ئهرێ زمان بتنێ بۆ نڤیسین و پهیوهندییێ یه؟
عهبدولخالق سولتان
د گهلهك جڤات و كۆمبونان دا رۆلێ زمانی د نڤیسین و خواندن و پهیوهندیكرنێ دا دهێته دورپێچكرن، لێ ب راستی ژی ئهڤه دیتنهكا ڤهمای و پاشڤهروویه بۆ رۆلێ زمانی، و ئهڤ دیتنه ژبهر هندهك ئهگهران دروستبوویه، وهكی: زمان د چارچۆڤهیێ هندهك یاسایێن رێزمانی دا ل قوتابخانه و زانینگههان دهێته نیشادان، كو وهسا دایه خویاكرن زمان تنێ ئهو یاسایێن رێزمانینه ئهوێن نڤیسهر رستهیێن خۆ ل دویڤ دبهن، و گۆتابێژ گۆتارێن خۆ پهی دبێژن. زێدهباری ئهڤێ چهندێ پرۆسهیا فێربوونا ههر زمانهكی زانینا رێسایێن رێزمانی یێن ئهو زمان لسهر دچیت پێدڤی كریه، و ئهڤه بوویه هوكارهكێ ب هێز زمان بهێته چرمساندن و سنوورداركرن د بازنێ یاسایێن رێزمانی دا.
ئهڤ سنوورداركرنا بهرچاڤ یا زمانی ههر ژ گهڤن هزرهكا زال بوویه، و رۆلێ زمانی وهكو بوونهوهرهكێ زندی گهلهك بهرتهنگكریه، و گرێدایه ب بابهتێ نڤیسینێ و پهیوهندیكرنێ ڤه، لێ دبیت ئهڤه ژ رۆلێن گرنگێن زمانی بن لێ زمانی نهتنێ ئهڤ رۆله ههیه، بهلكو خواندنێن سهردهمی دیاركرینه كو زمانی د ژیانا مرۆڤ و جڤاكان دا چهندین رۆلێن كاریگهرێن دی ههنه، ژ رۆلێن گرنگێن زمان پێ رادبیت ل دویڤ بۆچوونێن نوی ئهوه؛ زمان ئالاڤهكێ سهرهكی یه بۆ پاراستنا ناسنامهیا گهل و كهسان، ژبهركو زمانه جوداهییهكا مهزن و بهرچاڤ دئێخیته دناڤبهرا نهتهوهیان دا.
دیسان زمان نهتنێ كۆمهكا یاسایێن رێزمانی یێن ڤهبر و هشكه، بهلكو بوونهوهرهكێ زندیه و بهردهوام وهرار و پێشڤهچوونێ بخۆڤه دبینیت، و دبیت گهلهك زمان بمرن و ژناڤبچن ل بهرانبهر دا هندهكێن دی پێشرهویێ و بهرفرههیێ ب خۆڤه دبین، لهورا فهره زمانی خودان ههبن و بهردهوام وی ب پارێزین و ڤهژینن، و كار لسهر ساخكرن و نویژهنكرنا وی بكهن ب رێكا نڤیسینا پهرتووكان، و ههر بكاربینن دناڤ دامودهزگههێن خۆ یێن میری و نهمیری دا، دیسان د دبستان و خواندنگههـ و دهزگههێن راگههاندنێ دا ببیته زمانێ سهرهكی یێ خواندنێ و نڤیسینێ، ب گۆتنهكا دی پێدڤیه زمان ههر د بازنێ بكارئینانێ دا لڤینێ بكهت، و بهردهوام پهیڤ لێ بهێنه زێدهكرن دا بشێت گهشێ بكهت.
ههروهسا زمانی بوویه پیڤهرهك بۆ دیاركرنا هێزا گهلان، لهورا ههڤركیا گهلان و مللهتان هەردهم ژ زمانان دهسپێكریه، ژبهركو لایهنێ بهێز و خودان دهستههلات ههولددهت زمانێ خۆ لسهر ههمی زمانێن دی ئهوێن د گهل دا دژین زالكهت، ئانكو دێ زمانێ خۆ كهته زمانێ فهرمی یێ وهلاتی و زمانێن دی دمینن یێن لاوهكی پهراوێزكری، ئهڤه ژی نیشانهكه زالبوونا وان بۆ جیهانێ و دیرۆكێ ددهنه خویاكرن، و دڤێن دیاركهن كو نهخشهیێ كۆنترۆلا وان دگههیته وان دهڤهران ئهوێن زمانێ وان پهیرهو دكهن، ئهڤجا ههردهم ههڤركیێن زمانی دناڤبهرا تهخ و چینێن جودا یێن ولاتان دا پهیدادبن، نهخاسمه دهمێ زمانهك دهێته چهوساندن و قهدهغهكرن لسهر كیستێ زالبوونا زمانهكێ دی، و گهلهك جاران شهر و لهشكهركێشی لسهر كێشهیهكا زمانی دروست دبیت!
ئهڤجا نابیت رۆلێ زمانی تنێ د پروسهیا نڤیسینێ دا (وهكو رێزمان) بێته سنوورداركرن، یان ژی تنێ دپهیوهندیكرنێ دا (وهكو ئالاڤهكێ دهربڕینێ) بهێته دیتنن، بهلكو زمان مینا سیهوانهكا بهرفرههه، مرۆڤ ل ژێر وی كهساتیا خۆ دپارێزیت، و ناسنامهیهكێ بۆ خۆ دروست دكهت، لهورا فهره بهرێ خۆ بدهینه زمانێ وهكو بوونهوهرهكێ پێدڤی ب چاڤدێری و گرنگی پێدانێ، و ئهڤ گرنگریه نهتنێ دپاراستنا رێزمانا وێ دایه، بهلكو د زێده بكارئینانا وی یا بهردهوام دایه.
