کی فـەرمـاندارێ گشتی یـێ هێزێـن پێشمەرگـەیە؟
عـەبدولسەلام بەرواری
چەند ڕۆژە هندەک ژ ئەندامێن ئەنجوومەنێ نوونەرێن ئیراقێ و هەندەک ژ شیکارکەرێن سیاسی ل کەنالێن ئیراقی باس ژ هندێ دکەن کو بزاڤەکا هەیە کو سکالایەک بهێتە پێشکەشکرن بۆ دادگەها باڵا یا فیدراڵی، ب مەرەما نادەستووری ناساندنا ماددەیا (١٣/ئێکەم) ژ یاسایا سەرۆکایەتیا هەرێما کوردستانێ ژمارە (١) یا ساڵا ٢٠٠٥، یا کو سەرۆکێ هەرێمێ دکەتە فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن پێشمەرگە. بۆچوونا وان ئەوە کو ماددەیا (٧٨) ژ دەستوورێ ئیراقێ سەرۆک وەزیرێ فیدرالی دکەتە فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن چەکدار.
ل ڤێرێ پرسیارەکا دەستووری پەیدا دبیت: ئەرێ فەرماندارێ گشتی بوونا سەرۆکێ هەرێمێ بۆ هێزێن پێشمەرگە دگەل ماددەیا (٧٨) ژ دەستوورێ عیراقێ ناکۆکە ئان نە؟ و ئەرێ ئەوەی سەرۆک وەزیرێ فیدراڵی فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن چەکدارە، وی دکەتە فەرماندارێ پێشمەرگە ژی؟
بۆ بەرسڤدانا ئەڤان پرسیارا، پێدڤی نینە ژ ماددەیا (٧٨) دەست پێ بکەین، بەلکی پێدڤییە سەرەتا بزانین دەستوور چ پێگەهەک بۆ هەرێما کوردستانێ و دەستهەلاتێن وێ دانایە.
هەرێما کوردستانێ د دەستوورێ ئیراقێ دا
ماددەیا (١١٧/ئێکەم) هەرێما کوردستانێ و دەستهەلاتێن وێ یێن هەیی وەک هەرێمەکا فیدراڵی ب فەرمی دناسیت. ئەڤ دەقە بتنێ دانپێدانانەکا جوگرافی ب هەرێمێ نینە، بەلکی دانپێدانانە ب هەبوونا دەستهەلاتێن وێ د ناڤ سیستەمێ فیدراڵی یێ ئیراقێ دا. واتە دەستهەلاتێن هەرێمێ بتنێ دەستهەلاتێن کارگێڕی نینن کو حوکمەتا ناڤەندی دابنێ و هەر دەمێ بخوازیت سنووردار بکەت؛ ئەو بەشەکن ژ پێکهاتەیا دەستووری یا دەولەتێ.
ماددەیا (١٢١/ئێکەم) ئەڤ بنەمایە پتر ڕوون دکەت. ب گۆرەی ڤێ ماددەیێ، دەستهەلاتێن هەرێمێ مافێ بکارئینانا دەستهەلاتا یاسادانانێ، جێبەجێکرنێ و دادوەرییێ هەیە، ژبلی وان بواران یێن کو دەستووری ب تایبەتی دابنە دەستهەلاتا حوکمەتا فیدراڵی. لەورا، هەرێم د چارچووڤێ دەستووری دا دەستهەلاتێ خوە تیێ هەی و بۆ دیاریکرنا سنوورێ وی دەستهەلاتی، پێدڤییە بزڤڕینە دەقێن دەستووری و بزانین کیژ بوار ب تایبەتی بۆ دەستهەلاتا فیدرالی هاتینە دیارکرن.
پێشمەرگە و مافێ هەرێمێ بۆ ڕێکخستنا هێزێن خوە
د بابەتێ پێشمەرگەدا، ماددەیا (١٢١/پێنجەم) ڕاستەوخۆ پەیوەندی ب بابەتی ڤە یا هەی. ئەڤ ماددەیە مافێ دامەزراندن و ڕێکخستنا هێزێن ئاساییشا ناڤخۆ یا هەرێمێ، ژ وان ژی پۆلیس و ئاساییش و پاسەوانێ هەرێمێ، ددەتە حوكمەتا هەرێمێ. گرنگیا پەیڤا «ڕێکخستن» ل ڤێرێ نابیت بهێتە پشتگوهـ هاڤێتن. دامەزراندنا هێزەکی تشتەکە و ڕێکخستنا وی تشتەکێ دییە؛ ڕێکخستن پێکهاتە، پلەبەندی، دابەشکرنا بەرپرسیارییا و زنجیرا فەرمانداریێ بخوەڤە دگریت.
هێزەکێ چەکدار نەشێت ب شێوەیەکا دامەزراوەیی کار بکەت، هەکە نەهێتە دیارکرن فەرمان ژ کیڤە دەست پێ دکەت و کێ ل سەرێ زنجیرا فەرماندارییێیە. ژ بەر هندێ دیاریکرنا سەرکردایەتیا باڵا یا هێزەکی بەشەکێ سروشتی یێ ڕێکخستنا وی هێزییە.
ل بەرامبەر هندێ، ماددەیا (١١٠/دووەم) سنوورێ دەستهەلاتا فیدراڵی د ڤی بواریدا دیار دکەت. دانانا سیاسەتا ئاساییشا نیشتمانی و دامەزراندن و بڕێڤەبرنا هێزێن چەکدار بۆ پاراستنا سنوورێن ئیراقێ و بەرگریکرن ژ وەلاتی، ژ دەستهەلاتێن تایبەت یێن حوکمەتا فیدراڵینە. ب ڤی شێوەیی، دەستوور د هەمان دەمدا دو بابەتان ڕێکدئێخیت: بەرگریکرن ژ ئیراقێ و سنوورێن وێ وەک ئەرکەکێ فیدراڵی، و دامەزراندن و ڕێکخستنا هێزێن ئاساییشا ناڤخۆ و پاسەوانێ هەرێمێ وەک دەستهەلاتەکا هەرێمی.
فەرماندارێ گشتی، بەلێ فەرماندارێ کیژ هێزی؟
نوکە دشێین بزڤڕینەڤە بۆ ماددەیا (٧٨)، یا کو بنەمایێ وێ بۆچوونێیە کو بەحسێ نادەستووریبوونا ماددەیا (١٣/ئێکەم) دهێتە پێشکێشکرن. ماددەیا (٧٨) سەرۆک وەزیر دکەتە فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن چەکدار. بەلێ ئەڤ ماددەیە نابیت بتنێ بهێتە خوێندن؛ چونکی ئەو بەشەکە ژ هەمان وی دەستووری ئەوێ هەرێما کوردستانێ و دەستهەلاتێن وێ ب فەرمی ناساندینە و مافێ دامەزراندن و ڕێکخستنا پاسەوانێ هەرێمێ ژی دایە هەرێمێ.
هەکە ماددەیا (٧٨) ب شێوەیەکی بهێتە لێکدانەڤە کو فەرمانداریا سەرۆک وەزیرێ فیدیرال هەمی هێزێن چەکدار ل سەرانسەری عیراقێ بگریتەڤە، بێ جوداهی د ناڤبەرا هێزێن فیدراڵی و وان هێزا دا ئەوێن دەستووری مافێ دامەزراندن و ڕێکخستنا وان دایە هەرێمێ، هینگێ بەشەکێ گرنگ ژ ماددەیا (١٢١/پێنجەم) واتایا خوە ژ دەست ددەت. دەستوور ژی پێدڤییە ب شێوەیەکی بهێتە خواندن کو دەقێن وی پێکڤە کار بکەن، نەکو دەقەک دەقەکێ دی بێ ناڤەرۆک بکەت.
ل ڕاستیدا، ناڤێ «فەرماندارێ گشتی» بتنێ چارەسەرکەرێ ڤێ مشتومڕێ نینە. یا گرنگ ئەوە کو فەرماندارێ گشتی، فەرماندارێ کیژ هێزییە و دەستهەلاتا وی هەتا کیڤە دچیت. ماددەیا (١٣/ئێکەم) ژ یاسایا سەرۆکایەتیا هەرێمێ، سەرۆکێ هەرێمێ دکەتە فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن پێشمەرگەیێ هەرێما کوردستانێ؛ نەکو فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن چەکدار یێن ئیراقێ ب گشتی.
سەرۆکێ هەرێمێ ب ڤێ پێگەهێ نابیتە فەرماندارێ سوپایێ عیراقێ و دەستهەلاتا فەرمانداریێ ل سەر هێزێن چەکدار یێن فیدراڵی نینە. لەورا، هەبوونا دو فەرماندارێن گشتی ل ڤێرێ ب واتایا هەبوونا دو فەرمانداران بۆ هەمان هێزی نینە.
ماددەیا (١١٥) و ئێکلاکرنا پرسا دەستهەلاتی
ل دوماهیێ، ماددەیا (١١٥) دهێت و هاریکاریا مە دکەت بۆ پێکڤەگرێدانا ڤان دەقا و گەهشتن ب ئەنجامەکی. ئەڤ ماددەیە دبێژیت ئەو دەستهەلاتێن کو د ناڤ دەستهەلاتێن تایبەتێن حوکمەتا فیدراڵی دا نەهاتینە دیاریکرن، دەسەلاتێن هەرێمانن. دیارکرنا فەرماندارێ پاسەوانێ هەرێمێ د ناڤ دەستهەلاتێن تایبەتێن فیدراڵی دا نەهاتییە، ل دەمەکێ دا دەستوور ب دەقەکێ ڕوون مافێ دامەزراندن و ڕێکخستنا وی هێزی دایە هەرێمێ.
ب ڤێ خواندنێ، پێدڤی نینە ماددەیا (٧٨) و ماددەیا (١٢١/پێنجەم) وەک دو دەقێن دژ ب ئێک بهێنە دانان. سەرۆک وەزیرێ فیدراڵی فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن چەکدارێن فیدراڵییە، و سەرۆکێ هەرێمێ ژی، ب گۆرەی قانوونا هەرێمێ، فەرماندارێ گشتی یێ هێزێن پێشمەرگەیە. هەر ئێک ژ وان د سنوورێ دەستهەلاتێ خوە دا. ب ڤی شێوەیی، ماددەیا (٧٨) واتایا خوە دپارێزیت و ل هەمان دەمدا ئەو مافێ ماددەیا (١٢١) دایە هەرێمێ ژ ناڤەرۆکا خوە ڤالا نابیت.
