حوكمەتا خۆجهی یا دهـۆكـێ دشێت چ پێنگاڤان ل بەرانبەر گرانبوونـا بهایان بهاڤێژیت؟

د ـ بێوار عەبدولعەزیز سەیدۆ

2 – 2‌

ئابوورناس و پسپۆرێن دارایی یێن گشتی دشێن پێداچوونەكا سیستەماتیك بۆ باجێن خۆجهی، ڕسومات و ڕێكارێن ئیداری بكەن دا كو ئەوان دەستنیشان بكەن كو دشێن بهێنە سادەكرن، كێمكرن، یان لادان.
دابینكرنا دیجیتاڵی یا بەلگەنامە و ئەنجامان، ل هەر جهەكێ كو ژ لایێ تەكنیكی و یاسایی ڤە گونجای بیت، دشێت تێچوونێ بۆ وەلاتیان و حوكمەتێ ژی كێم بكەت.
كێمكرنا بیڕۆكراسییا نەپێدڤی نە بتنێ چاكسازیەكا ئیداری یە. بەلكو دشێت ببێتە سیاسەتەكا ئابووری چونكی دەم و تێچوونا ئەنجامدانا كارێ كارسازێن خۆجهی و گەهشتنا خزمەتگوزاریێن گشتی كێم دكەت.
پشتەڤانیكرنا كۆمپانیێن بەرهەمهێنەر و لایەنێن نوو یێن دچنە ناڤ بازاری
پارێزگەها دهۆكێ پێدڤی ب سیاسەتان هەیە كو هاندانا بەرهەمئینانێ بدەن.
ئەگەر حوكمەت پشتەڤانیا دارایی بۆ كۆمپانیێن بچووك و نوو دروستبووی دابین بكەت، پێدڤییە تەركیز ل سەر كۆمپانیێن بەرهەمهێنەر بیت نەكو بتنێ زێدەكرنا ژمارەیا كۆمپانیێن خزمەتگوزاریێ.
پشتەڤانی دشێت ئاراستەی ناڤچەیێن وەك پیشەسازیا خوارنێ، بەرهەمئینانا پەیوەندیدار ب كشتوكالێ، دروستكرن، كەرەستەیێن ئاڤەدانكرنێ، ڕیسایكڵین، تەكنەلۆجییا بەرهەمهێنەر و كاروچالاكیێن دی یێن گونجای یێن ئابووری بیت.

پێدڤییە پشتەڤانیەكا رۆهن و ڕكابەرانە بیت.
پێدڤییە كۆمپانی ل سەر بنەمایێ پیڤەرێن ڕۆن بهێنە هەلبژارتن وەك وەبەرهێنان، دابینكرنا دەرفەتێن كاری، بەرەڤپێشبرنا بەرهەمداریێ، بهایێ ناڤخۆیی یێ زێدەكری، داهێنان، و شیانا ڕكابەریێ د بازارێن بەرفرەهتردا.
پشتەڤانیادارایی یا گشتی نابیت ببێتە هاریكاریەكا (سوبسیدیەكا) بەردەوام. ئارمانج پێدڤییە پشتەڤانیا كۆمپانیێن بەرهەمهێنەر بیت دا كو بچنە ناڤ بازاری، بەرهەمئینانێ بەرفرەهـ بكەن، و ل دووماهیێ ب سەربەخۆیی كار بكەن.
د هەمان دەم دا، پێدڤییە پرۆگرامێن پێشكێشكرنا هەڤكاریێ ب شێوەیەكێ گشتی بهێنە چاڤدێریكرن دا كو وەلاتی ببینن كەسێن پشتەڤانیێ وەردگرن كینە، چەند هاتیە دابینكرن و چ ئەنجامێن ئابووری هاتینە بدەستڤەئینان.
ئارمانج نابیت كۆنترۆلكرنا هەر بهایەكێ بیت
دیسا مەترسیەك هەیە د بەرسڤدانا هەڵئاوسانێ دا ب ڕێیا كۆنترۆلكرنا سادە یا بهایان.
ئەگەر حوكمەت بهایان ناچار بكەت ژ تێچوونا دابینكرنا بەرهەمەكێ كێمتر بن، ڕەنگە كۆمپانی بەرهەمئینانێ كێم بكەن، فرۆتنا بەرهەمی ڕاگرن یان ژ بازاری بچنە دەر. ئەڤە دشێت كێمبوونا كەلوپەلان دروست بكەت و د هەندەك حالەتان دا كێشەیا بنەڕەتی خراپتر لێ بكەت.
ئەڤە وێ چەندێ ناگەهینیت كو دەمێ بها زێدە دبن پێدڤییە حكومەت چ نەكەت. ئەڤە وێ چەندێ د گەهینیت كو پێدڤییە بڕیاردەر بەری كو چ بڕیارەكێ بدەن، تێبگەهن بۆچی بها زێدە دبن و چاوا ڕووبەڕووی ببن.
ئەگەر كێشە تێچوونا بلند یا ڤەگوهاستنێ بیت، چارەسەری دشێت چێكرنا ڕێكێن باشتر و لۆجستیك بیت,ئەگەر كێشە دابینكرنا كێم یا كەلوپەلان بیت، چارەسەری دشێت پشتیوانیكرنا بەرهەمئینانێ بیت, ئەگەر ڕكابەری لاواز بیت، حوكمەت دشێت كار ئاسانیێ بۆ كۆمپانیێن نوو بكەت دا كو بچنە ناڤ بازاری دا,ئەگەر ڕسوماتێن نەپێدڤی و تێچوونێن ئیداری بهایان زێدە بكەن، ئەڤ تێچوونە دشێن بكەڤنە ژێر پێداچوونێ و بهێنە كێمكرن.
ژبەر هندێ، چێنابیت ئارمانج كۆنترۆلكرنا هەر بهایەكێ بیت. بەلكو پێدڤییە ئارمانج باشتركرنا كارایییا بازاران، زێدەكرنا دابینكرنێ، كێمكرنا تێچوونێن نەپێدڤی، و پاراستنا كڕیاران ژ ناچاركاریێن بەرچاڤ بیت.
دەستتێوەردانا دەستنیشانكری ڕەنگە د بارودۆخێن دیاركری دا گونجای بیت، ب تایبەتی دەمێ كەلوپەلێن سەرەكی یان خێزانێن هەژار دكەڤنە ژێر كارتێكرنێ. بەلێ ئەڤ ڕێكارە پێدڤییە ب هویری بهێنە دیزاینكرن و چاڤدێریكرن دا كو كێمبوون یان تێكچوونێن نوو دروست نەكەن.

ڕكابەری یا فەرە

بازارەكێ ڕكابەرانە د شیان دایە هاریكاریا كڕیاران بكەت ب ڕێیا دابینكرنا هەلبژارتنێن زێدەتر و هاندانا كۆمپانیان دا كو كارایییا خۆ باشتر بكەن.
دەمێ ڕكابەری لاواز بیت، ڕەنگە كۆمپانیان پاڵنەرەكێ كێمتر هەبێت بۆ كێمكرنا تێچوونان یان باشتركرنا خزمەتگوزاریان.
ژبەر هندێ، پاریزگەها دهۆكێ دشێت كارایییا بازاری باشتر بكەت ب ڕێیا ئاسانكرنا هاتنا كۆمپانیێن نوو یێن یاسایی بۆ ناڤ بازاران، كێمكرنا ئاستەنگێن نەپێدڤی، باشتركرنا زانیاریێن بازاری و بهێزكرنا ڕكابەریا دادپەروەرانە.
پێدڤی ناكەت حوكمەت خۆدانێ دروستكرنا هەمی كەلوپەلان بیت. د گەلەك بارودۆخان دا، ڕۆڵێ وێ یێ گرنگتر دروستكرنا وان بارودۆخانە دا كو كۆمپانی بشێن ب شێوەیەكێ كارا ڕكابەریێ، وەبەرهێنانێ و بەرهەمئینانێ بكەن.
پیڤەرێ ڕاستەقینە شیانا كڕینێ یە
ئامارێن هەڵئاوسانێ گرنگن، بەلێ هەمی چیرۆكێ نیشا نادەن كا چاوا خێزان بەرهەنگاری ئابووریێ دبن.
خێزانەك كو هەمان مووچە وەربگریت د دەمەكێ دا كو پارەیەكێ زێدەتر بۆ خوارن، كرێ، ڤەگوهاستن و چاڤدێرییا ساخلەمیێ بدەت، ڕووبەڕووی كێمبوونا شیانا كڕینێ دبیتەڤە حەتا ئەگەر داهاتێ وێ یێ ژمارەیی (nominal) نەهاتبێتە گۆڕین ژی.
ژبەر ڤێ چەندێ، پارێزگەها دهۆكێ دشێت نیشاندەرەكێ خۆجهی یێ سادە یێ شیانا كڕینێ دروست بكەت ل سەر بنەمایێ داهاتێ خێزانێ و تێچوونا سەبەتەیەكا سەرەكی یا كەلوپەل و خزمەتگوزاریان.
ئەڤە دێ وێنەیەكێ ڕوونتر دەتە بڕیاردەران د پرسیارەكێ دا كو بۆ خێزانان ژ هەمیان گرنگترە: ئەرێ داهاتێ خەڵكی هەڤپێنگاڤە دگەل تێچوونا ژیانێ؟
نیشادەرەكێ وەسا دشێت هاریكاریا بڕیاردەران بكەت دا كو تێبگەهن كیژ تەخێن جڤاكی د ژێر گڤاشا مەزنتریا ئابوری دانە و ل كیرێ پێدڤی ب پشتەڤانیا دەستنیشانكری هەیە.

ڕۆڵەكێ كرداركی و هەیر بۆ پاریزگەها دهۆكێ

حوكمەتا خۆجهی یا دهۆكێ نەشێت كۆنترۆلا هەر ئەگەرەكێ هەڵئاوسانێ بكەت. نەشێت بهایێن كەلوپەلێن جیهانی دیار بكەت، سیاسەتا دارایی دابین بكەت یان ب تەمامی گۆڕانكاریێن نرخێ دراڤی كۆنترۆل بكەت.
بەلێ ئەوا ئەو دشێت بكەت ئەوە كو ئابووریێ خۆجهی كاراتر و خۆڕاگرتر لێ بكەت.
ژبەر هندێ، پێدڤییە حوكمەتا خۆجهی ل سەر ئاستێ كریاری زۆر كاڕاتر بیت و د دیزاینكرن و جێبەجێكرنا سیاسەتان دا هویرتر و هشیارتر بیت. ئەڤ هویركاریە پێدڤییە د چارەسەركرنا ئاستەنگێن بچووك و مەزن یێن لۆجستیكی، كێمكرنا بیڕۆكراسیا ئیداری ب هیری، چاڤدێریكرنا بهایان ب ڕێیا داتایێن هیر، و ئاسانكارییا كاركرنا بازرگانی دا ڕەنگ بدەتەڤە.
ئەو دشێت ژێرخانێ باشتر بكەت، چاڤدێرییا بهایان ب شێوەیەكێ زانستی بكەت، تێچوونێن ئیداری یێن نەپێدڤی كێم بكەت، هاندانا وەبەرهێنانا بەرهەمهێنەر بدەت، پشتیوانیا ڕكابەریێ بكەت، بەرهەمئینانا ناڤخۆیی بهێز بكەت و زانیاریێن باشتر و هیرتر یێن ئابووری دابین بكەت.
چێنابیت ئارمانج بەخشینا پەیمانان بیت كو پارێزگەها دهۆكێ دشێت هەڵئاوسانێ ب تەمامی نەهێلێت.
ئارمانج پێدڤییە مسۆگەركرنا وێ چەندێ بیت كو دەمێ گڤاشتنێن ئابووری یێن نیشتمانی یان جیهانی كارتێكرنێ ل سەر دەڤەرێ دكەن، كارتێكرنا وان ژبەر ئاستەنگ، كولتوورێ كارگیڕی و لاوازیێن خۆجهی یێن بەردەست خراپتر لێ نەهێت.
ل دووماهیێ، خۆشبژێویا ئابووری یا خێزانان د تشتەكێ گەلەك سادە دا ڕەنگڤەدەت: پارێ وان دشێت چ ب دروستی بكڕیت.
ئەگەر پارێزگەها دهۆكێ دڤێت ب شێوەیەكێ كاڕا بەرسڤا گرانبوونا بهایێن ژیانێ بدەت، پێدڤییە جەختیێ‌ نە بتنێ ل سەر هەلئاوسانێ بیت ، بەلكو ل سەر بەرهەمداریێ، كارایییا بازاری، ژێرخانێ، ڕكابەریێ و شیانا كڕینێ ژی بیت.
گرێكا ئابووری نە بتنێ ئەوە كو بهایان راوەستێنیت ژ زێدەبوونێ. بەلكو ئاریشە ئاڤاكرنا ئابووریەكێ خۆجهی یە ب ڕێیا حوكمرانیەكا كارا و هیركاریا پراكتیكی كو تێدا كۆمپانی بشێن ب كاراییتر بەرهەم بینن، بازار بشێن ب ڕكابەرانە تر كار بكەن، خزمەتگوزاریێن حكومەتێ ب تێچوونەكا كێمتر بگەهن، و داهاتێ خێزانان بشێت بەشەكێ زێدەتر ژ شیانا كڕینا خۆ بپارێزیت.
تەرخانكرنا كارا (Effective allocation) بۆ هەر دینارەكێ خەرجكری، دێ بیتە ئێك ژ ئارمانجێن ستراتیژی (Strategic) و پراكتیكی (Practical) یێن گرنگ بۆ پێشئێخستنا ئابووریا پارێزگەها دهۆكێ.

* دكتورا د سیاسەتا گشتی دا – مامۆستا ل زانكۆیا دهۆك

کۆمێنتا تە