادگههێ و پێرابوونێن وێ و چاوانیا بلندكرنا سكالایا بهرامبهر وێ، ههمى دێ ب دانانا قانوونهكێ بن كو پتریا دو ل سهر سێ (2/3) ئهندامێن جڤاتا نوونهرێن عێراقێ (20).
پشتى پێداچوونا وان قانوونیێن ژ لایێ ئهنجوومهنێ نوونهرێن عێراقێ دهرچووین، دیاربوو كو تاكو نوكه ئهڤ قانوونه دهرنه چوویه، سهرهراى بۆرینا پتر ژ (12) سالا ل سهر دستوورێ ههمیشهیێ عێراقێ ل سالا 2005، ژ بهر ڤى ئهگهرى ـ دادگهها بلندا ئیتیحادى ـ ل پهى وێ قانوونا دهرچووى ژ ئهنجوومهنێ وهزیرێن عێراقێ كاردكهت ئهوا بنیاتێ وێ ل بهر رۆناهیا ئهحكامێن بهندا(44) ژ قانوونا كارگێریا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستى دا و پشكا دووێ ژ پاشگۆیێ وێ كاردكهت (21).
3ـ پێكهاتهیێن جڤاتا بلندا دادوهریێ ل دووڤ قانوونێن جڤاتا بلندا دادوهریێ پێكهاتیه ژ:
أـ سهرۆكێ دادگهها تهمییزا ئیتیحادى ـ سهرۆك.
ب ـ جێگرێن سهرۆكێ دادگهها تهمییزێ ـ ئهندام.
ج ـ سهرۆكێ داواكارێ گشتى ـ ئهندام.
د ـ سهرۆكێ دهستهیا سهرپهرشتیاریا دادوهریێ ـ ئهندام.
ه ـ سهرۆكێ دادگههێن تێههلچوونێ(استئناف) ـ ئهندام.
وـ رێڤهبهرێن كاركهر ژ دادوهرا ل جڤاتێ ـ ئهندام (22).
زـ سهرۆكێن جڤاتێن دادوهری ل ههرێما ـ ئهندام(23).
ل دووڤ ههردو یاسایێن، ژماره(112) یا سالا 2012 و ژماره(45) یا سالا 2017 یا جڤاتا بلندا دادوهریێ، دادگهها بلندا ئیتیحادى نه هاتیه هژماتن د ناڤ زنجیرا پێكهاتهیێن وێ دا.
تهوهرێ پێنجێ: پێرابوونێن دادگهها بلندا ئیتیحادى:
1ـ ل دووڤ قانوونا دادگهها بلندا ئیتیحادى سهرۆكێ دادگههێ دێ رابیت ب داخوازكرنا ئهندامێن دادگههێ بۆ گرێدانا روونشتنێ بهرى ژڤانێ دهستنیشانكرى ب دهمهكێ پێدڤى. ل گهل نڤیسارا داواكاریێ بهرنامێ كارى و ههر بهلگهیهك و دیكیۆمێنتهك دێ دگهل دا هێت دانان(24). و دادگهه دێ ب یا پێدڤى و گونجاى رابیت ((دووڤچوونكرن ل سهر وان ههڤڕكیێن بۆ هاتینه پێشكێشكرن، یان دێ ئهندامهكێ خوه راسپێریت بۆ ڤێ مهرهمێ، دیسا بۆ دادگههێ ههیه ههر وهرهقهك یان (داتایهكا پێدڤى ژ حوكمهتێ یان ههر لایهنهكێ دیتر داخوازكهت بۆ دیتنا وان. دیسا ل دهمێ پێدڤى دشێت فهرمانا خوه بسهپینیت بۆ دابینكرنا وان وهرقه و دیكیۆمێنت و وێنێن فهرمى خوه ئهگهر قانوون و پهیرهویێن وان لایهنا رێیێ نهدهت بۆ تهماشهكرنێ یان پێدانێ(25).
ژبهر ڤێ چهندێ یا ب زهحمهته بێژین: دادگهها بلندا ئیتیحادى ئهڤ پێنگاڤه و رێكاره جێبهجێكربن ل بهرامبهر وان سكالایێن هاتینه بلندكرن ئهوێن ژمارێن وان (89،91،92،93 ئێتیحادى) ل دۆر پرۆسا گشتپرسیێ ل 25/9/2017 هاتى ئهنجامدان ژ ئهگهرێ لازاتیێ د دهركرنا بریاردانێ دا، ژ لایێ وانڤه ب ئێك روونشتن.
2ـ ژ مهرجێن گرێدانا روونشتنا دادگهها بلندا ئیتیحادى ئامادهبوونا ههمى ئهندامایه(26):
پێدڤى بوو حوكمهتا ههرێما كوردستانێ ئهڤ خاله د بهرژهوهندیا خوهدا ب دهلیڤه دیتبا، ئهو ژى ب رێیا نه ئامادهبوونا دادوهریێن كورد د روونشتنا دادگههێ دا ئهوا ل 20/11/2017 هاتى ئهنجامدان تاكو بهرههڤیا ههمى وهرهقه و بهرهڤانیێن (دفوعات) یاسایی ل دۆر گشتپرسیێ ئامادهكربان ئهوا ل 25/9/2017 هاتى كرن.
تهوهرێ شهشێ: بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى:
ژ مهرجێن دهرخستنا بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى و ل دووڤ قانوونا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستنێ دا یا سالا 2004 و یاسایا دادگهها بلندا ئیتیحادى ژماره (30) یا 2005 ئهڤ مهرجه پێدڤینه:
1ـ ئهو بریارێن حوكمهتا ئیتیحادى یان حوكمهتێن ههرێمایهتى یان پارێزگههان یان شارهوانیان یان كارگێریێن خوه جهى تێدا لایهن بیت، دڤێت بریار ب زۆرینهیا دو ل سهر سێ (2/3) دهربكهڤیت (27).
ب واتایهكا دیتر ئهڤ ئهحكام و بریاره پێدڤى ب شهش دهنگایه ژ سهرجهمێ نهه ئهندامێن دادگهها بلندا ئیتیحادى. د شیان دا بوو حوكمهتا ههرێمێ ـ ئهگهر بابهت باش وهرگرتبا ـ چار دهنگان بدهستخوهڤه بینیت كو دهنگى ل سهر نهدستووربوونا گشتپرسێ ئهوا ل 25/9/2017 هاتی ئهنجامدان نهدهت. ئهوژى د رێیا دادوهریێن كورد ورازیكرنا ئێك ژ دادوهریێن كرستیان یان یێن نهتهوه عهرهب یان توركمان تاكو حوكمهتا ههرێمێ بهرهڤانیێن خوه یێن یاسایی ئاماده دكهت ژ بۆ دانا ڕا و بۆچوونا خهو ل سهر وێ سكالایا ل سهر هاتی تۆماركرن ل دۆر گشتپرسیێ ئهوا ل 25/9/2017 بهرامبهر دادگهها بلندا ئیتیحادى.
2ـ ئهو ئهحكام و بریارێن حوكمهتا ئیتحادى یان حوكمهتێن ههرێمى یان پارێزگهه یان باژێرڤانى یان كارگێرێن خوه جهى لایهن نهبن د سكالایێ دا بریار وان دێ ب زۆرینهیا ساده بیت (28) ئانكو پێدڤى ب پێنج دهنگایه ژ سهرجهمێ نهه ئهندامێن دادگهها بلندا ئیتیحادی.
یا زانایه ل دووڤ دستوور و پهیروهێ ناڤخوهى یێ دادگهها بلندا ئیتیحادى كو بریارێن وێ د پهیامدهرن (ملزمه) ل سهر ههمى دهستههلاتا (29) و ب چ رێیا جهێ تانهلێدانێ نینه (30).
تهوهرێ حهفتێ: تانلێدان د بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى دا:
ههژى بهرى نوكه كو مه ئاماژه ب هندێ دایه كو پهیرهوێ ناڤخوهیێ دادگهها بلندا ئیتیحادی ب چ شێوهیان رێك نهدایه تانهلێدان د بریار و ئهحكامێن وێ بهێنهدان ب ههر رهنگ و لایهنهكى ههبیت، چونكى بریارێن وێ دڤهبر و پهیامدارن.
پشتى خواندن و پێداچوون ل سهر بڕگێن دستوورى ئهوێن گرێداى دهستههلاتا دادوهریێ و یاسایا كارگێریا دهولهتى ل سالا 2004 ئهوا ل ژێر وێ دادگهها بلندا ئیتیحادی و قانوونا وێ هاتینه دانان، بۆ ڤهكۆلهرى دیاربوو كو ئهڤ پارێزبهرندیا بابهتى و رۆخسارى ئهوا دادگهها بلندا ئیتحادى بۆ بریار و ئهحكامێن خوه داناى، سهرپێچیا مهرهم و پرهنسیپ وگیانێ واتایێن دستوور و قانوونا كارگێریا دهولهتا عێراقی یا قووناغا ڤهگوهاستنێ ئهوا دبیته ژیدَهێ سهرهكى كۆ دامهزراندنا دادگهها بلند ئیتیحادی ژ پهشى.
ژگرنگترین سهرپێچیان:
ئێك: سهرپێچیا پرهنسیپ و مهرهمێن دستوورێ كارپێكهر یێ عێراقێ:
جهێ ئاماژێ یه كو پرهنسیپا گشتى ل عێراقێ قهدهغهدكر ل سهر دادگهه و دادگهها كارگێرى ل عێراقێ ل دووڤ بهندا(10) ژ قانوونا رێخستنا دادوهریێ، ژماره(160) یا سالا 1960 و ههموارا دووێ: ژماره (106) یا سالا 1989 یا یاسایا شۆرا دهولهتێ، تێروانینكرن ل سهر كارێن سهروهرى ئهوێن گرێداى رێورهسم و بریارێن دهرچووى ژ سهرۆك كۆمارى، یان ئهوێن ل ژێر رۆناهیا راسپاردێن سهرۆك كۆمارى ل دووڤ دهستههلاتدارێن وى یێن دستوورى دهردكهڤن.
بهلێ دستوورێ ههمیشهى ههمى ئهو پارێزبهندی یێن ههین د قانوون و پهیرهوێن كارپێكرى ل دهولهتا عێراقێ پۆچهلكرینهكرینه چ ژ لایێ دادگههێ ڤه دهركهتبن، یان ههرسێ دهستههلاتا ـ یاسادانان، جیبهجێكار، سهرۆكایهتى ـ ل دووڤ بهندێ (100) ژ دستوورى ئهوا دبێژیت: ((نابیت چ دهقێن یاسایى ههبن ههر كارهكى یان بریارهكا كارگێرى ژ تانهلێدانێ بیهَنه پاراستن)).
ب ڤێ چهندێ ههمى دهزگههێن دهولهتێ كهتنه د بن پرهنسیپا مهشروعیهتێ، و ڤى شێوهى سهروهریا قانوونێ یا سهپاندیه (نافژا) ل سهر ههمى كهرتێن ژیانا كارگێرى و یاسادانان ودادوهرى (31).
گرنگترین تێبینى ل دۆر بهندا (100) ژ دستوورێ كارپێكهر:
أـ دهستهواژا (ههركارهك) د دهقێ سهرى دا بكارهاتیه، كو ههمى ئهحكام و بریارێن دهرچووى ب خوهڤه دگریت خوه ئهگهر ژ دادگهها بلندا ئیتیحادى دا ژى بیت، چونكى دهستهواژهكا رههایه و نهیا گرێدایه.
ب ـ بێژهیا (یان ـ أو) د دهستهواژا ((ههر كارهك یان بریارهكا كارگێرى ژ تانهلێدانێ)) هاتیه كو ئێكه ژ (احرف العگف)كۆمهكا واتایان ب خوهڤه دگریت ژ وان:
1ـ بژاردهكرن د ناڤبهرا دو تشتان دا، وهك: باشتره ((تو خوه ب خواندنێ ڤه مژوول بكه یان وهرزشێ)).
2ـ گومان، وهك: ((ئهو شهشن یان حهفت)).
3ـ (الابهام) مژداری، وهك: ((تو یان ئهز دشاشین)).
4ـ دلڕاوكى، وهك: ((گازی خالد بكه یان روینهخارێ ئامادهبوونا وى بۆ من یا گرنگ نینه)).
5ـ دابهشكرن، وهك: ((پهیڤ ناڤه یان كاره یان پیته)).
6ـ وردبینى، وهك: [وقالوا كونوا هوداً أو نصارا تهدوا]((33)
7ـ دێ (إلا) یا (ئیستیسنائى)، وهكى: ((دێ سزادهم یان دێ فهرمانێن من بجهئینیت)).
8ـ یان (بل)، وهك: [وأرسلناه الى مئه ألف أو یزیدون]( (34)
9ـ تاكو (الى أن)، وهك: ((دێ قوتم یان دێ توبهكهت)).
10ـ بۆ كۆمكرنا رها وهك (واو) بكاردهێت، وهك: ((جاو الخلافه أو كان له قدرا)
11ـ (الاباحه)، وهك: ((دگهل زانا بروینه یان زاهد)).
ل ئهڤا بۆرى دیاربوو كو بێژهیا (یان ـ أو) د زمانێ عهرهبی دا پتر ژ واتایهكێ ددهت، بهلێ (یان) ئهوا د دستوورێ عێراقێ دا هاتى ب واتایا (بژارده) و (الاباحه) ب ههڤرا دهێت كو پتریا باوه (راجح)، چونكى دهقێ دستوورى ب شێوازێ رستهیهكا راگههاندى بكارهاتیه كو واتایا قهدهغهكرنێ (نههیكرن) دهێت كو د ناڤهرۆكا واتایا رستێن داناى دا دهێن. ئهگهر دا یاسادانهرێ دستوورى ل جهێ بێژهیا (یان) دا بێژهیا (واو) بكارئینیت. ئهوا د ناڤبهرا (معگوف) و(معگوف علیه) دا ههڤپشكیێ دحوكم و شیكاركرنێ دا (الاعراب) دكهت، وهكى: ((ئهحمهد وسلیم گهشتكر)). رامانا ڤێ رستێ ئهو نینه كو ئهحمهد بهرى سهلیم یا گهشت كرى، چونكى دبیت ئهحمهد بهرى سهلیمى گهشت كربیت یان سهلیم بهرى ئهحمدى گهشت كربیت یان ب ههڤرا گهشت كربیت (35).
ج ـ بێژهیا ڤهبڕ (باته) ددهقێ بهندا (94) ژ دستوورێ كارپێكهر دا هاتیه مهرهم ژێ ئهو نینه كو دشیانێن تانهلێدانێ دا نینه. خوه ئهگهر یا ڤهبڕبیت د ئاماژهكرنێ دا، چونكى یا ڤهبڕ دهێته گوهۆرین د دۆخێ پهیدابوونا بهلگهیێن نوو دا ئهوێن شهنگستێ بریارا ئێكێ ژێ دهركهتى،
ئهوا دادگههێ بریارا خوه یا ڤهبڕى و پهیامدار ل سهر ئاڤاكرى؛ چونكى ڤهبڕینا تشتى یه د گهل مافی (الحق) و ماف ژى كهفنتره ژ ههر حوكمهكى یان بریارهكێ ژ چ لایهنهكى دهربكهڤیت، چونكى ههمى دهق یێن هاتینه دانان ژبۆ پاراستنا وان مافان.
د ئهڤا بۆرى دا ود بڕگێن (أ،ب،ج) ل سهرى دیاردبیت، كو ئهم بهرامبهر دهقهكێ دستوورینه ههلگرا پتر ژ واتایهكێ یه د رۆخسار و ناڤهروكا خوهدا، ب دهستهواژهكا دیتر: بهرامبهر دهقهكێ دستوورى نهیێ ڤهبڕ د ئاماژا خوهدا.
دو: سهرپێچى گیان و واتایا قانوونا كارگێرى یا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستنێ دا:
د دیباجا قانوونا كارگێرى یا دهولهتا عێراقێ دا، ئهوا دهێته هژمارتن پشكهكا نه ژێكڤهكرى ژ ڤێ قانوونێ(36) دا هاتى: ((…ئهڤرۆ ئهو داكۆكیێ ـ كۆمارا عێراقا فیدرال ل سهر رێزگرتنێ ل قانوونێن نێڤدهولى دگریت، نهخاسمه ئهو ب خوه دامهزرێنهرێن نهتهوێن ئێكگرتى یه، كاردكهت ژ بۆ بدهستڤهئینانا پێگههێ خوه یێ شهرعى د ناڤ مللهتان دا. د ههمان دهم دا كاردكهت بۆ پاراستنا ئێكرێزیا وهلاتێ خوه ب گیانهكێ برایانه و هاریكار و ژ بۆ مهرهما كێشانا سیمایێن ئایندێ عێراقا نوو ل سهره دانانا میكانزمهكێ بۆ نههێلانا سیاسهت و رهفتارێن ـ بهرێ ـ یێن رهگهزپهرستى و تائیفهگهرى، دیسا چارهسهریا كێشێن قووناغكهرى بكهت))، ئهڤ دهقه ههلگرا كۆمهكا خال و تێبینێن گرنگه ژ وان ژى:
1ـ ل دووڤ ڤێ د یباجێ ئهوا پشكهكا نهژێكڤهكرى ژ قانوونا كارگێری یا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستنێ دا دیاردبیت كو ئهنجامدانا پرۆسا گشتپرسیێ ل 25/9/2017 دگهل گیان(روح) و ناڤهرۆكا قانوونی دگونجیت (ههڤدهمه ـ متوافقه)، چونكى ههمى یاسا و رێككهفتن و تیتالونهریتێن دهولى ودهقێ یاداشتناما (میپاق) نهتهوهیێن ئێكگرتى رێكێ ددهن بۆ بدهستڤهئینانا مافێ گهلانه بریاردانێ ل سهر چارهنڤیسێ خوه بكهت (37).
2ـ پاراستن ل سهر ئێكرێزیا عێراقێ ل دووڤ دیباجێ دێ د رێیا گیانێ برایهتیێ و ههڤكاری د ناڤبهرا ههمى تهخوچین و نهتهوه و پێكهاتهیێن عێراقێ بیت، نه ل سهر رێیا هێز و توندى وكهربڤهبوون و سهپاندنا سزایێن دارای و كارگێرى و ئاسایش و بكارئیبنانا دهبابه و تۆپ هاڤێتنێ، ههر وهكى حوكمهتا ئیتیحادى یا بهغدا ل بهرامبهر گهل و خهلكێ ههرێما كوردستانا عێراقێ بكارئیناى.
3ـ ههروهسا د یباجێ دا هاتیه كو میكانیزمهك بهێته دانان مهرهم ژێ راكرنا وان سیاسهت و كریارێن رهگهز پهرستى و تائفى یه، ئهوا دهستههلاتا بهرێ كرین، ب تایبهت رهفتارێن حزبا بهعس یا ژناڤچووى ل بهرامبهر ههمى خهلكێ عێراقێ، نهخاسمه كوردان ژ لایێ نهتهوهى ڤه و شیعهیان ژ لایێ مهزههبی ڤه و سوننا ژ لایێ سیاسی ڤه.
بهلێ حوكمهتێن ئێك ل دووڤ ئێك پشتى كهتنا سهنهمى ل 9/4/2003 مفا ژ خهلهتى و لادانێن رژێما بۆرى نههات وهرگرتن، بهلكو لاسایكرنا زۆربهیا وان رهفتاران دكهن، ئهو ژى د رێكا بهلاڤكرنا گیانێ تائیفهگهریێ و كهربڤهبوون (انتقام) د ناڤبهرا خهلكێ عێراقێ ل سهر بنهمایێ ئاینى یان مهزههبی یان نهتهوهی یان سیاسی، باشترین بهلگه ژى هێلانا كێشه و ئاریشێن كهڤن ب شێوهكێ ههلاویستى بێ چارهكرن، بهلكو هیلا مهزن ببیت، ژ وان ژى بهندا (140) ژ دستوورى ـ ب پلهیهكێ كو بوویه گهڤ بۆ نههێلانا پاراستنا وهلات و مرۆڤان ژ ههمى لایان لایانڤه.
تهوهرێ ههشتێ: پوختهیێ ڤهكۆلینێ و گرنگترین ئهنجام و راسپارده:
أـ پوختهیا ڤهكۆلینێ:
1ـ دادگهها بلندا ئیتحادى ل بهر رۆناهیا قانوونا كارگێرى یا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستنێ ل 2004 هاتیه پێكئینان، ئهوا ل پهى بهندا (143) ژ دستوورێ كارپێكهر هاتى ههلوهشاندن، ژبلى بڕگا (أ) ژ بهندا(53) و بهندا(58) ژ قانوونا كارگێری یا دهولهتێ.
2ـ دادوهرێن دادگهها بلندا ئیتحادى پشتى 1/ تیرمهها/ 2004 هاتینه ههلبژارتن و دامهزراندن، ئانكو بهرى پهسهندكرنا دستوورێ كارپێكهر د میانا راپرسیا ل سهر هاتیهكرن، ژ لایێ گهلێ سیاسی ل كۆمارا عێراقا فیدرال.
3ـ دادگهها بلندا ئیتحادى، دهستهیهكا دادوهرى یا سهربهخوهیه ژ لایێ كارگیرَرى وداراى ل پهى دستوورێ كارپێكهر.
بـ ئهنجامێن ڤهكۆلینێ:
1ـ پشتى شلۆڤهكرن و ئهگهردیتنا (تعلیل) تێكستێن دستوورى ئهوێن گرێداى دهستههلاتداری و بریارێن دادگهها بلندا ئیتحادى، بۆ مه دیاربوو ژ رێرهو وزنجیره و مهرهما ڤان تێكست و بهندێن دستوورى، ئهو ئهحكام و بریارن ئهوێن بهرى نوكه ههڤركى ل سهر هاتى كرن بهرامبهر دادگهههكا دیا ئیتحادى، كو بریارا وێ ژ لایێ لایهنهكێ داواكار هاتیه رهتكرن، چ حوكمهتا ئیتیحادى بیت یان حوكمهتا ههرێمى، پاشی ئهو حوكم و بریاردهرچوون ل بهرامبهر دادگهها بلندا ئیتحادى هاتیه تێههلچوون (إستئناف) د ڤى دۆخى دا حوكم و بریارێن دادگهها بلندا ئیتحادى دێ یا ئێكلاكهر بیت و ل سهر ههمى لایێن داواكار و دهستهلات دێ یا فهرز و پهیامداره بیت و ب چ شێوهیان نابێنه جهێ تانهلێدانێ.
2ـ مافى چارهنڤیسێ ههر مللهتهكى ژ مللهتان د سهربهخوهیدا ناهێته ههلوهشاندن و ژ ناڤبرن ژ لایێ ههر دهستهیهكێ ڤه چ سیاسی بیت یان جێبهجیكار یان دادوهرى بیت، چونكو ماف بهرى تێكستا دهێت و تێكست ژى دهێنه دانان بۆ پاراستنا ڤان مافان.
3ـ چ دۆربینى نینه ژ لایێ یاسایی و دستوورى ڤه دانانا دادگهها بلندا ئیتیحادى ژ پێكهاتهیێن جڤاتا بلندا دادوهریا ئیتیحادى، بۆ زانین د یاسایا قانوونا دهولهتا عێراقێ سالا 2004 دهاته هژمارتن د ناڤ جڤاتا ناڤهاتى دا، بهلێ د یاسایا جڤاتا دادوهریێدیا بلند ژماره (112) یا سالا 2012 و ژماره (45) یا سالا 2017 و دستوورێ كارپێكهر دیار دكهت كو دادگهها بلندا ئیتحادى نه ژ پێكهاتهیێن جڤاتا بلندا دادوهریێ یه.
4ـ ههمى ئهو حوكمهتیێن پشتى كهتنا رژێما بهرێ ل 9/4/2003 هاتین ههولا جێبهجێكرنا دستوور و قانوونێن كارپێكهر نهكریه، ژ وان ژى بهندا (140) ژ دستوورى كو پالدهرهك بوو بۆ گهل و پێكهاتهیێن ههرێما كوردستانێ و پارێزگهها كهركووكێ و ئهو دهڤهرێن كێشه ل سهر بۆ ئهنجامدانا راپرسیێ ل 25/9/2017.
5ـ زۆربهیا بهند و بڕگهیێن دستوورێ كارپێكهر كرنه د دۆخێ سڕبوون و نهئهكتیڤیێ دا، ئهو ژى د نه دهرئێخستنا قانووێن پێدڤى ژبۆ ئهكتیفكرنا وێ ژ لایێ پراكتیكى ڤه ژ وان ژى یاسایا دادگهها بلندا ئیتحادى.
6ـ ژ مهرجێن دروست بۆ گرێدانا روونشتنا دادگهها بلندا ئیتحادى، ئامادهبوونا ههمى ئهندامانه، پێدڤى بوو حوكمهتا ههرێما كوردستانێ ئهڤ چهنده ب دهلیڤه دیتبا و بۆ بهرژهوهندیا خوه بكارئینابا ژ بۆ رازیكرنا دادوهرێن كورد كو ل روونشتنا دادگههێ ئهو گرێداى بریاردانێ ل سهر نه دهستوربوونا گشتپرسیێ ئهوا ل 25/9/2017 هاتیه ئهنجامدان و د روونشتنا 20/11/2017 ئامادهنهبیت.
7ـ ئهحكام و بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى ب زۆرینهیا دو ل سهر سێ (2/3) یه ئهگهر حوكمهتا ئیتیحادی یان حوكمهتێن ههرێما ئێك ژ داواكارابن، پێدڤى بوو حوكمهتا ههرێمێ ئهڤ خاله ژى ب دهلیڤه زانیبا ژ بۆ رازیكرنا دادوهرێن كورد و رازیكرنا ئێك ژ دادوهرێن ژ ئاینێ كرستیان یان نهتهوا توركمان یان عهرهب كو دهنگى نهدهن ل سهر ئهو بریارا دهرچووى یان ب كێماتى دهنگى بێدهنگیێ بههلبژێرن، ژ بۆ ژناڤچوونا بریارێ تاكو حوكمهتا ههرێمێ دروونشتنێن دووڤدا نوونهرێ خوه هنارتبا ژبۆ دانا بۆچوونا خوه ل سهر ئهنجامدانا راپرسیێ.
8ـ ل دووڤ بهندا (100) ژ دستوورێ كارپێكهر و بڕگێن دیباجێ ژ قانوونا كارگێریا دهولهتا عێراقێ د قووناغا ڤهگوهاستنێ دا ل سالا 2004، دیاردبیت كو بریار و ئهحكامێن دادگهها بلندا ئیتیحادى جهێ تانهلێدانێ یه.
9ـ دیاره دادوهرێن كورد ئهوێن ئهندام ل دادگهها بلندا ئیتیحادى وهسا تێگههشتینه كو راگههاندنا حوكمهتا ههرێما كوردستانێ سهبارهت رێزگرتنێ ل بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى، كو ئهڤه ژى رازیبوونهكه ل سهر بریارێن وان، لهوما دهنگ د گهل دادوهرێن دیتر دا ل سهر نهدهستوربوونا گشتپرسیا ل 25/9/2017 هاتیه ئهنجامدان.
10ـ بهندا (17) ژ پهیرهوێ نافخوهیێ دادگهها بلندا ئیتیحادى یا ههڤدژه ل گهل دهقێ بهندا (100) ژ دستوورێ كارپێكهر ئهوا پتر ژ واتا و شلۆڤهكرنهكێ ب خوهڤه دگریت، ژبهر ڤێ چهندێ حوكمهتا ههرێمێ مافێ تانهلێدانێ یا ههى ل سهر بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى ئهوێن گرێداى گشتپرسیێ ئهوا ل 25/9/2017 هاتى ئهنجامدان، چونكى گومان د بهرژهوهندیا زیاندارى دا دهێته شلۆڤهكرن و زیانبهركهفتی د سكالایێن (دعوى) (89،91،92،93 ئیتیحادى) حوكمهتا ههرێما كوردستانێ یه.
جـ راسپاردێن ڤهكۆلینێ:
1ـ پێدڤى یه حوكمهتا ههرێما كوردستانێ سكالایهكێ ـ بهرامبهر دادگهها بلندا ئیتیحادى ـ بلند بكهت ئهوا گرێداى جێبهجێكرن و ئهكتیفكرنا دستوورێ كارپێكهر ژ لایێ حوكمهتا ئیتحادى ڤه، نهخاسمه ئهوا گرێداى بهندا (140) یا تایبهت ب دهڤهرێن ههڤڕكى ل سهر، كو تاكو نوكه ئهگهرێ سهرهكى یێ راستهوخوهیه بۆ كووربوونا (ازمه) كیشان د ناڤبهرا بهغدا و ههولێرێ دا.
پێشكێشكرنا سكالایهكێ ب نهدهستوربوونا بهندا (17) ژ پهیرهوێ ناڤخوهى یێ دادگهها بلندا ئیتیحادى یا ژماره (1) یا سالا (2005) ئهوا دبێژیت: ((ئهحكام و بریارێن ژ دادگههێ دهردگهڤن ب چ رێك ژ رێكا تانهلێدان ناهێتهكرن)) بهرامبهر دادگهها بلندا ئیتیحادى ب خوه، چونكى ههڤد ژى (مخالف) بهندا (100) ژ دستوورێ كارپێكهر و ناڤهرۆكا دیباجا قانوونا كارگێریا دهولهتا عیراقێ بۆ قووناغا ڤهگوهاستنێ ل سالا 2004، ئهوا ل پهی وێ قانوونا دادگهها بلندا ئیتیحادى هاتیه دانان، ژماره(30) سالا 2005، ئهوا ل بن رۆناهیا وى پهیرهوێ ناڤخوهى یێ دادگهها بلندا ئیتیحادى، ژماره (1) یا سالا 2005 هاته نڤێسین.
ل دووماهیا ڤێ ڤهكۆلینێ ـ قانوونى، شلۆڤهكارى، وهسفى ـ یا بهندێن دستوورى و قانوونێن كارپێكهر و بریارێن دادگهها بلندا ئیتیحادى دا، دێ بێژین:
1ـ پێدڤى یه تهماشهكرن ل سهر دستوورى ههمیێ وهكو ئێك پاكیچ بهێتهكرن ونابیت بهند و بڕگێن وێ بهێنه پرتپرتكرن، ئهو ژى ل دووڤ بنهماێن ئوسولى:(( ههرتشتهكێ نه ئێته پارچه پارچه كرن، ههلبژاتنا هندهكێ ژێ وهك ههلبژارتنا ههمێ یه و ئێخستنا هندهكێ ژێ وهك ئێخستنا ههمێ یه)).
2ـ ڤهكۆلهر داخواز دكهت ئهڤ گۆتنه ژێبگریت: (( المجتهد إژا أصاب فله أجران، وإن أخگا فله أجر واحد)).
ژێدهر و پهراوێز:
(1) تم إقرار هژا القانون، لإداره شوۆن العراق خلال المرحله الإنقالیه الى حین قیام حكومه منتخبه تعمل فی ڤل دستور شرعی دائم سعیاً لتحقیق دیمرقراگیه كامله. [من دیباجه قانون إداره الدوله العراقیه، والژی صادق علیه مجلس الحكم الانتقالی فی 8/ ێژار/ 2014].
(2) الفقره (أ) من الماده (3) و(62) من قانون إداره الدوله.
(3) الفقره (ج) من الماده (3) من قانون إداره الدوله.
(4) الفقره (ب) من الماده (3) من قانون إداره الدوله
(5) الفقره (أ) من الماده (44) قانون إداره الدوله.
(6) الفقره (ب) من الماده (44) قانون إداره الدوله.
(7) الفقره: (اولا) من الدستور العراقی النافژ.
(8) الفقره (ج) من الماده (44) من قانون إداره الدوله.
(9) لفقره (پانیا) من الدستور العراقی النافژ.
(10) الفقره: (رابعاً) من الدستور العراقی النافژ، والفقره (أولاً) من الماده (4) من قانون رقم(30) لسنه 2005.
(11) الفقره (ب) من الماده (44) من قانون إداره الدوله.
(12) الفقره (د) من الماده (44) من قانون إداره الدوله.
(13) الوقائع العراقیه: العدد 3997 فی 2/5/ 2005.
(14) الماده (45) من قانون إداره الدوله.
(15) الماده (45) من قانون إداره الدوله.
(16) الماده (89) من الدستور النافژ.
(17) الماده (90) من الدستور النافژ.
(18) الفقره (اولا) من الماده (92) من الدستور النافژ.
(19) الفقره (پانیاَ) من الماده (92) من الدستور النافژ.
(20) الفقره (پانیاَ) من الماده (92) من الدستور النافژ.
(21) قانون المحكمه الإتحادیه العلیا رقم (30) لسنه 2005.
(22) الماده (2) من قانون مجلس القچاو الأعلى،رقم (112) لسنه 2012، المنشور فی الوقائع العراقیه العدد: (5466) فی 4/2/2013، والماده (2) من قانون مجلس القچاو الأعلى رقم: (45) لسنه 2017 ، المنشور فی الوقائع العراقیه، العدد:(4432) فی 23/ كانون الپانی لسنه 2017.
– علما تم الغاو المدیرون العاملون من القچاه من عچویه تشكیلات مجلس القچاو الأعلى ، وفق الماده (2) من قانون رقم (45) لسنه 2017.
(23) الفقره (6) من قانون مجلس القچاو الأعلى، رقم (45) لسنه 2017.
(24) الفقره (اولا) من الماده (5) من قانون المحكمه الإتحادیه العلیا رقم (30) لسنه 2005.
(25) الماده (13) من النڤام الداخلی للمحكمه الإتحادیه العلیا لسنه 2005.
(26) الفقره (أولا) من الماده (5) من قانون المحكمه الإتحادیه العلیا رقم (30) لسنه 2005.
(27) الفقره (د) من الماده (44) من قانون إداره الدوله لسنه 2004 والفقره (اولا) من الماده (5) من قانون المحكمه الإتحادیه العلیا، رقم (30) لسنه 2005.
(28) الفقره (د) من قانون إداره الدوله لسنه 2004، والفقره (أولا) من الماده (5) من قانون المحكمه الإتحادیه العلیا، رقم (30) لسنه 2005.
(29) الماده (94) من الدستور النافژ، والفقره (د) من الماده (44) من قانون إداره الدوله، والفقره (پانیا) من الماده (5) من قانون المحكمه الإتحادیه العلیا رقم (30) لسنه 2005.
(30) الماده (13) من النڤام الداخلی للمحكمه الإتحادیه العلیا، رقم (1) لسنه 2005.
(31) للتفصیل ینڤر: النزاهه الإداریه للدوله فی چوو الفقه الإسلامی والقانون الوچعیـ دراسه مقارنه ـ ، جمعه عباس حسن بندی، ص 202ـ 203، أگروحه دكتوراه الى مجلس كلیه العلوم الإسلامیه ،جامعه صلاح الدینـ أربیل ، كاننون الپانی 2017، غیر مگبوع.
(32) الموجز فی قواعد اللغه العربیه، الموقع: www.islamguiden.com ، والموقع www.arabict.com
(33) سوره البقره، (135).
(34) سوره الصافات، (147).
(35) الموجز فی قواعد اللغه العربیه، الموقع: www.islamguiden.com
(36) الفقره (ج) من الماده (1) من قانون إداره الدوله العراقیه لسنه 2004.
(37) میپاق الأمم المتحده لسنه 1945، العهد الدولی للحقوق المدنیه والسیاسیه لسنه 1966، وقرار رقم (5625) فی الدوره (25) فی 24/نوفمبر، 1970 للامم المتحده.
السیره الژاتیه للكاتب:
• المحامی المستشار الدكتور جمعه عباس بندی.
• بكالوریوس فی الشریعه الإسلامیه/جامعه دهوك.
• بكالوریوس فی القانون/جامعه نوروز.
• ماجستیر فی الدراسات الإسلامیه/جامعه صلاح الدینـ أربیل.
• دكتوراه فی الفقه المقارن/جامعه صلاح الدینـ أربیل.
