كوڕێ خهلدوونى و ئاڤهدانكرنا وهلاتان
كوڕێ خهلدوون، عهبدولرهحمانێ كوڕێ موحهمهدێ كوڕێ موحهمهدێ كوڕێ خهلدوونى یه، زانایهكێ مهزن و هزرڤانهكێ بلیمهته د بنهرهت دا بهربهرهكێ ئهمازیگه و ل سالا 1332 ل توونسێ هاتیه هاتیه دونیایێ و ل سالا 1406 ل قاهیره ل مسرێ وهغهركریه، وى پێشهكیهك بۆ پرتووكا خوهیا گرنگ “پهند د دیرۆكا عهرهب و عهجهم و بهربهران دا ” ب ناڤێ مقدمه دانا و هندا درێژبوو جودا ل بهراهیا پرتووكێ هاتیه دانان و ب بۆرینا دهمى چ شوونوار بۆ پرتووكێ نهمان و ڤێ پێشهكیێ ناڤدارى و گرنگى و پووتهدان ههموو بخو كێشا، بهلكو گههشته ڕاددهكى كوڕێ خهلدوونى ب خوه بێى ڤێ پێشهكیێ ناهێته نیاسین، ههكه ته ڤیا كوڕێ خهلدوونى ب ئێكى ب دهیه نیاسین دڤێت بێژى خودانێ پێشهكیێ.
دهمێ بهرهبابێ پێشڤهچوون و رابوونا هزرى ل نیڤا دووێ یا سهدسالیا نۆزدێ ل مسرێ بزاڤدكر كارێ خوه بكهن ئێكسهر شێخ محهمهد عهبده كو وى دهمى شێخێ ئهزههرێ بوو پێشهكیا ناڤبرى كره وانهكا تایبهت و سهربخوه ل ئهزههرێ و ب رێیا وێ و هزرێن گهشێن كوڕێ خهلدوونى سهبارهت زانستێ جڤاكناسى و ئاڤهدانكرن و دهستههلات و شێوازێن گێرانا دهستههلاتداریێ و دهستههلاتدارێ راست و دادیا بێ سنوور و ئهركێن فهرمانڕهواییا وهلاتان د ناڤ قوتابیان دا بهلاڤدكرن، ههمان دهم ژى كۆمهكا نووخوازان ل گهل شێخ محهمهد عهبدهیى كو جهمالهددینێ ئهفغانى و شێخ حهسهنێ تهویل و عهبدوللایێ نهدیم و سهعهد پاشا زهغلوول و مهحموود سامى یێ بارۆدى و هتد.. پتریا ڤان هزران ل رۆژنامه و كۆڤارێن وى دهمى بهلاڤ دكرن و پاش رۆژنامهكا تایبهت ب ناڤێ عروهتولوسقا دهرئێخست، بێگۆمان ئهڤ كاره یێ ئاسان نهبوو وهكى ئهم هزردكهین، بهلكى ب دههان مهلا و زانایێن ئایینى و كهسایهتیێن جڤاكیێن پاشكهفتى ل بهرامبهر راوهستیان و ژبلى رێگرتنێ ههوهكا گۆتگۆتكان ژى ب دووڤ ڤهنا و خهلكێ ساده و سڤیل ل سهر هاندا.
ل دههكێن هێرڤهتر زانكۆیێن ئهورپى نهخاسم ل ئیتالیا و فرهنسا و ئهلمانیا بنهمایێن هزرا كوڕێ خهلدوونى كرنه د پهیرهوێن خواندنێدا و ل قووناغا پشنى جهنگا دووێ یا جیهانى ڤان هزران ل گهل بنهمایێن هزریێن زانا و هزرڤانێن ئهورپى سهرهلدا و بوونه خالێن گهشێن هزرا ئازاد و پێشكهفتى و پترى یا وهلاتیێن ئهورپا ڤهگرتن.
یا سهیر ئهوه كو هزرێن كوڕێ خهلدوونى ئهوێ ژ ناڤ عهرهبان رابویى و ب زمانێ عهرهبى پرتووكا خوه دارشتى و مینا زانایهكێ مهزنێ جیهانا عهرهبى هاتیه نیاسین و بهرههمێ وى ل ناڤ گهلێن عهرهب بهلاڤبوویى ل ناڤ جڤاكێن عهرهبى گهشهنهكر، گۆمانبڕه كو ڤێ ژى ئهگهرێن خوه ههنه، ڤى جامیرى چونكو زانا و هزرڤانهكێ مهزن و راستگۆیه هندهك گۆتن یێن د دهرههقا عهرهبان دا گۆتین دلێ وان یێ ساركرى، د پێشهكیا خوه دا ئهوا ل سالا 1993 ل دهزگههێ پرتووكێن زانستى ل بهیرۆتێ هاتیه چاپكرن دهرگههێ 26 بهرپهرێ 118 ل بن ناڤێ ئهگهر عهرهب گههشتنه وهلاتهكى دێ ب لهز وێرانكهن دبێژیت:
عهرهب ئۆمهتهكا هۆڤه و ههمى هۆڤاتیا وان دێ د داگیركرنێدا دیاربیت، وان چ سیستهمێن فهرمانرهوایێ نینن و ناكهڤنه بن چ سیاسهتان، ئهڤه ژى بهرۆڤاژى ئاڤاكرنێ یه، ههمى كارێ وان گوهۆڕینا جهى یه و ئهڤه بهرۆڤاژى ئاكنجیبوون و ئاڤهدانكرنێ یه. ههڤركیێ ل سهر دهستههلاتێ دكهن و ئاسان دهست ژێ بهرنادهن، جهێ وان یێ رهسهن یهمهنه، چ ئاڤهدانكرن و باژێر لێ نههێلان، دهمێ گههشتینه عیراقا بچووك گشت ئاڤهدانیا فارسان وێرانكر، شام ژى ههر وهسا، ل مهغرب و ئهفریقیا خرابتر كر، بهرى عهرهب بگههنه مسرێ ههمیان یا ئاڤهدانكرى بوو شوونوار و پهیكهر و گوند و باژێر لێ ههبوون وان وێرانكر، عهرهب مللهتهكێ هۆڤه خودانێن خوه و وێرانكرنێ نه، ههكه ب سهر مللهتهكیدا گرت دێ ئاڤاهیێن بلند و ستوونێن ب هێز تێكدهن و وان بهر و نهخشهیان كهنه كۆچك دا خوارنا خوه ل سهر بكهلینن، دێ بانێن نهخشاندى وێران كهن و پرتێن وان داننه سهر خیڤهتێن خوه، وان چ رێز بۆ سیستهم و سۆزان نینن و گشت كارێ وان خرابكرن و وێرانكرنه، عهرهب دوورترین مللهته ژ زانست و كارێن دهستى و ئاڤهدانكرنێ.
بهرى 500 سالان ئهڤ راستیه هاتینه ئاشكراكرن و رویێ رهشێ ڤى مللهتى هاتیه دیاركرن، لهو ڤى مللهتى كوڕێ خهلدوونى پشتگوهڤه هاڤێتیه و خهلكێ دى و ب تایبهت ئورپا پشتى جهنگا جیهانیا دووێ مفایهكێ ژ بۆچوون و دیتن و هزرێن وى وهرگرتیه و نه بتنێ پێشهكیا وى بهلكو چهندین هزرێن دى ژ رۆژههلاتێ و كرینه بنهما د سیستهم و دستوورێن خوه دا و ئهڤرۆ گهلێن شاد و ئازاد پێ ئاڤاكرینه و رۆژههلات وهكى خوه پاشكهفتى مایه.
