ئـه‌رێ ئه‌م چـه‌ند د هشاریـن بـه‌رانبه‌رى وان مـه‌ترسيیێن به‌رۆكـا مه دگـرن؟
موسه‌ده‌ق تۆڤی
ده‌م هاتییه و دره‌نگه، دا ل پاش خوه بزڤرین و هلسه‌نگاندنه‌كێ بۆ رهوشا كوردستانێ یا نها بكه‌ین، به‌راورده‌كێ دگه‌ل رهوشا به‌ری 16 ئۆكتوبه‌را 2017ێ بكه‌ین، من ئاماژه ب 16 ئۆكتۆبه‌رێ كر، به‌لێ مه‌ره‌ما من نه روودانه، چاوا بوو و كی هۆكار بوو، تنێ ل جه‌م من ئه‌و رۆژه داوییا قوناغه‌كێ و ده‌سپێكا قوناغه‌ك نوویه د دیرۆكا مه‌دا، د هلسه‌نگاندن و به‌راوردكرنا هه‌ردو قووناغان دا دێ رهوشا نها دیاربیت و دێ چه‌ند راستییه‌كان به‌رچاڤكه‌ین. نه ئه‌وه جهێن به‌رپرسیار نه‌زانن مه‌ترسیێن به‌رۆكا مه دگرن، به‌لێ ژبه‌ر هه‌ر ئه‌گه‌ره‌كی بیت چاڤێن خوه‌یێن نوقاندین و پشتا خوه یا دایێ هه‌روه‌ك نه ل به‌ر ده‌رازینكا ده‌رگه‌هێن وان بیت.
ب كورتی ره‌وش د ناڤبه‌را نیسانا 2003 – ئۆكتوبه‌را 2017 هه‌تا ئاسته‌كی د به‌رژه‌وه‌ندییا كوردستانییاندا و چه‌رخێ زێرینێ كوردان بوو، ده‌سته‌لاتێ هه‌رێما كوردستانێ ب هه‌موو نه‌رێنی و ناكۆكییێن د ناڤبه‌را وان دا هه‌ین، ژ سنوورێ هه‌رێمێ ده‌ربازی ده‌ڤه‌رێن ماده‌یێ 140 ده‌ستووری ببوو، كورد ل ته‌ڤایێ باشوورێ كوردستانێ ده‌سته‌لاتداربوون، سه‌نگا خوه ل ده‌رڤه‌ی ڤان سنووران ژی هه‌بوو.
ژ ئالیێ ئابووریڤه باشوورێ كوردستانێ د ره‌وشه‌كا ئابوورییا ته‌نا و ئارامدا بوو، هه‌تا ئاسته‌كێ باش د گه‌شه‌پێدان و پێشكه‌تنێدا، گه‌هشتبوو ئاسته‌كێ خه‌لكه‌كی ژ ده‌ڤه‌رێن دی یێن ئیراقێ و هن وه‌لاتێن دی خوزیێن وێ چه‌ندێ د خواستن ده‌ڤه‌رێن وان ژی بگه‌هنه وی ئاستی.
ژ ئالیێ ره‌وشه‌نبیری و په‌روه‌رده و فێركرنێ و خواندنا بلند ب هه‌مان شێوه كوردستان د ره‌وشه‌ك هه‌ره پێشكه‌تیدا بوو، چالاكیێن ره‌وشه‌نبیری و چاپكرنێ و به‌رهه‌مئینانا هۆنه‌ری و بزاڤێن دیجیتالكرن و پێشڤه‌چوونێن ئه‌لكترونی پێنگاڤێن مه‌زن به‌ره‌ف پێشدچوون، د وارێ په‌روه‌رده و فێركرنێدا ژ سه‌ره‌تایی و هه‌تا بلندترین ئاستێن خواندنا بلنددا ل پێشیێ بوو.
یا گرنگتر سه‌نگا سیاسییا هه‌رێما كوردستانێ و سه‌ركردایه‌تییا هه‌رێمێ ل ئاسته‌كی بوو خۆ‌دان بریار بوون ل ئیراقێ و ناڤه‌ندێن جیهانیێن په‌یوه‌ندی ب دۆزا كوردی ڤه هه‌ی. بۆ هه‌ر مژاره‌كا په‌یوه‌ندی ب ئیراقێ و هه‌رچار پارچه‌یێن كوردستانێ ڤه ئالیێن په‌یوه‌ندیدار به‌ری هه‌ركه‌سه‌كێ پرس ب سه‌ركردایه‌تییا كوردی د‌كرن و بۆچوونا وان كلیلا چاره‌سه‌رییا گه‌له‌ك ئاریشه و پرسگرێكان بوو. یا هێژ گرنگتر د ڤێ مژارێدا سه‌نگا سه‌ركردایه‌تییا كوردی فراكسیۆنا (فراكسیۆنێن) كوردستانی ل په‌رله‌مان و جڤاتا وه‌زیران و سازیێن فیدرالی ل ئاسته‌كی بوو، زوو ب زوو كه‌سانه‌ك یان ئالییه‌ك ل سه‌ر ئاستێ ئیراقێ د خوه‌را نه‌بینیت دژایه‌تییا ماف و ده‌سكه‌فتێن كوردان ل ئیراقێ بكه‌ت.
ڤی سه‌روبه‌رێ ژ 2003 – 2017 ڤه‌كێشای كورد خوه‌دی هێز و سه‌نگ و ده‌سكه‌فتێن مه‌زن بوون، به‌لێ ئالیێن به‌رامبه‌ر ژ ئیراقییان ب هووری و هۆستایی دیزاینا پلانا لاوازكرنا كوردان و ژ ناڤبرنا ده‌سكه‌فتێن وان دكر، هێدی هێدی ژ پلانرێژیێ به‌ره‌ف ئه‌نجامدانا پیلانان دا رێ، مفایێ مه‌زن ژ دو به‌ره‌كییا ناڤمالا كوردی و ئه‌و كولكا په‌نجه‌شێرێ یا ژ سالا 1964ڤه ناڤجه‌رگێ بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردی گرتی و رهوشا كه‌مینه‌یێن نه‌ته‌وه‌یی و ئایینی یێن كوردستانێ و باندۆرا ده‌ستێن بیانی د ناڤا واندا وه‌رگرت. مفا ژ سه‌ره‌ده‌رییا نه دروستا به‌شه‌ك ژ مه‌زنه به‌رپرسێن هه‌رێمێ دگه‌ل خه‌لكێ و نه‌بوونا دادپه‌روه‌ریێ و زێده‌بوونا گه‌نده‌لی و ده‌وله‌مه‌ندبوونا بێ سنوورا كه‌سانێن ئینتیهازی و به‌رژه‌وه‌ندخواز و هنده‌ك سازی و كۆمپانییان سه‌ر كیستێ ته‌خێن ناڤین و هه‌ژارێن ڤی وه‌لاتی پێگه‌هشتین وه‌رگرت، مفا ژ گازنده و نه‌رازیبوونێن وی خه‌لكی وه‌رگرت یێ د سه‌رده‌مێ قوربانیدانێ ل پێشیێ و سه‌رده‌مێ مفاوه‌رگرتنێ ل رێزێن دووماهیێ ژی جهێ وان نه‌ی.
ئالیێن به‌رامبه‌ر نه تنێ مفا ژ خالێن ئاماژه‌پێكری و چه‌ندین خالێن دی یێن لاواز د گیانێ ده‌سته‌لاتدارێن باشوورێ كوردستانێ وه‌رگرت، به‌لكی د ڤێ قوناغێدا په‌یوه‌ندیێن خوه ل سه‌ر ئاستێ ناڤخویێ ئیراقێ، وه‌لاتێن هه‌رێمێ و جیران و هنده‌ك ده‌وله‌تێن جیهانی و هه‌ر ئالییه‌ك یان ده‌سته‌لاته‌كێ دژه كورد و كوردستان قاییمكرن و پێشڤه‌برن و ته‌ڤایی دژه كوردان ده‌ست ژ ناكوكیێن خوه‌به‌ردان بۆ دژایه‌تییا كوردان هه‌ڤگرتن و كه‌تنه به‌رۆكێن دژایه‌تی و شه‌رپێفرۆشتنێ ب بزاڤا نه‌ته‌وه‌ییا كوردی.
دژایه‌تی و شه‌رپێفرۆشتنێ ب ژبیرڤه‌برنا مادێ 140ێ ده‌ستوورێ ئیراقێ و مژارا ده‌ڤه‌رێن كوردی یێن ده‌رڤه‌ی ده‌سته‌لاتێ هه‌رێمێ ده‌سپێكر، پشتی ئۆكتۆبه‌را 2017 توندتر و بله‌زتر ئه‌ڤ پیلانه هاته‌بجهئینان، مادێ 140 یێ كو بریار بوو پشتی 2005 ب دو سالان بێته‌جێبه‌حێكرن ئه‌ڤه 21 سال بۆرین نه تنێ نه‌هاتییه جێبه‌جێكرن، به‌لێ هه‌كه ب راشكاوی بێژین یێ ژبیرا كوردستانییان و سه‌ركردایه‌تییا مه بری. ب ئه‌نجامدانا ڤێ پیلانێ سنوورێن باشوورێ كوردستانێ هه‌رێما كوردستانێ د سنوورێن نهادا چارچووڤه‌كر و ئه‌م ژ نیڤا خاكێ كوردستانێ دووركرین.
د به‌رده‌وامییا پیلانادا بۆ نه‌هێلانا هه‌كه نه‌هێلان ژی نه‌بیت بێ ده‌سته‌لاتكرنا هه‌رێما كوردستانێ شه‌ره‌كێ دژوارێ ئابووری دژی هه‌رێمێ هاته‌راگه‌هاندن، ب رێگریكرنێ ل سه‌ر هنارتنا نه‌فتا كوردستانێ بۆ ده‌رڤه‌ی وه‌لاتی هه‌رێم ژ چاكترین ژێده‌رێن داهاتی بێ به‌هر كر و ناچاركر نه‌فتا خوه راده‌ستی ده‌سته‌لاتێ به‌غدا بكه‌ت، ب وێ مه‌ره‌مێ كو دێ داهات ژ به‌غدا بۆ هه‌رێمێ هێت، ئه‌و ژی كه‌ته ژێر چه‌ندین فشار و گڤاشتناندا، هه‌ر جارێ ب مهانه‌كێ مووچه‌یێن هه‌رێمێ گیرووكرن، هه‌تا سالێ چه‌ند مووچه كرینه قوربانی. ب ده‌هان رێكێن دی و رێنمایێن گومركی و دارایی داهاتێن ناڤخوه‌یی یێن هه‌رێمێ ژی هند كێمكرن قولاچكه‌كێ ژ ڤالاهیێن ئابووری یێن هه‌رێمێ پرنه‌كه‌نه‌ڤه.
نه داوی دژایه‌تییه به‌لكی د به‌رده‌وامییا پلانێدا یێ بزاڤێن گوهۆرینا ده‌ستوورێ 2005ێ یێ ئیراقێ دكه‌ن، من چ گومان نینه مه‌ره‌ما سه‌ره‌كی ژ ڤێ گۆهرینێ لێدانا ئه‌وێن ماییه ژ ده‌سكه‌فتێن خه‌لكێ كوردستانێ و سه‌روه‌رییا هه‌رێمێ. د ڤێ رهوشا نهایا ئیراق و وه‌لاتێن جیران تێدا، كورد هێزا هه‌ره لاواز و بێ پشته‌ڤانن و د هندرێ خوه‌دا نه‌هه‌ڤگرتی و ناكوك و دژه هه‌ڤن، د هه‌مان ده‌مدا ئه‌و هه‌ست و ژێیاتییا سه‌رده‌مێ سه‌رهلدانا 1991ێ هه‌تا ژ ناڤچوونا رژێما به‌عسی ل 2003 بۆ كوردستانێ هه‌ی، نها نه ل ئاستێ پێدڤییه، تنێ هه‌گه‌ر عه‌ره‌ب دیه‌كگرتی بن، هه‌موو ئه‌ڤ هۆكاره رێخوشكه‌رن كو ته‌وه‌رێ دژه كوردان ل ئیراقێ سه‌ركه‌فتی بیت د گوهۆرینا ده‌ستووری دا و د ڤێ پرۆسه‌یێدا كورد و هه‌رێما كوردستانێ دێ زیانڤێكه‌تیێن به‌راهیێ بن.
