هەڤبەرکرنەک د ناڤبەرا هەلبەستەکا کوردی و ئێکا ئنگلیزی دا

شەمال ئاکرەیی

پاییزێ جهەکێ تایبەت د هەستێن مرۆڤان دا هەیە؛ چونکی پاییز وەرزەکە تێدا بەلگێن داران دوەریێن و رەنگێن سروشتی دهێنە گوهۆڕین و زەر دبن، هەر وەکی ئەڤ دەمێ سالێ هشیارییەکێ بۆ هاتنا پیریێ و ژدەستدانێ ددەتە مرۆڤی. ل دێرین زەمان، هەلبەستڤان د وێنەکرنا پاییزێ دا هەڤناگرن؛ هندەک ب دەستپێکا هاتنا مرنێ دبینن، هندەکێن دی وەریانا بەلگان ب جوانییەکا سروشتی دهەژمێرن.
ل سەر ڤی بنەمایی، ڕەهەندێن هەڤبەرکرنێ د ناڤبەرا هەلبەستا «پاییز» (١) یا هەلبەستڤانێ کورد محەمەد چەلکی و هەلبەستا «بۆ پاییزێTo Autumn « (٢) یا هەلبەستڤانێ رۆمانسی یێ ئینگلیز جۆن كیتس (1795–1821) John Keatsبۆ مە دیار دبن.
د ئەڤێ هەڤبەرکرنێ دا، دێ پشت ب رێبازا بابەتی د وێژەیا هەڤبەرکاریێ داThematic Comparative Approach گرێ دەین.
ئێک: پاییز د ناڤبەرا توندوتیژیێ و بەرهەمی دا
محەمەد چەلکی ب ڤان رستەیێن هەلبەستکی دەست ب هەلبەستا خۆ دکەت:
«پاییز پاییز
ژ هەناسێن تە
بایێ تەزی
پیلکێ
خاتوینا چاڤ بەلەکا روی سپی
پرچێ دار و مێرگێن کەسک گەزی»
ژ لایێ خۆ ڤە کیتس هەلبەستا خۆ ب ڤی ڕەنگی دەست پێ دکەت:
«ئەی وەررزێ مژێ و بەرهەمێن گەهشتی،
ئەی هەڤالا نێزیکی ڕۆژێ دەمێ دگەهیتە تەکەزیبوونێ،
ل گەل وێ (ڕۆژێ) پلانێ دادڕێژی کا چەوا هەر تشت تژی خێر و بێڕ ببیت.
ب بەرهەمێ مێوێن ل دۆر بانیێن پویشی دزڤڕن؛
دا کو دارێن سێڤان خۆ ل سەر کۆخێن ژ داری، خوار بکەن.»
هەردو هەلبەستڤان پەنایێ بەر بۆ وێنەکرنا مرۆڤی دبەن ب بکارئینانا تەکنیکا کەسایەتیکرنێ personalification و پاییزێ دکەنە گیانەوەرەکێ زیندی هەر وەکی پاییزێ شییانێن باندۆرێ ل سەر سروشتێ هەبن. بەلێ پاییزا چەلکی دلڕەق دیار دبیت، هەناسێن وێ د نالن و بایێن وێ پرچا داران دگەزن، د دەمەکی دا، ل دەڤ (کیتس)ی پاییز دبیتە هەڤالێ ڕۆژێ، هەڤکاریێ ل گەل دکەت بۆ گەهاندنا بەروبوومی.
ئەوا سەنجڕاکێش د ڤان هەردو هەلبەستان دا، ئەوە کو د هەردویان دا بنێن داران خۆ دچەمینن. ل جەم چەلکی ژ بەر ئێش و ئازارێ و لێدانا بای و سڕ و سەقەما بەفرێ، بەلێ ل جەم (کیتس)ی دار ژ بەر سەنگا بەرهەمێ سێڤان خۆ دچەمینن.. ئانکو ل ئاوایێ ئێکێ، خۆچەماندن نیشانا لاوازیێ یە و ل ئاوایێ دویێ نیشانا خێر و بێر و بەرهەمێ مشەیە.
دو: پاییزا مێ د ناڤبەرا بویکینیێ و ژنا سێڤچن دا
چەلکی دبێژیت:
«پاییز پاییز
بویكا چارۆك و خێلی زەر
پیلکێ خاتوینا چاڤ بەلەک و روی سپی»
لێ کیتس دبێژیت:
«ئەز تە د بینم ب ئارامی ل سەر ئەردێ چۆخینێ یا ڕوینشتی،
بایەکێ نەرم یێ ل گەنمی ددەت و پۆرا تە ب ڕندی ل گەل بلند دکەت،
یان ژی تە دبینم یا نڤستی، ل سەر هێلا بەرهەمەکێ هێش ب تەمامی نەهاتی چنین،
یان تە دبینم کو خەوێ یا ب سەر تە دا گرتی ژ بەر بێهنا خشخاشێ،
د دەمەکی دا داسا تە، وازێ ژ بەرمایک و گولیێن گەنمی دئینیت»
هەردو هەلبەست، د کەسایەتیکرنا پاییزێ دا وەکی (مێ) هەڤدگرن، بەلێ چەلکی پاییزێ دکەتە بویکەکا ب شال و دەرسۆکەکا زەر کو جلکێن نەرێتی یێن ژنا کورد و ڕۆژهەلاتی نە، بەلێ کیتس پاییزێ دکەتە ژنەک کو د ناڤ کێلگەهـ و چۆخینێ دا بێهنا خۆ ڤەددەت.
ئەڤ وێنەیێن هەلبەستکی، گرنگییەکا تایبەت هەیە. ل نک چەلکی گولیێن زەر یێن داران دگەزیت، بەلێ ل جەم کیتسی (با) پۆڕا وێ ژنێ ب نەرمی ل خۆ بلند دکەت. ب ڤێ چەندێ، ئەڤ تەڤگەرا سروشتی یا بای دبیتە دو خواستە، ئانکو میتافۆرێن ژ هەڤ جودا: توند و تیژی ل نک چەلکی و نەرماتی ل نک کیتسی.
سێ: بێدەنگی د ناڤبەرا کڕنوش و تێهزرینێ دا
چەلکی دبێژیت:
«لێ مراندن خەمل و كەزی
رەشمالێن ل زۆزانا چارمێرکێن خۆه
ڤەداین
چۆك فشاندن
ب بێدەنگی
لێ خاف بوون داڤ و دەزی»
لێ کیتس دبێژیت:
«… تو ل دەڤ مەعسەرا سێڤان ب هەداری رادوەستی
چاڤدێرییا دویماهی دلۆپێن شەربەتێ دکەی دەما دەم بۆ دەمی دڕژیێن»
ل ڤێرە، پاییز ل جەم چەلکی دبیتە هێزەک کو سروشت کڕنوشێ بۆ دکەت، پەیڤێن (مراندن) و (چۆك فشاندن) و (بێدەنگی) دیمەنەکی دروست دکەن کو مینا ریتوالەکێ گیانی یە؛ چونکی سیسبوون نە ب تنێ گوهۆڕینەکا وەرزی یە، بەلکو ڕادەستبوونە ب یاسایەکێ کو گیاندار نەشێن ل هەمبەر وێ ڕابوەستن.
بەلێ، کیتس ڕامانا تێهزرین و چاڤەڕێبوونێ ددەتە بێدەنگیێ؛ چونکی کەسایەتییا پاییزێ زێرەڤانییا دویماهی دلۆپێن شەربەتێ دکەت بێی کو لەزێ بکەت. دەستەواژەیا «دەم بۆ دەمی» ئاماژەیە بۆ هندێ کو دەم هێدی یێ دبۆریت، هەر وەکی هەلبەستڤانی بڤێت دویماهیهاتنا چاڤەڕێبوونێ گیرۆ بکەت.
ب ڤی ڕەنگی (بێدەنگی) ل نک چەلکی دبیتە بەرسڤدان بۆ چارەنڤیسی، لێ ل نک کیتسی پەژراندنا تەڤگەڕا دەمی یە.
چار: مۆزیکا سروشتی د ناڤبەرا ئامادەبوون و ئامادەنەبوونێ دا
چەلکی دبێژیت:
«ژ ڤالەبوونا هێلین و لێسێن تلۆرا و
قەپ قەبا کەوا و حەیرانۆکێن شڤانا»
پاشی دەمێ دبێژیت:
«سەڕکەرا هەمی ئاوازێن تلۆرا و
دلێن تژی کەدەر.»
لێ د بەرامبەر دا کیتس دپرسیت:
«کانێ سترانێن بەهارێ؟ بەلێ، کانێ، ئەو کیڤە چوون؟
هزرا وان نەکە، نێ تە ژی مۆزیکا خۆ هەیە؟
دەمێ عەورێن ئاستەنگێ ڤەدبن و ڕۆژ تێدا ب نەرمی دمرن،
پاشی د کۆڕەکی گرینێ دا، مێشێن بچویک شینێ دگێڕن»
ل ڤێرێ جوداهییا د ناڤبەرا هەردو هەلبەستڤانان دا، دگەهیتە لووتکەیێ. چەلکی پاییزێ وەک هێزەکێ دبینیت کو ئاوازێن بالندەیان بەنج دکەت، هێلینان ڤالا دهێلیت و دلان ب خەمان تژی دکەت. بەلێ کیتس ڕەت دکەت کو نەبوونا سترانێن بەهارێ دویماهییا مۆزیکێ بیت. ئەو داکۆکیێ ل سەر وێ چەندێ دکەت کو پاییزێ ژی مۆزیکا خۆ یا تایبەت هەیە.
د هەمان دەم دا، جیهانا (کیتس)ی یا بێ خەم و کۆڤان نینە؛ مێش دگرین و ڕۆژ دمرن. لێ ئەو خەمان دکەتە بنەمایەکێ جوان؛ د دەمەکی دا چەلکی خەمگینییێ دکەتە هەستێ سەرەکی یێ دیمەنی. ئەڤ هەردو وێنەیە تایبەتمەندییا ژینگەهێ ژی ئاشکەرا دکەن. ئامادەبوونا (کەو(ان)، شڤان، ئاوازێن تلۆران) ل دەڤ چەلکی دیمەنێ چیایێن کوردستانێ دئینیتە بیرا مرۆڤی. بەلێ کیتس (کێڵگەهـ، باخان، دەشتێن ئینگلیزی) یێن وەرزی دئینیتە پێش.
پێنج: ئاڤاکرنا هەلبەستی و دیتنا فەلسەفی
هەردو هەلبەست د ئاڤاکرنا هونەری دا دجودا نە. هەلبەستا چەلکی، ل گورەی شێوازێ وێ یێ داڕیژتنێ، هەلبەستەکا ئازادە و ب دوبارەکرنا پەیڤا «پاییز» ل گەل هەژمارەکا وێنەیێن کو هەستان دلڤینن هاتییە ئاڤاکرن. لێ هەلبەستا کیتس؛ هەلبەستەکە ژ جۆرێ «Ode»، کو هەلبەستەکا ئینگلزی یا سترانکییە و سیمایێ تێهزرینێ ل سەر یێ زالە و ژ سێ پشکان پێک دهێت و هەر پشکەک یازدە دێڕن.
هەلبەستا کیتس ژ بەرهەمێن پاییزێ بەر ب بێهنڤەدانا چنینێ، پاشی بەر ب مۆزیکا پاییزی ڤە دچیت. بەلێ هەلبەستا چەلکی پەسنا سەقایەکێ تژی هەست یێ گرێدایی پارێزی ڤە دکەت کو تێدا توندوتیژی، وەریانا بەلگان و تاریاتی هەنە.
ژ روی یێ فەلسەفی ڤە، چەلکی ب ڕەنگەکێ ئێکسەر بەحسی مرنێ ناکەت، بەلێ ب ڕێکا بکارئینان هندەک پەیڤێن ئاماژەدار «سیسبوون، هێلینێن ڤالا، بێدەنگی» مژارا مرنێ بەحس دکەت. ژ لایەکی دی، کیتس دیار دکەت کو نێزیکبوونا دویماهیێ ڕامانا وێ نەمانا جوانیێ نینە، بەلکو تەکووزییا جوانیێ یە. ب ڤی شێوەیی، ئەم نەشێین هەلبەستا چەلکی بکەینە د کوژییەکێ رەشبین دا و هەلبەستا (کیتس)ی د کوژییەکێ گەشبین دا؛ چونکی هەردو هەلبەست خەم و جوانیێ پێکڤە کۆم دکەن.
ل دویماهیێ، زێدەباری وێ چەندێ کو ئەڤ هەڤبەرکرنا بابەتییانە، بۆ مە خۆیا دکەت کو پاییز د هەردو هەلبەستان دا، دیاردەیەکا سروشتی یا هەڤپشکە، بەلێ خۆ ب خۆ دبیتە دو ئەزموونێن جودا ژ بەر جوداهییا باکگراوەندێ کولتووری و دیتنا کەسوکی یا هەردو هەلبەستڤانان.
هەر ل ڤێرە، گرنگییەکا بنەرەتی یا ئەدەبێ هەڤبەرکرێ دهێتە پێش؛ چونکی هەڤبەرکرن دشێت دو کولتوور و رەوشەنبیریێن ژ هەڤ جودا ب ڕێکا هەستێن مرۆڤینی بگەهینیتە ئێک، بەلێ ب وێنەکرنێن ژ هەڤ دویر. هەردو هەلبەستڤان، پاییزێ ب دو گۆشەنیگایێن جودا دبینن: ئێک گوهدارییا نالینا تشتان دکەت دەما وەغەرا مرنێ دکەن، یێ دی گوهدارییا سترانا بەری وەغەرێ دکەت.

پەراویز:
(١): د هەژمارا (٤٠٨٢) یا ڕۆژنامەیا (ئەڤرۆ) دا ل ١٩ / ١٠ /٢٠٢٦ێ بەلاڤبوویە.
(٢): دەقێ ڤێ هەلبەستێ ل ڤی پێگەهی بخوینە: : Poetry Foundation – To Autumn.

ژێدەر:
John Keats, To Autumn Lamia, Isabella, The Eve of St. Agnes, and Other Poems، London 1820.
Helen Vendler — The Odes of John Keats (1983). Harvard University Press.

کۆمێنتا تە