قـەیرانـا دۆلاری کـاودانێن بـازاڕى و بـارگرانییا ل سەر ژیـانـا وەلاتـيیان
مونا عەبدولسەلام بەرواری
د ڤان دووماهیان دا، بابەتێ بلندبوونا بهایێ دۆلارێ ئەمریکی ل بەرامبەر دینارێ ئیراقی، بوویە ئێک ژ گەرمترین و هەستیارترین بابەتێن ڕۆژەڤا جڤاكا مە. ئەڤ ئالۆزییە نە ب تنێ بابەتەکێ دارایی و ژمارەیی یە د ناڤبەرا بانک و ئاڵوگۆرکارێن دراڤی دا، بەلکو لێدانەکا ڕاستەوخۆ یە ل سەر جەرگێ ژیانا ڕۆژانە یا خێزان و وەلاتیێن ب گشتی و کەمدەرامەت و مووچە خوارن ب تایبەتی، وەرگرتنا مووچەی ب دیناری و بکارئینانا دۆلاری ژ بۆ کرینا پێدڤی یێن سەرەکی ئەڤە هەڤدژی ئابوورییە، هێزا کڕینێ ل دەف وەلاتیان لاواز دکەت و ڕۆژ بۆ ڕۆژ ڕێژەیا هەژاریى ل سەر خێزانان زێدە دکەت. بەشێ هەرێ مەزن یێ بەروبووم و کەلوپەلێن ئاڤاهیسازی و خوارن و دەرمان و ئامێرێن کارەبایی و پێدڤییێن مالێ ل هەرێما کوردستانێ و ئیراقێ ژ دەرڤەی وەلاتی ب دۆلاری دهێنە هاوردەکرن. ئەڤە دبیته ئەگەر کو کێشە د بهایێ دراڤی دا راستەوخۆ کاریگەریێ ل سەر بازاری بکەت، دەمێ بهایێ دۆلاری بلند دبیت، بازرگان و کاسپکار نەچار دبن بهایێ کەلوپەلێن خوە ژی ب دیناری بلند بکەن دا تووشی زیانێ نەبن، د دەرئەنجام دا ئەڤ بارگرانییە دکەڤیتە ل سەر ملێن وەلاتیێ ئاسایی. و گەلەک کاریگەریێن خراب دکەتە سەر ژیانا وەلاتیان ژبەرکو ئابووریا مە ب رێژەکا مەزن پشتبەستنێ ل سەر بەرهەمێن ژ دەرڤە دکەت و فڕێکرنا وان ب دۆلاری یە، ئەڤێ چەندێ ژی گەلەک زیان هەنە ژ وان ژی، کێمبوونا هێزا کڕینێ وەلاتیەکێ کو مووچەیێ وی ٨٠٠ هزار دینار بیت، دەمێ دۆلار یێ ئەرزان پارێ وی تێرا پێدڤیێن ژیانا وی هەبوو د بازاڕی دا لێ پشتی بلندبوونا بهایێ دۆلاری و گرانبوونا پێدڤییان هەمان ئەو مووچە نەشێت نیڤا پێدڤیێن هەیڤا بۆری دابین بکەت، ئەڤە ژی دبیته ئەگەرا کێمکرنا کڕینا پێدڤییێن بنەرەتی وەکی خوارن و دەرمان و پێدڤییێن خواندنێ و جلوبەرگ، ئەڤەژی دبیتە ئەگەر کو مووچەیێ تاکی نێزیکی٢٠ بۆ٣٠%هێزا خوە یا کرینێ ژدەست بدەت بێ کو مووچێ وی هاتبیتە کێمکرن، پرۆسەیا فرۆتنا ل بازاری ل سەر بنەمایێ دۆلاری دهێتە ئەنجامدان، لێ داهاتێ خەلکی ب دیناری یە ئەڤە دبیتە ئەگەرێ هندێ کو بازرگان نەچار دبیت رۆژانە بهایان بگوهۆریت کو ئەڤە ژی جۆره‌کێ بێ باوەریێ د ناڤبەرا کریار و فرۆشیاری دا پەیدا دکەت هەروەسا خۆدان کار نەچاردبن کارمەندێن خوە کێم بکەن یان پرۆژەیێن خوە بگرن، هەروەسا بەشەکێ گەنجان قەستا کۆچبەریێ دکەن، هەروەسا دبیتە ئەگەر کو رێژەیا تاوانان زێدە ببیت ب تایبەت وەکی دزی و فێڵبازی و ئاریشێن جڤاکی هەروەسا کارتێکرن ل سەر کەرتێ تایبەت و بێکاریێ، گەلەک کۆمپانی و پرۆژەیێن کەرتێ تایبەت ژبەر نەجێگیربوونا بهایێ دراڤی نەشێن ب شێوەیەکێ دروست ئارمانجێن خۆ دیار بکەن یان مووچەیێن کارمەندێن خوە زێدەکەن یان ب دۆلاری بدەن ئەڤە بوویە ئەگەرا کێمبوونا دەرفەتێن کاری و دروستبوونا مەترسیێ ل سەر پاشەڕۆژا کارمەندێن کەرتێ تایبەت، هەروەسا کارتێکرن ل سەر پروسا خاندنا تایبەت یا قوتابخانە و زانکۆ و پەیمانگەهان و دانا قستێن وان کاریگەری و بارگرانییەکادییە ل سەر ملێن خێزانێ. ژ بۆ دەربازبوون ژ ڤێ قەیرانێ و پاراستنا ئاستێ ژیانا وەلاتیان، پێدڤییە رێکارێن بنەڕەتی و ستراتیجی بهێنە وەرگرتن وەکی پشتگیری یا بەروبوومێ ناڤخۆیی بۆ کێمکرنا پشتبەسستنێ ب دۆلاری دەولەت و لایەنێن پەیوەندی دار پێدڤییە پشتگێرییا بەرهەمئینانا ناڤخۆیی و گشتوکال و پیشەسازیێ بکەن، جێگیرکرنا بهایێ دراڤی و کۆنترۆلکرنا بازاری پێدڤییە بەنکا ناڤەندی و لایەنێن چاڤدێرییا بازاری ب توندی ل سەر بهایێ دەرمان و پێدڤی یێن بنەرەتی راوستن دا کو رێ ب قۆرخکاری و گرانکرنا بازاری نەهێتە دان بکارئینانا دراڤێ نیشتمانی د دەستوورێ بازرگانی دا دروستکرنا میکانیزمەکێ بۆ کاروبارێن نافخۆیی وەکی کرێیێن ئاڤاهیان خواندنگەهـ و فرۆشتنا نافخویی هەمی ب دینار بن دا کو فشار لسەر دۆلاری بهێتە کێمکرن، بلندبوونا بهایێ دۆلاری و گرانبوونا بازاری زەنگەکا مەترسیدارە ل سەر ژیانا جڤاکی و ئابوورییا هەرێمێ و ئیراقێ. ناکۆکییا د ناڤبەرا دەرامەتێ ب دینار و ژیانێ ب دۆلار دا پێدڤی ب چارەسەریێن بلەز هەیە، وەلاتی نەشێت زێدەتر بارێ ڤان گوهۆڕینێن دارایی ل سەر ملێن خوە هەلبگریت و پاراستنا هێزا کرینێ یا خەلکی ئەرکەکێ ئەخلاقی و نیشتمانی یە ل سەر ملێن دەسهەلاتدار و بڕیاربدەرێن ئابووری.
