تێگەهشتنا سەروەریێ؛ د ناڤبەرا هەبوون، نەبوونێ و وەرچەرخانێ دا
فــازل میرانــی
ناڤونیشانێن ڤێ نڤیسینێ ژ راستیێ جوانتر و رێكوپێكتر دیار دكەن. ئەگەر مە ئەڤ ناڤونیشانە هەلبژارتبا و ناڤەرۆك ب زمانێ جاددەیێ و خەلكی نڤیسیبا، دا یا درستتر بیت، لێ ئەو زمانەكە ئەم تێدگەهین و پێ نائاخڤین؛ ئەڤە ژی ژبۆ پاراستنا هەستێن خەلكی و ب وێ هیڤیێ كو ب قەناعەت یان ب نەچاری رێ بهێتە دان بۆ نەوەیەكێ ژیر و هزر-بەرفرەهـ، كو تێبگەهیت كا چەوا دەسپێكێن خەلەت ئەم گەهاندینە ئەنجامێن بێ ئومێدكەر.
ژ ئەركێن وی سیاسیێ كو بڕیارێن درست ددەت و دگەهینیتە قۆناغا پێگەهشتنێ، ئەوە كو هەر دەم د ناڤ خەلكی و د كێشەیێن مال و كار و جاددەیێ دا بیت. ئەو خەلكە، یێن مەنە، لێ یێن تێر ئازار و بن بارێ گران یێ پاشمایێن سیاسەتێن بەرێ و نوكە؛ ژ ترس و شەڕێن مالوێرانكەر، دویڤچوونێن ئەمنی یێن دڕندانە، تێكچوونا بژێویێ، قەیرانێن جڤاكی، نەزانی و نەهامەتیێن ژیانا رۆژانە.
ئەگەر رژێما بەرێ ب سەر كەفتبیت، ب سێ تشتان ب سەر كەفت كو هەر سێ ژی بخوە خوسارەتی بوون: د كودەتایان دا ب سەر كەفت و ژینگەكا وەسا پیس ئافراند كو ل دەف خەلكی چ قەبوولكرن بۆ نەبوو. د راكێشانا وەلاتی بۆ شەڕێن كو شیانێن وەلات پەكخستن و رێڕەوێ مرۆڤی یێ ئارام ژ ناڤ بر، ب سەر كەفت. هەروەسا ب چاندنا هزرێن خوە ب سەر كەفت كو بوونە باوەریا گەلەك كەسان، و ئەڤ چەندە ب روونی دیارە، نە تەنێ د كارێ پشكەك ژ خودان بڕیارێن ئەڤرۆ دا، بەلكو د ناڤ جڤاكی دا ژی ب گشتی.
ب مخابنی ڤە، پارچەبوون و جوداهی تەنانەت د ناڤبەرا هەمان پێكهاتە دا ژی رەگ و ریشالێن خوە هاڤێتن، ئەگەر ب راستی ئەو پێكهاتە نوونەراتیا وێ ناسنامەیێ بكەت یا كو بانگەشەیێ بۆ دكەت؛ حاشا ژ عیراقیێن رەسەن كو ئەڤە كار و كریارێن پێكهاتەیێن وان بن.
پێدڤی یە بێژین كو سەروەری دەمێ دبیتە بڕیار، نە ب دەستخستنا وێ و نە پاراستنا وێ كارەكێ ب سناهی یە؛ چونكی پێدڤی ب هشیاری و كارەكێ جدی هەیە بۆ بجهئینانێ. تەنێ زانینا كا چەوا د سالا ٢٠٠٣ێ دا ژ دایك بوو، بەسە بۆ هندێ كو بزانین ئەرێ ئەڤە سەروەریەكا دیاریكری (بەخشی) بوو یان ب دەستێن ناڤخۆیی هاتبوو ئاڤاكرن. بۆ بەرسڤێ فەرە ل بەلگەنامەیێن نێزیك بنێرین، چونكی رژێما بەرێ ب هەمی شەڕ و قوربانیێن دژی هاتینە دان، نەدشیا ب وی رەنگی ژ ناڤ بچیت یێ كو ب دەستێ هەڤپەیمانیا نێڤدەولەتی ب سەركێشیا ئەمریكا و پارتا وێ یا كۆماری و كەسایەتیێن دیار د ناڤ پارت و ئیدارەیێ دا هاتە كرن؛ ئەو ب سادەیی ژ هەمیان ب هێزتر و بلەزتر بوون د بجهئینانا هندێ دا یا كو د گەل پلانێن وان دگونجیا.
هەر كو گوهۆڕین د سالا ٢٠٠٣ێ دا چێبوو، ئێدی جهێ گومانێ نەما كو ئەو هێزا دەستهەلاتێ ژ رژێمەكێ بۆ ئێكە دی ڤەدگوهێزیت، كارتێكرنا خوە ژی دچەسپینیت. ئەو تەنێ ل دویڤ وێ چەندێ ناگەریت یا كو ژ چەك و خوین و پارەی مەزاختی، بەلكو ژبۆ ناوبانگ و بەرپرسایەتیا خوە د دروستكرنا روودانان دا ژی كار دكەت.
رەنگە هندەك خەلك وەسا تێبگەهن كو كارتێكرن هەر دەم ب واتایا فەرماندانێ و «ئیملاو»ێ دهێت، ئەڤە چ جاران حوكمەكێ درست نینە؛ چونكی بەرژەوەندیێن نێڤدەولەتی جاران پێدڤی ب هندێ دكەن كو چاڤێ خوە ل كارێن خەلەت یێن وی لایەنی بپۆشن یێ كو ب هەڤپەیمان دهێتە نیاسین، یان ژبۆ تێگەهشتن ل ئاستێ هشیاریا وی، یان ژی بۆ ئاشكراكرنا هندەك ئاراستەیێن كو بەری هنگێ ڤەشارتی بوون.
بەری ڤان هەمیان، پرۆسەیا گوهۆڕینێ ل ئیراقێ حساباتێن وێ هەبوون كو مفای دگەهیننە ئاراستەیێن دیار بۆ ئێكلاكرنا كێشە و ململانێیێن ل دویڤ ئێك ل رۆژهەلاتا ناڤین. ب واتایەكا دی، ئەوا ل ئیراقێ روودای، رێكخستنەكا نێڤدەولەتی بوو د ناڤ كەمەرەكێ دا كو دهاتە چاڤەرێكرن ئارام بیت پشتی كو هزر و ئاراستەیێن وێ هاتینە راوستاندن و بێ لایەنكرن.
مەرج نینە ئەو وەڵاتێن دكەڤنە بەر هێرشا سەربازی ببنە پاشكۆ، تەنانەت ئەگەر ئەم ل كارتێكرنا نێڤدەولەتی د گوهۆڕینێن مەزن دا ژی بنێرین. پاشكۆبوون لێرە د ناڤبەرا «بڕیارێ» و «نەچاریێ» دایە. لێ یا دویر ژ راستیێ ئەوە كو خودان بڕیار بانگەشەیا سەربەخۆیا بڕیارێ بكەت، لێ د راستی دا یێ بێ شیان بیت یان نەڤێت.
ژ وەرچەرخانێن تێگەهشتی د رێڕەوێ سیاسی یێ ئیراقێ یێ پشتی سالا ٢٠٠٣ێ دا، هاتنا هێزێن ئۆپۆزسیۆن بوو بۆ سەر كورسیكا دەستهەلاتێ. لێ ئەو كارێ هاتە كرن، كو ئەگەرێن خوە یێن كەسی و بابەتی هەبوون، بەر ب هندێ چوو كو ئێدی چ تشت مە سەرسۆمان نە كەت، دەمێ تشت گەهشتینە دووبارەبوونا قەیرانێن كو ئەگەرێن وان نە یێن سەردەمن. بەرپرسایەتیان كێماسیا تێگەهشتنێ دیار كر دەمێ رۆلێ وان ژ ئۆپۆزسیۆنێ بۆ دەستهەلاتێ گوهۆڕی، ب زەحمەتە بهێتە جوداكرن كا ئەڤە ب ئەنقەست بوو یان ژ نەزانیێ. لێرەدا تشت تێكچوون و هەست و پاشمایێن كەسی تێكەلی رێڕەوێ پێدڤی بوون، ئەڤجا جەمسەرگیری و شكاندنا ئێكودو و سەنگەربەندیێن جودا و نەجێگیری، بوونە شوك بۆ هەڤپشك و گەلێن جودا.
ژ وان تشتێن كو زەرەر گەهاندیە مێژوو و ناوبانگێ ئۆپۆزسیۆنێ، ئەو كریار بوون یێن كو خەلك نەچار كری هەڤبەریێ د ناڤبەرا دوو سەردەمان دا بكەن، و ئەڤە چ جاران بۆ وان كەسان نەدبۆری یێن كو بانگەشەیا پرۆژەیێ ئیراقەكا باشتر دكر. هەروەسا پشكەكا مەزن ژ رەفتاران وای لێ كر كو كەسێن سەربەخۆ بێنە پشتگوێخستن، ئەڤێ ژی وێنەیەك دروست كر كو بڕیارا سیاسی بڕیارا تۆلا ڤەكرنێ یە. پاشان هەر پێكهاتەیەك ب تنێ هەول دا دەستهەلاتا خوە مەزن كەت، و یا ژ هەمیێ مەترسیدارتر یاری كرنا ب كەرەستەیێن دیموكراسیێ بوو بۆ ئەنجامدانا هندەك كارێن نەدیموكراسی، وەك گەریان ل دویڤ كون و كەلێنان بۆ یاساییكردنا كارێن خەلەت.
سەرگەردانی د ناڤبەرا دەستووری و لۆژیكێ جۆشدانا خەلكی ب درووشمێن زۆرینە و كێمینە، و باركرنا كەسێن بێگونەهـ ب زۆلما كەسەك یان كۆمەلەكا مەزهەبی یان رەگەزی، ئەڤە هەمی وەلاتی بەر ب قەیرانێن بێ چارەسەر دبەن.
گەلەكا سروشتی یە كو د ڤی باری دا سەروەری ببیتە سەروەریەكا دی (سەروەریا جهگر)، كو لایەنەك ژ دەرڤەی سنووران بڕیارێ بدەت. هەروەسا سروشتی یە كو تێگەهشتن یا شاش بیت دەمێ هەرەم ل دەرڤەی یاسایێن درست دهێتە ئاڤاكرن، لەوما هێز كەفتنە لەرزینێ و نەجێگیر بوون، و ئەڤ چەندە رۆژانە د ژیانا وەلاتیان دا رەنگڤەدەت. ئەو ژ قەیرانەكێ دكەڤنە د ئێكە دی دا، و هەڤبەریێ د ناڤبەرا راستی و ئەو پروپاگەندا بۆ وان دهێتە كرن دكەن، هەروەسا لێكدانێن سیاسی یێن دەرەكی بۆ كاروبارێن وان یێن ناڤخۆیی، هندێ چێدكەت كو باوەریێ ب یێن دەرەكی بینن و چ باوەری ب یێن ناڤخۆیی نەمینیت.
گوهۆڕینا چەمكێ «هەڤپشكیێ» بۆ «پشكپشكێنێ» (موحاسەسا)، دەستهەلات ژ هەمی هزر و پەیوەندیێن مرۆڤی ڤالا كر؛ نە هزرا حوكمرانیا درست ما و نە ئەو پەیوەندیا مفای یا كو پێدڤی بوو د بەرژەوەندیا وەلاتی دا با.
ئەو وەلاتیێ كو د دەستووری دا پێگەهەكێ بلند هەی، لێ د راستی دا یێ بێ خۆدانە. ئەو وەلاتیێ كو خەما وی بوویە دیتنا كارەكی دا كو مفای بگەهینیتە خەلكی و مووچەیەكێ وسا وەربگریت كو ژیانەكا ب شكۆ بۆ دابین بكەت. ئەو وەلاتیێ كو ژ لایێ لایەنەكێ نەدیار ڤە ناهێتە تێرۆركرن، یان مالا وی ب مووشەك و فرۆكان ناهێتە وێرانكرن بێی كو تاوانبار بهێتە ناسین. ئەو وەلاتیێ جۆتیارێ بێ ئاڤ و بێ بازار بۆ فرۆتنا بەرهەمێ خوە. ئەو وەلاتیێ دنالیت ژبەر كێمبوونا بهایێ دراڤی، و ئەوێ ژبەر هەژاریا نووی دمریت و نە دشێت جهەكێ ئاكنجیبوونێ و مەزاختیێن ژیانێ دابین كەت.
ما تو نابینی كو سەروەریا بڕیارێ ئێك ژ بنەمایێن وێ ئەوە كو وەلاتی هەست بكەت یێ سەر ب دەولەتەكێ ڤەیە كو خەما وی دخۆت؟
دوبارەكرنا خەلەتیان یاریكرنە ب چەمكێ سەروەریێ و بوویە ئەگەرێ نەمانا وێ، و وەرچەرخانەك تێدا دروستكر كو هێزێن دەرەكی ببنە خۆدان بڕیار یان پشكەكا مەزن د بڕیارێ دا هەبیت دا كو رێڕەوی دیار بكەن.
ئەڤە یا نوكە رووددەت، و ئەڤە دەسپێكا قووناغەكا نوویە كو یا ب سانەهی و ئارام نابیت ژبەر پێداگربوونا ل سەر دژایەتیكرنا راستیێ.
