ئیرادەیـا گـەلان ژ چـەكێ ستەمكاران بهێزترە
ئیمان لـەزگـین
د دیرۆكا مرۆڤایەتیێ دا، چ تشتان وەكی دەسهەلاتێن زۆردار باوەر ژ هێزا خۆ یا دەمی نەكریە. وان هەردەم هزر دكر كو ب ڕێكا توندوتیژیێ، گرتن، لێدان و ترساندنێ دشێن دەنگێ لایەنگرێن حەقیێ بێدەنگ بكەن. بەلێ، مێژوویێ ب سەدان جاران ئەڤ راستییا نەگوهۆر ل هەنبەر چاڤێن مە سەلماندیە كو ئیرادەیا گەلان ژ زولم و ستەما هەمی دەسهەلاتان بهێزترە. زۆرداری چەند یا دژوار بیت، خۆدان تەمەنەكێ كورتە، چونكی حوكمرانییا ل سەر بنەمایێ ترسێ هاتبیتە ئاڤاكرن، وەك خانیەكێ بێ بنیاتە و ب باهۆزەكێ دێ هەڕفیت. د بەرانبەر دا، داخوازا گەلان بۆ ئازادیێ، دادپەروەری و كەرامەتێ ژ ناخێ مرۆڤی دەردكەڤیت. دەمژمێرا مێژوویێ چو جاران بۆ پاش ڤەناگەریت؛ بەلكو ستەمكار دچن و دبنە جهێ شەرمەزاریێ، ل گەل دمینن و دبنە خۆدانێن سەركەفتنێ. خالا وەرچەرخانێ د ژیانا گەلان دا وی دەمی دەستپێدەكەت دەمێ كو زولم دگەهیتە لۆتكێ. ل ڤێرێ، ترس د ناخێ مرۆڤان دا دۆڕینیت و جهێ خۆ بۆ قوربانیدانێ دهێلیت. ئیرادەیا گەلان چەكەكێ بێدەنگە، بەلێ دەمێ دپەقیت، چ كەلهە و سۆپایێن مەزن نەشێن د بەرانبەر دا ڕاوەستن. مێژوویا مرۆڤایەتیێ تژییە ژ داستانێن كو تێدا چەك و هێزا ستەمكاران د بەرانبەر دەستێن ڤالا بەلێ ب ئیرادەیا گەلان هاتینە دۆڕاندن. بۆ نموونە، دەمێ ل سالا 1789 گەلێ فەرەنسا بڕیاردای ل دژی زولما پاشایەتیێ و نەدادپەروەریێ ڕاوەستیت، چ سۆپایێن پاشایی نەشیان ڕێیا وان بگرن و وان سیستەمەكێ نوی ئاڤاكر. هەر ل سەر ڤێ ڕێیێ، گەلێ هندستانێ ب سەركردایەتیا «غاندی»، بتنێ ب ڕێكا بەرخۆدانا ئاشتیانە و ئیرادەكا ب هێز، شیا مەزنترین ئیمپراتۆریەتا وی سەردەمی (بریتانیا) نەچاربكەت كو ژ ئەردێ وان دەركەڤیت. مێژوویا نێزیك ژی ژ ناڤچوونا سیستەمێ ئەپارتاید ل ئەفریقییا باشوور بۆ مە دیاردكەت؛ كو سیستەمەكێ ڕەگەزپەرست و گەلەك دژواربوو، بەلێ خۆڕاگریا گەلی ب ڕێبەرایەتیا «نێلسون ماندێلا» پتر ژ چەندین سالان كێشا تا كو ل دوماهییێ ئیرادەیا گەلی سەركەفتن ئینا و دیموكراسیەت بنەجه بوو.
ئەگەر لێنێرینەكێ ل دیرۆكا هەڤچەرخ یا گەلێ كورد بكەین، مەزنترین و ڕۆنترین نموونەیا ڤێ ڕاستییێ یە. ئەڤ مللەتە ڕووبڕووی هۆڤانەترین تاوانێن قڕكرن و جینۆسایدێ بوویە. ڕژێما بەعس ب هەمی هێز و چەكێن خۆ یێن قەدەغەكری، هێرشێن ئۆپەراسیۆنێن «ئەنفالێ» د هەشت قووناغان دا دژی خەلكێ سڤیل یێ كوردستانێ دەستپێكرن. پتر ژ 182 هزار مرۆڤێن بێگونەهـ، ژ ژن و زارۆك و پیران، كۆمكوژكرن و د بیابانێن باشوورێ ئیراقێ دا زیندانكرن. پاشی ب چەكێ كیمیاوی هێرش كرە سەر هەڵەبجە و دەڤەرێن جودا یێن بەهدینان و بالیسان، ب هزاران گوند وێرانكرن ب مەرەما هندێ كو ناسنامەیا ڤی گەلی ب ئێكجاری ژ ناڤببەت.بەلێ، ئەنجام چ بوو؟ زۆرداری و سێدارە و چەكێ كیمیاوی یێ ستەمكاران نەشیا دلێ گەلێ كورد ساڕ بكەت یان ئیرادەیا وان بشكێنیت. گەلی خۆراگرییا خۆ كرە هێز؛ پشكۆژێن ئاگرێ بن بۆش یێ بەرخۆدانێ دپەقین و ل بوهارا سالا 1991 دا ڕاپەڕینەكا مێژوویی یا مەزن بەرپا بوو. د چەند ڕۆژان دا، هەمی كەلهە و بارەگایێن سەربازی یێن وێ ڕژێما دكتاتۆر د ناڤ چەكێ ئیرادەیا خەلكی دا حەلیان. ئەڤێ چەندێ سەلماند كو چ چەك، تانك، فڕۆكە و پیلانێن قڕكرنێ نەشێن مللەتەكی ژ ناڤ ببەن یان باوەرییا وی ب مافێن وی بەرزە بكەن.
ئەڤە وانەیەكا هەردەمی یە بۆ هەر دەسهەلاتەكێ كو باوەریا وێ بتنێ ب هێزا زۆرداریێ هەبیت و گەلی ب كێم ببینیت. مێژوویێ بەردەوام یا گۆتی و دێ بێژیت: ستەمكار و دكتاتۆر دچن، دادگەهـ دبن و ناڤێ وان د لاپەرێن ڕەش یێن مێژوویێ دا وەك تاوانبار دهێتە نڤیسین، بەلێ ئیرادەیا ڕاستەقینە یا گەلان بەردەوام دبیت و سەردكەڤیت. چونكی هێزا حەقیێ چو جاران بەرزە نابیت، خاك دمینیت، برین دبنە داستان و كورسیك دچن و گەل هەردەم سەروەرن.
