ئەرێ شعر د قەیرانەکێ دا یە ؟
عەدنان ئەحمەد مزووری
ئەڤە ماوەیەکێ خۆشە، دۆرهێلێ شعرێ و پاشەڕۆژا وێ، بوویی مژارەکێ کەل دناڤ جڤاتێن ئەدەبی دا، نەخاسمە پشتی بەلاڤبوونا گۆتنا دبێژیت کو دەم دەمێ ڕۆمانێ یە.
پشتی گەشتەکا خواندنێ نە یا کورت، ئەز ل سەر چەندین بۆچوونێن جیاواز ڕاوەستام، ئەو بۆچوون ژی یێن شاعرا و ڕەخنەگرا و ڤەکۆلەرا و وەرگرا بوون ژ جهێن جوداجودا ژ جیهانێ، ب هیڤییا کو « ئێشێ» دەسنیشانکەن، و چارەسەرییەکێ ب بینن دا شعر جاردی پێشەنگی یێ داگیرکەتەڤە!
ب دیتنا من، زۆربەیا ڤان بۆچوونا هەکە نە هەمی د هەڤپشکن د ناڤ چڤاکێن مە یێن ئەدەبی دا، هەما چ نەبیت ل ڕۆژهەلاتا ناڤین ب تایبەتی، هەر چەوا بیت ئەڤ پرسە دێ یا ڤەکری بیت، و پێدڤی ب دانوستاندنەکا بەردەوامە.
شعر و ڕەونەقا جاران
ب ڕاستی هندەک دبینن کو شعرێ ئەو ڕەونەق و پێگەهێ جاران د جڤاکی دا نەمایە، کو بەرێ جەماوەرەکێ مەزن ژ خواندەڤان و وەرگران هەبوو، بەلکو ئەگەر ژی جۆرەکێ دابەزین و نزمبوونێ د نڤیسینێن شعری یێن ئەڤڕۆ یێن ئەم دخوینین دا پەیدابوویە، دگەل نەبوونا ڕەخنەیا ئاڤاکەر و ئاشکرا، ڕێ ل بەر موجامەلە و بەرژەوەندی یێن کەسۆکی هاتە ڤەکرن، لەو پەیڤا «شاعر» بۆ هەر کەسەکێ کو هەژی ڤی ناسناڤی ژی نەبیت دهێتە گۆتن.
بۆچوونەکا دی دبێژیت: د ئامادەبوونا شعرێ دا، لێنێڕینێ جوانییەک هەیە، و دەما ئەم گوهداریا ژیانێ دکەین، شعریەتا مەبەستێ سەردهەلدەت و ڕێکخستنا ڕامانێ ژ دایک دبیت، چەند مرۆڤایەتی بەرەف بنی ژی بچیت، یا ڕاستتر ئەوە کو ئەم حەز ژ شعریەتا جیهانێ بکەین، و مرن د ناڤ شعرێ دا بۆ مە گەلەک چێترە ژ کو ئەم وەک کەڤری بژین.
ئێکێ دی یێ گەشبین گۆت: شعر ژەنینە ل سەر ژێیێن سۆتنا ناخێ مرۆڤی، و گونجاندنە دگەل میکانیزمێن تام و چێژا مرۆڤایەتییا جوان، و شیانەکا جوانیێ یە د چاندنا گیانی د ناڤ پەیڤان دا، و نەخشاندنەکا ئالۆزە بۆ ساناهیکرنا گەهشتنا ب مه‌ستیا ئیلهام و ئافراندنێ.
شاعر گەلەكن و شعر کێمە!
هندەکێن دی ب مخابنی ڤە دبێژن: لاوازییا ناڤەڕۆکا شعری بوویە دیاردەکا بەربەلاڤ سەرەڕای زۆرییا بەرهەمێ شعری و چاپکرنا دیوانان، ب شێوەیەکێ کو شاعر گەلەك بووینە و شعر کێم بوویە، هەروەسا نقۆبوونا شعرێ د ناڤ ڕاستەوخۆیێ دا بوویە تشتەکێ ئاسایی، ئەوا ئەڤڕۆ دهێتە نڤیسین، پڕانیا وێ، لەشەکێ بێ گیانە؛ گەلەک مژداری تێدا هەیە کو چ تشتان نابێژیت، و شێواندنەکا مەزن د جوانییا دەربڕینێ دا هەیە.
نە هەر تشتێ دهێتە چاپکرن دێ بیتە شعرەک دروستی ئەگەرچی شعر د سەرۆکانی یێن خۆ دا دهێتە گۆتن نەک نڤیسین، یان ژبەر کو ئاسانکارییەک د چاپکرن و بەلاڤکرنێ دا هەیە بێی هەبوونا ڕەخنەیەکا ڕاست بۆ وێ یا ل سەر کاغەزا ب شعر ناڤ دکەن بەلێ ل گاڤا ڕاستییێ، یان دێ پەیڤ هێتە خەلاتکرن یان ژی دێ هێتە گۆڕکرن.
دەنگەکێ دی دبێژیت: دیمەنێ شعری یێ ب قەرەبالغە تا ڕادەیێ ئالۆزیێ، بەلێ نە هەمی بەرهەمێن شعری خودان هەمان سەنگا داهێنانێ نە، و ئەڤ قەرەبالغییە ژبەر نەبوونا ڕەخنەیا ڕاستی یە، مادەم ئەم پشتبەستنێ ل سەر پرەنسیپێ هەڤسۆزیێ دگەل شاعرەکی دکەین و یێن دی پشتگوھ دهاڤێژین، بەلێ ئەز هزر ناکەم کو هێزا شاعران کز ب بیت، چونکی هەر چەرخەکی ناڤێن خۆ یێن شعری هەنە.
شاعر و دەربڕین ژ ئازارێن جڤاکی
هندەکێن دی دبینن کو شاعر کوڕێ ژینگەها خۆ یە، شاعیر زمانێ گەلێ خۆ یە: «ئەو هەرگیز ژ وێ (ئەز)ا د ناڤ کویراتییا ناخی دا دەردکەڤیت دا کو هەمی جێناڤان پێ کۆم بکەت. ئەو خودیکا خۆدی و دەوروبەرێ خۆ یە، دەربڕینێ ژ ئازارێن خۆ و ئازارێن جڤاکێ خۆ دکەت، لەو چ خێر د شاعرەکی دا نینە یێ کو خۆ ژ ژینگەها خۆ جودا بکەت و دویر ژ خەمێن جڤاکێ خۆ بژیت».
دەنگێ شاعرا بلند دبیت و دبێژن: شاعر ژبەر کو ب شێوەیەکێ تایبەت یێ هەستیارە، پتر هەست ب تشتان دکەت و پەیڤێن پێدڤی هەنە بۆ گۆتنێ. شعر د بنەڕەت دا ئامرازەکە بۆ دەربڕینا هەست و سۆزان، و دەربازبوونە بۆ جیهانێن دی و ڕەخنەگرتنە ژ کێماسی یێن جڤاکی و سیاسی.
بەلێ دشێت وەک ئەرکەکێ جوانی و خۆشییەکا سادە ژی بیت، بەلکو شاعر ژ لایێ کەسێن دی ڤە وەک بوونەوەرەکێ نامۆ بهێتە دیتن. ئەو بخۆ ژی گەلەک جاران پسیارێ ژ ماک و ئەرکێ خۆ د ناڤ جڤاکی دا دکەت».
ژبەر کو گەلەک شاعر د نڤیسینێن خۆ دا ژ خەم و دۆزێن جڤاکێن خۆ دڤەقەتیاینه: «دڤەقتیاینە ژ ناڤەڕۆکێ، ئەو ناڤەڕۆکا کو زۆربەی جاران تیشکێ دئێختە سەر خەمێن تاکەکەسی و ئەزموونێن کەسۆکی یێن شاعری، ب شێوەیەکی کو خواندەڤان ب زەحمەت د هزرا خوازیار بگەهیت و نەشێت گرێیا وێنەیێ ب هۆستایی هاتیە چێکرن ڤەکەت، وەکی کو ئارمانج ئەوبیت خواندەڤان چ تشتان تێنەگەهیت، و ئەڤ چەندە بوویە ئەگەر کو خەلکەک خۆ ژ شعر و شاعران ڤەکێشیت.
هندەکێن دی دبینن کو شعر بوویە خەمخۆرێ خۆدی، و «ئێدی گرنگیێ ب پەیاما شعرێ نادەت ئەوا دکەڤیتە د خزمەتا دۆزێن مرۆڤی دا ل سەر ئاستێ ناڤخۆیی و مرۆڤایەتیێ».
هەروەسا هندەک ڤەکۆلەر دبینن کو پاشەکشەیا پێشوازییا ل شعرێ د سەردەمێ نوی دا بوویە دیاردەکا جیهانی، بەلێ ئاستێ وێ د ناڤبەرا ڕۆژهەلات و ڕۆژئاڤا دا جودایە، و پڕانیا جارا د بەڕژەوەندییا ڕۆژئاڤا دایە، و بەلکو ئەڤ چەندە ب بهانەیا نویخوازیێ یان یا پشتی وێ بیت.
پاراستنا پێگەهی دناڤبەرا شعرێ و ڕۆمانێ دا
ل بەرانبەر، هەنە دبێژن کو شعر هێژ پێگەهێ خۆ دپارێزیت، سەرەڕای وێ گۆتنا بەربەلاڤ کو سەردەمێ داهێنانا نوکە سەردەمێ ڕۆمانێ یە؛ چونکی داهێنانا ڕۆمانێ چێنەدبوو ئەگەر ب تۆڤێ شعرێ یێ داهێنانێ نەهاتبا پیتاندن. و ئەڤ لڤینا د دیمەنێ شعری دا و زۆرییا بەرهەمێن شعری و فێستیڤال و خەلاتێن بۆ شعرێ هاتینە تەرخانکرن، ڤێکڕا باشترین گرۆڤەنە کو شعر دیوانا گەلی یە و پارێزەرێ مێژوویا وی یە.
بۆ زیندیکرنا گیانەکێ نوی د ناڤ شعرێ دا، و بۆ پالدانا گەنجێن مە، کو ڕویبکەنە شعرێ سەرەڕای زالبوونا شۆڕەشا دیجیتالی، پێدڤییە ل بەراهییێ ئەوان شارەزایی د نهێنی یێن زمانی دا هەبیت، و یا دویێ؛ پێدڤییە شاعر ب زمانەکی بنڤیسن کو کارتێکرنەکا مەزن د ژیانا ئەدەبی دا ب گشتی بکەت.
ب ڤی شێوەی – ب دیتنا گەلەکان – دێ شێن ڤی ڕەنگێ ئەدەبی یێ جوان ڕاستکەنەڤە، و بەرەف ئاسۆیان بەن کو ڕەونەق و سیحر و جەماوەرێ وی یێ مەزن بۆ بزڤڕینن.