رێناس جانۆ: ههكه پارتی بهێته سهرپشككرن پۆستێ پارێزگارێ كهركووكێ باشتره ژ یێ سهرۆك كۆماریا عیراقێ
دیدار، نیوار محهمهد سهلیم:
رێناس جانۆ، مامۆستایێ زانكۆیێ و شارهزایێ سیاسی و ئهندامێ خولا سێ پێشترێ یێ جڤاتا نوونهرێن عیراقێ د دیدارهكا رۆژناما ئهڤرۆ دا بهحس ل بزاڤێن لایهنێن سیاسی بۆ پێكئینانا حوكمهتێ دكهت و ددهته زانین كو ژبلی رێژا قانوونی یا پێكئینانا حوكمهتێ، نابیت كورسیێن دی ژی بهێنه پشت گوه هاڤێتن. خۆیا ژی دكهت كو ههكه پارتی د ناڤبهرا پۆستێ سهرۆك كۆماریێ و پارێزگاریا كهركووك دا بهێته سهرپشككرن، پارێزگارێ كهركووك ههلبژێریت باشتره. دهبارهیی سهرۆك وهزیرهكا ژن ژی ددهته دیاكرن كو بۆچوونهكا باشه بهێته گهنگهشهكرن، بهلێ بۆ نه بۆ ڤێ قووناغێ.
ئهڤرۆ: بۆچوونا ته ل دۆر گۆتنا موقتهدا سهدر، رێبهرێ تهڤگهرا سهدر، سهركهفتیێ ئێكێ یێ ههلبژارتنان چیه كو دڤێت میلیشیاتێن شیعه و پێشمهرگه نهمینن؟
رێناس جانۆ: من ب هووری گۆهداریا دیدارا موقتهدا سهدر كر. دیاره بزاڤ یا دهێته كرن بۆ خرڤهكرنا چهكی و رادهستكرنا وی د دهستێ حوكمهتێ دا. ب مهرهما كێمكرنا دیاردا چهكداریێ ب رهنگهكێ گشتی. سهدر وهكو تهڤگهرهكا نشتیمانپهروهر دهێته هژمارتن. دبیت بۆچوونێن سهدری ژ ئیران و ئهمریكا د دوورن، ئهڤه ژ سهدری یا پێش بینی كریه، چونكو سهدر ژ وان كهسان نینه یێن سهر ب ئیرانێ.
سهدر باش دزانیت پێشمهرگه نه میلیشیاته، بهلێ ئهڤه وێ رامانێ ژی نادهت كو مه كارهكێ باش بۆ رێكخستن و ب ئێكخستنا هێزێن پێشمهرگهیی یا كری. دڤێت ل كوردستانێ وهزارهتا پێشمهرگهیی نوونهراتیا پێشمهرگهیی بكهت. دا بشێین وێ زهحمهتا پێشمهرگهیی ب ههدهر نهچیت. دا جارهكا دی رێ بۆ ئێكێ وهكو سهدری خوهش نهبیت كو پێشمهرگهیی ژی وهكو میلیشیایێن دی یێن عیراقێ ب ههژمێریت. مه بڤێت و نهڤێت پشتی شورهشێ ههموو كار بهێنه قانوونیكرن، مێژوویا وێ ژی بهێته دێكیومێنتكرن و ههیكهلێ وێ ژی بهێته قانوونیكرن. پێناسهیهك یا ههیی كو ههموو هێزێن چهكداری یێن د پێناڤێ لایهنهكی یان تایفهیهكی شهری دكهن، ئهڤه هێزێن میلیشیاتن. ئهو ئایدولۆژیا د چارچۆڤێ پارتهكێ یان ئاینهكی یان نهتهوهكێ دا بیت، ئهو میلیشیاتن، ئهڤه ب گۆرهیی قانوونێ. پێشمهرگه یێ ژ ناخێ شورهشا مللهتهكی هاتیه راكرن و دڤێت پیرۆزیا وی بهێته راگرتن. ژ بهر هندێ ژی رێیا ئێكانه یا گرتنا دهڤێ ههركهسهكێ ل ههمبهر ڤێ هێزێ رێكخستن و ئێكخستنا هێزا پێشمهرگهیه و قانوونیكرنا وێ.
باوهر ناكهم سهدێ سهد، نه سهدر نهژی چو كهسێن دی د ڤێ قووناغێ دا بشێن وێ پێنگاڤێ ب هاڤێژن، نابێژم نابیت، بهلێ بۆ نها یا ب زهحمهته. دشیان دایه ئهو پێنگاڤ بهێته هاڤێتن، چونكو ئهو میلیشیاتێن نها و پشتی 2003ێ هاتینه دروستكرن هند د موكم نینن و رههێن وان د ئاخێ دا نهچووینه خوار. هێزێن پێشمهرگهیی دهستێ هاریكاریێ یێ بۆ مرۆڤاتیێ درێژ كری، میلیشیاتێن دی خهلك یێ زهحمهت دایی، ئهڤه ژی جوداهیهكه د ناڤبهرا پێشمهرگه و میلیشیاتان دا.
ئهڤرۆ: تو دبینی پشتی وێ ههموو نهخۆشیا ل سهر دهمێ مالكی كوردان دیتی، پارتی ل گهل مالكی حوكمهتێ پێك بینیت؟
رێناس جانۆ: سیاسهت ب سۆزداریێ ناهێته كرن، چو تشت د سیاسهتێ دا نینه چێ نهبیت. باوهر ناكهم بۆ پارتی یا ب زهحمهت بیت كو ل گهل ههر ئێك ژ وان لایهنان ههڤكاری و رێكخستنێ دا بكهت.
ئهو ههڤركیێن د ناڤبهرا مالكی و سهدری دا ههیین، كێمتر نینن ژ وان ههڤركیێن د ناڤبهرا مالكی و ههرێما كوردستانێ دا ههین. یان بێژم پارتی و مالكی دا ههیین. پارتی ب چاڤهكێ مهزن و رێزگرتن تهماشهیی رێكهفتنا دكهت. ههكه ئهو رێك بكهڤن پارتی چو ئاریشه نابن.
ئهڤرۆ: تو دبینی مالكی و سهدر دێ پێكڤه شێن حوكمهتێ پێك ئینن؟
رێناس جانۆ: ههڤركیێن وان د كوورن، یا گههشتیه رێتنا خوینێ د ناڤبهرا وان دا. دڤێت مالكی دهستبهرداریێن تشتێن مهزن ببیت ههتا باوهریێ بۆ مالكی چێ كهت كو پۆستێ سهرۆك وهزیران دووباره ب وی بهێته دان. خوین یا د ناڤبهرا وان دا هاتیه رێتن و كهیف ب ئێك ناهێت. سهدر ل دهمێ ههلبژارتنان دهستخۆشی ل مستهفا كازمی كر، دێ مینیت كا نهخشه یێ یێ چاوایه، چونكو هێش چو هێزێن پهرلهمانی ل پشتا وی نابن. سهدر یا گۆتی ژی كو گونهه نینه ژی سهدریان سهرۆك وهزیرهك ههبیت.
ئهڤرۆ: دانا پۆستێ سهرۆك وهزیران بۆ ژنهكێ چاوان دبینی؟
رێناس جانۆ: كێم كرن نهبیت بۆ رۆلێ ژنێ، بهلێ ئهڤ قووناغا عیراقێ یا ههستیاره. ل دهستپێكێ مه بهحس ل هێزێن میلیشیاتان كر. دبیت بۆ ژنێ یا ب زهحمهت بیت سهرهدهریێ ل گهل ڤان ههموو جورێن چهكان بكهت. ل عیراقێ ههموو جۆرێن چهكان یێن مهزن و یێن بچووك یێن ههین. ب دیتنا من یا ب زهحمهته. هزرهكا خراب نینه بهێته پێشنیاز كرن، بهلێ نه بۆ ڤێ قووناغێ.
ئهڤرۆ: ته چو گهشبینی بهرامبهر حوكمهتا عیراقێ ههیه؟
رێناس جانۆ: دڤێت لهزێ نهكهین نه د رهشبینی و نهژی د گهشبینیا خوه دا. لهز نههێته كرن، رهوشا عیراقێ گهلهك یا ههستیاره. باوهرناكهم ئهڤ روودانێن ل پێشیا مه ل سهر مهحفیرا سۆر دهرباز بن، تیرۆر هێش یا ل عیراقێ مایی. رهنگه ههرلاینهكێ بهرژهوهندیا وان تێك بچیت، پشتهڤانیا لایهنێن تیرۆرستی بكهت، ئهو لایهن ژی دڤێت ب سڤكی نههێنه وهرگرتن. ههكه بڤێت كارتهكا فشارێ بۆ سهر عیراقێ بكاربینن دێ زیانێ گههیننه عیراقێ. رهوش ل وێ دهڤهرا كهركووك و دهوروبهرێن وێ و باشوورێ مووسل گهلهك یا خرابه، هیڤیدارین كو نهرێكهفتنا سیاسی نهبیته ئهگهرێ ب دهرفهت دیتنا ڤان هێزێن تیرۆری ل عیراقێ و بگههنه رێكهفتنێ.
ئهڤ لایهنێن بهحس ل سهختهكاریێن ههلبژارتنان دكهن هندهك لایهنێن كێمن و باوهر ناكهم كارتێكرن ل سهر پرۆسا سیاسی و دهنگدانێ ههبیت. ههكه بهرنامهكێ ههڤپشك ل گهل هێزێن نێڤدهولهتی ههبیت باشه چونكو عیراق ب تنێ نهشێت بهرسینگێ وان بگریت.
ئهڤرۆ: تو دبێژی پشتی هاتنا شاندنێ ئیرانێ بۆ عیراقێ ب دهه دهمژمێران و گوهۆڕینین سهر ئهنجامێ ههلبژارتنان تشتهكێ خوهزایی بوو؟
رێناس جانۆ: ههموو تشت دهێته پێشبینی كرن، بهلێ ئهڤه پێزانین نینه. ئهز د هزرا خوه دا بێژم ئهڤه پێزانینهك نینه ددهمه ههوه. بهلێ ناهێته وێ رامانێ كو ئیرانێ كارتێكرن ل سهر ههلبژارتنان نهبوویه و نابیت، بهلێ دبیت ئهنجامێن ههلبژارتنان ل سهر ئیرانێ گهلهك د گران نهبن.
ئهڤرۆ: بهلێ ئهڤ بهربژێر و لایهنێن پشتهڤان و پشتهڤانێن ژ حهشدێ وهردگرن چو ئهنجامێن بهرچاڤ ب دهست ڤه نهئینان؟
رێناس جانۆ: هێزێن میلیشاتا ب خوه ژی دبیت بزانن كو بۆ وان ل عیراقێ ناچیته سهری، ببنه خودانێن ب سهدان كورسیان. ئهڤه ئهڤغانستان نینه.
ئهڤرۆ: تو دبینی كو خهمیس خهنجهر و محهمهد حهلبوسی كو دو لیستێن سهركهفتی یێن سونیانه ببنه ئێك بهره و پێكڤه بهێنه ناڤ حوكمهتێ؟
رێناس جانۆ: لایهنێن سوننی ب مخانی ڤه نه بهرقرارترین لایهنێ سیاسی یه ل عیراقێ. ئهم یێ دبینین شهرڤانێن كهڤنا د ڤان ههلبژارتنان دا هاتنه پشت گوه هاڤێتن. ههردو هێز د نوو نه. حهلبوسی مهیدان بۆ خوه هێلا ب جوداهیا نێزیكی 20 كورسیان. باوهر ناكهم بگههنه رێكهفتنێ. چونكو ههردو خوین گهرمن.
ئهڤرۆ: تو دبینی دێ ژبلی پۆستێ سهرۆكاتیا پهرلهمانێ داخوازیهكا دی وان ههبیت؟
رێناس جانۆ: ههلبژارتنێن دژی وان یێن ههین، یێن داخوازا سهرۆك كۆماریێ ژی دكهن. ئهڤا سهرۆك كۆماریێ یا دووره. ژ بهر هندێ دێ ههر سهرۆكاتیا جڤاتا نوونهران بیت. (ئهڤرۆ: ههكه سهرۆك كۆمار بۆ وان بوو، سهرۆكێ جڤاتا نوونهران دێ بۆ كوردان بیت؟)، ئهڤه چهنده عورفێ سیاسی ل عیراقێ یێ وهسایه.
ئهڤرۆ: تو دبێژی پارتی چو داخوازی بۆ پێكئینانا حوكمهتا نوو ههبن؟
رێناس جانۆ: پارتی دهلیڤهكا باش یا ل بهر. ئهڤه دو ههلبژارتنه ژی ئێك ژ سوپرایزێن بۆ خهلكی دروست دبن، زێدهبوونا كورسیێن پارتی یه. پێشتر كو ههرێما كوردستانێ د قووناغهكا گهلهك دژوار را دبۆری و ب تایبهت پارتی كو ب سهرۆكاتیا جهنابێ سهرۆك بارزانی سهرپهرشتیا ریفراندۆمێ دكر، بۆ ئهو هێرشێن لهشكری و فكری و راگههاندنێ یێن دهاتنه سهر پارتی. گهلهكان هزر دكر دێ ئهڤه كارتێكرنێ ل پارتی كهن، بهلێ ههڤدژی ڤێ چهندێ. بۆ ڤێ جارێ ژی سوپرایزا پارتی ژی ل دهڤهرێن كوردستانی بوو، نامهكا دیار ژی دا ههموو لایهنان كو ئهو یا ل سهر راستیێ و ههردهم دشێت خوه ل سهر پێن خوه بگریت. پارتی نه ئهو پارته بهێته پشت گوه خستن ئێك وهكو پارتی دو ژی وهكو كاراكتهرێ سهرۆك بارزانی. ژ بهر هندێ ژی پارتی دێ رۆلهكێ كارا د پێكئینانا حوكمهتێ دا ههبیت.
ئهڤرۆ: تو دبینی كو پارتی و ئێكهتی وهكو ههڤپهیمان دێ چنه بهغدا؟
رێناس جانۆ: ئهو كورسیێن مه هژمارتین؛ یێن سهدری، مالكی، حهلبوسی و ل گهل یێن پارتی دبنه نێزیكی 179 كورسیان. ژبلی ڤان كورسیان 150 كورسیێن دی د مینن، نابیت ئهڤ كورسیێن دی ب چو رهنگهكی بهێنه پشت گوه هاڤێتن. راسته حوكمهت ب 156 كورسیان دهێته پێكئینان، بهلێ سهرۆكاتیا كۆمارێ و گهلهك كارێن دژی پێدڤی ب 219 كورسیان ههیه و گهلهك بڕیارێن دژی. دبیت ل دهف پارتی 16 كورسیێن ئێكهتی و 9 كورسیێن نهوهی نوێ و چار كورسیێن ئێكگرتوو و كورسیا كۆمهلێ ژی ژ وان بن.
ههتا نها ئهز نابێژم مه زیان یا دیتی، چونكو جوگرافیا عیراقێ ژی پێدڤی ب گێرانا رۆلانه، ئانكو ههر لایهنهكێ سیاسی رۆلهكی ب گێریت. بهلێ یا گهلهك غهریب پارت و پهرلهمانتارێن دژی كیانێ ههرێما كوردستانێ بوون كو دهرنهكهفتن و ههموو ل دادگهها مللهتی هاتنه سزادان، ئهو یا گرنگه نهبیت. ئهڤ قووناغه دێ ب ساناهیتر بیت.
نهوهی نوێ بڕیارا خوه یا دایی و نوونهرێن وان ل نهجهف ل گهل لایهنێن دی یێن سهربهخۆ یێن پشكدار بووین و ئهڤه پێنگاڤهكا باشه. ههكه ب رهنگهكێ زانستیانه و ساخلهم ببنه ئۆپۆزسیۆن دێ وهكو رهنگه بالانسهكێ دروست بیت، ژمارا وان كهسێن دبێژنه خوه ئهم ئۆپۆزسیۆنن ههتا 60 كورسیان یێن چووین. بهلێ ئۆپۆزسیۆنهكا پهرت و بهلاڤن ژ ههموو لایان ڤه، ههر چهنده دبێژن دێ دژی تایفهگهریێ بین، بهلێ ههكه بزاڤا تشرینی بهحس بكهین ئێك سونی ژی د ناڤ دا دهرنهكهفتیه. نهوهی نوێ ههكه ژ خهلهتیا خوه هندهك كارێن دژی كیانێ ههرێمێ بكهت، بهلێ ههكه بهرنامه ئهو كارهكێ وهسا ناكهن كو دژی كیانێ ههرێمێ بن.
ئهڤرۆ: تو دبێژی د ناڤ دانوستاندنێن پارتی و ئێكهتی دا، پۆستێ پارێزگارێ كهركووك و سهرۆك كۆماریا عیراقێ ببنه ئێك پاكێچ؟
رێناس جانۆ: د دانوستاندنێ دا، ههموو تشت دهێنه بكارئینان. ههكه دهستكهفت بن، دیاره ههردو دهستكهفتێن پارتی نه. بهلێ د رێكهفتنان دا هندهك جاران دهستبهرداری پۆستان دبیت، ههكه ل بیرا جهماوهری بیت ل گهرا سیێ یا جڤاتا نوونهران بلندترین پۆستێ خوه یێ بهغدا دا گۆڕان و زیان ژی گههشتێ.
ب دیتنا من وهكو رێناسی جانۆ، ههكه پارتی بهێته سهرپشككرن، ب دیتنا من پۆستێ پارێزگارێ كهركووكێ ژ پۆستێ سهرۆك كۆماری بۆ پارتی گرنگتره.
ئهڤرۆ: ههكه پۆستێ سهرۆك كۆماری بۆ پارتی ما، بهربژێر كی نه؟
رێناس جانۆ: پارتی پارتهكا 75 سالی یه، مومكنه پارتی بهربژێر نهبن، یێن ههین و ئێك ب تنێ نینه. (ئهڤرۆ: تو دبێژی كاك نێچیرڤان بارزانی بچیته بهغدا؟) باوهرناكهم. ئهو بۆچوون ل سهر جاددێ یا دهێته گۆتن، بهلێ ئهز باوهر ناكهم.
ئهڤرۆ: ئانكو ئهو بۆچوونا دهێته گۆتن كو هشیار زێباری بهربژێرێ پارتی یه بۆ پۆستێ سهرۆك كۆماریێ راسته، ب تایبهت پشتی فازل میرانی گۆتی خودێ نهكهت ببمه سهرۆك كۆمارێ عیراقێ؟
رێناس جانۆ: ئهڤ جۆره بڕیاره ل سهر ئاستێ سهركرداتیێ دهێنه گهنگهشهكرن، من پێزانین نینن و حهز ناكهم بۆچوونا خوه یا كهساتی د ڤێ دهربارێ دا بدهم.
