رەوشـا نها یا كـۆمارا ئیسلامـی د قووناغەكا دیـرۆكـی و چارەنڤیسازدایە
سەلوا محەمەد نهێلی
(كەفتنا ئەفسانەیا فێڵێن سیاسی یێن كۆمارا ئیسلامی د تاقیگەها دانوستاندنان دا) كۆمارا ئیسلامی نها دقووناغەكا دیرۆكی و چارەنڤیسساز دایە، كو ستراتیژیا فێلبازی ئیدی نەبتنێ ئامرازەیەكە ژبۆ بڕێڤەبرنا دۆسیەیان، بەلكو بوویە بارەكێ گران كو پرۆسەیا هەرەفینا ڤێ رێژێمێ بلەزتر دكەت. د نها دا تەهران سیاسەتا ژێكجوداكرنا دۆسەیا ب تەمامی وەك چارچووڤەیەكێ تاكتیكی یێ ل سەر بنەمایێ هەژمارێن سیاسی پەیڕەو دكەت، دیسا هەول ددەت دۆسیەیا ئەتۆمی ژ پرۆسەیا گەمارۆ و فشارێن نێڤدەولەتی جودا بكەت، چونكی دزانیت كو ئەڤ دۆسیەیە ئەگەرێ سەرەكی یا رووبەڕووبوونێ یە.
تەهرانێ هەوڵ دا ب نیشاندانا هێزا خوە یا دەریایی، پێگەهێ خوە ب هێز بكەت و د وێ هزردابوو كو كارتا (دەرتەنگا هۆرموز) دشێت هەڤكێشەیێن جیهانی تێكبدەت، لێ ئەڤ یاریا وێ ئەنجامەكێ بەروڤاژی هەبوو و ژ ئامرازەكێ فشارا ستراتیژی بوو چەكەكێ خۆكوژی. سەرەڕای لێكەفتەیێن ئابووری ل جیهانێ ژبەر ڤان ئالۆزیان، تەهران قوربانییا ئێكێ یا سیاسەتێن خوە بوو، چونكی گەمارۆیا دەریایی بوو ئەگەرێ خەندقینا ئابوورێ وێ یێ سست و پەككەفتیێ، و گەفێن دەریایی یێن كۆمارا ئیسلامی بوونە ئەگەرێ دژوارتربوونا گۆشەگیرییا نێڤدەولەتی ل سەر تەهرانێ.
دیاربوونا ڤێ لاوازییا ستراتیژی یا تەهرانێ بۆ جڤاكێ جیهانی، تەنێ د چارچۆڤێ گەفێن ئەتۆمی یان دەریایدا نەمایە، بەلكو مەودایێ وێ گەهشتە هەلوەشیانا پێكهاتەیا بڕیاردانێن سیاسی یێن ناڤخۆیی كو د دەمەكێ دا مەسعوود پزیشكیان و هندەك كەسایەتیێن نێزیكی رەوتێ وەك محەمەد باقر قالیباف هەوڵ ددەن ب نیشانەیێن مەیلا باشكرنا پەیوەندیان و كێمكرنا فشارێن نێڤدەولەتی دیار بكەن، بەلێ رووبەڕووی فشارا سپاه پاسداران دبن، و یا دیارە ب كردار دەسهەلات د دەستدایە.
د ڤێ ناڤبەرێدا، هەبوونا عەباس ئیراقچی بتنێ ل سەر مێزا دانوستاندنان، ئەو ژ دیپلۆماتەكێ نوینەراتییا سیاسەتا فەرمی یا دەولەتێ دكەت، ئەو ژی گوهۆڕییە وەك (پەیڤدارەكێ سەربازی) د جلوبەرگێن دیپلۆماسیدا و ئەڤ باوەرە نێڤدەولەتییە ب هێز كرییە كو ئالیێ بەرامبەر د دانوستاندناندا، نە مەرجەعەكێ سیاسی یێ خودان دەسهەلاتە، بەلكو (بارگایەكا سەربازییە) كو بۆ كڕینا دەمی مانۆڕان ددەت. ئەڤ دژایەتییە د پكهاتەیا بڕیاردانێدا، پێشكێشكرنا هەر جۆرە بەلێنەكا راستی بۆ رێژێمێ مەحال كرییە، چونكی هەر جارەكا سیاسی دكەڤنە پەی ئارامكرنا رەوشێ، سوپایێ پاسداران ب رەفتارێن مەیدانی، هەولێن سیاسی بێ ئەنجامددەن و د ئەنجامدا مێزا دانوستاندنان هەر جۆرە باوەرییەكا خوە ژ دەستددەت.
د ناڤ ڤێ سەرەدەرییا تێكهەل دا، ستراتیژیا ئەمریكا ژی ئێدی ژ قووناغا كلاسیك یا كۆنترۆلكرنێ دەربازبوویە و چوویە د ناڤ قووناغا (هەڕەفینا پكهاتەێن سەرەكی)دا. ئۆپەراسیۆنێن سەربازی یێن هویر و ئارمانجدار كو دامەزرینەریێن هەستیار و كەسایەتیێن دیار دكەنە ئارمانج، ئیدی بتنێ كارڤەدانیێن دەمی نە دەسپێكەك بۆ ئۆپەراسیۆنێن داهاتی، بەلكو پشكەكا سیاسەتەكا رێكخستی نە كو ئارمانجا وێ چێكرنا ڤالاهییێ یە د سیستەمێ دا، ب تایبەتی د ناڤ فەرماندەیێن سۆپایێ پاسداران دا. واشنتۆن گەهشتییە وێ باوەریێ لاوازییا پكهاتەیا كۆمارا ئیسلامی ئالیێن پێدڤی ب هێرشەكا هەمەلایەنە نینە و دشێت ب ژكارخستنا ئامرازێن سەرەكی یێن دەسهەلاتێ و لادانا سەنتەرێن بڕیاردانێ بجهـ بهێت؛ راستییەك كو ترس د ناڤ دلێ دەسهەلاتداراندا دوو جاران هند زێدە كرییە، ب تایبەتی ئەڤ رەوشە د دەمەكێ دایە كو د قەیرانەكا شەرعیەتێ: موجتەبا خامنەیی، وەك رێبەرێ نوو، دگەل قەیرانەكا مەزنا شەرعیەتێ و نەڕازیبوونا ناڤخۆیی زانایێن ئایینی ژی ل سەر مژارا جێگریێ و مۆرەسیبوونا ڕێبەریێ قەیرانەكا شەریعەتی بوویە. زێدەباری ڤێ چەندێ گۆمان ل سەر میكانیزما هەلبژارتنا ڕێبەری زێدە بووینە. دیسان خراببوونا رەوشا ئابووری جڤاكێ ئیرانێ كرییە كۆگەها باروودێ كو چاڤەڕێی بچووكترین پریشكەكا ژ دەرڤەیە، هەڤدەمبوونا دژواربوونا فشار و گەمارۆیا دەرەكییە، ل گەل فرەهبوونا لاوازییا شەرعیەتا ناڤخۆیی، پرۆسەیەك كو رێ خۆشكەرە بۆ دروستبوونا دیمەنەكێ پڕ ئالۆزی و چارەنڤیسساز كو تێدا هیڤی بەستن ب خاپاندنا دیپلۆماسی ئیدی چ مفا ناگەهینیت.
جڤاكا جیهانی ژی فێلبازیێن رێژێما ئیرانێ نە وەك ستراتیژەكا سیاسی، بەلكو وەك بزاڤەكا بێ هیڤی بۆ مانێ دبینین. ئەو ژی د دەمەكێ دا كۆمارا ئیسلامی ژ ئالیەكێ ڤە ژبەر ترسا كورتربوونا گڤاشتنان د پێكهاتەیا دەسهەلاتێ دایە، و ژئالیەكێ دی ڤە شیانێن پێشكێشكرنا ئیمتیازێن ڕاستەقینە ژ دەستداینە، ژبەر زێدەبوونا تێچۆیان ژ شیانێن دەولەتێ، ئیدی نەشێت بەردەوامیێ بدەتە سیاسەتا توندكرنا ئالۆزییان. ب ڤی ئاوایی، تەهران خوە ل هەنبەر دووماهی بژاردەیێن خوە دبینیت: یان هەرەفین ژ ناڤخۆدا د ژێر سیبەرا هەڤركی و پێكدادانێن باڵێن دەسهەلاتێ دا، یان تەسلیمبوونا تەمام ل ژێر فشارێن زێدە و خەندقینەر یێن ئەمریكا دا. ئەڤ رەوشە دشێت وەك نیشانەكا دوویماهیا ئەزموونەكا سیاسی یا شكەستی بهێتە هەژماركرن كو تێدا پشتبەستنا درێژخایەن ب وەختكوشتنێ، كو بوویە ئەگەرێ ژناڤچوونا هەمی شیانێن رێژێما كۆمارا ئیسلامی.
* وەرگێران ژ فارسی
