كارتێكرنا شۆفێنزمێ د پهیدابوونا شهڕى دا
دهمێ دهولهت یا ب هیڤى بیت، كو دێ د شهڕى دا بسهركهڤیت، لێ ئهڤ هیڤیه یا ژ خۆیه، چونكى ئهو دهولهتێن د شهڕى دا خوسارهت دبن ههكه زانیبان كو دێ خسارهت بن، بێگومان جورئهت نهدكرن كو شهڕى بكهن. ههژى گۆتنێ یه شۆفینیزمى ژى ئهگهرهكه كو شهر پهیدا دبن، چونكى ههستا شۆفینى وهدكهت كو نهتهوهك خوه ژ نهتهوهكێ دى باشتر زانیت، بۆ نموونه وهكو مه نهتهوهیێ كورد و حوكمهتا بهغدا، كو ل دهسپێكى ههتا نها خوه ژ مه باشتر دزانین و ههمى دهمێ ب ههر بهانهیهك هێرشان دكهنه سهر كوردان و كورد ههمى دهمێ ئاواره دبن ل جههكێ بۆ جههكێ دى دچن. ل وهلاتێن دهرهڤه ژى ههستا شۆفینیزم ههیه، بۆ نموونه دخواندنگههێن فهرهنسا دا دهاته خواندن كو ههر سهربازهكێ فهرهنسى ب دهه سهربازێن ئهلمانى دئینیت، ههروهسا ئارمانجێن فهرهنسیان دروستترن، لێ ئارمانجێن ئهلمانیا و ئارمانجێن ئهلمانیا خهیالن و نابنه راستى. هندهك سهركرده هۆسا هزر دكهن كو چو خوسارهتى د شهڕان دا دروست نابیت وهكو (ماوتسى تونگ) هزر دكر د شهڕێ چینێ دال گهل كوریا دێ ب زوو دووماهى ئینیت و دێ ب ساناهى سهركهفتنێ ب دهستخوهڤه ئینیت، لێ وهسا نهبوو د ئهنجام دا نهه سهد هزار سهربازێن چینى هاتنه كوشتن.
ـ بۆ چارهسهریا وان كێشان دڤێت دهولهت ب دروستاهى بزانیت هێزا وێ چهنده و بزانیت كا هێزا دهولهتا دوژمنى چهنده؟
ـ دهمێ دهولهت ژ نیشكهكێ ڤه دربهكێ ل دهولهتهكێ ددهت، ئهو دربه وهدكهت كو دهولهت گهلهك هزرا خوه نهكهت، بهلكو ئێكسهر و د وهختێ پێدڤى دا دێ ژ نیشكهكێ ڤه زهربهكێ ل دهولهتهكا دیتر ددهت و ئێكسهر دێ بێ هێز و شهلهلى كهت.
بۆ نموونه ل سالا 1967 ئیسرائیلێ دربهكا ژ ڤێ جۆرێ ل مسرێ دا، چونكى بهرى شهڕ د ناڤبهرا وان دا دهستپێدكهت و بهرى ههردو دهولهت بگههنه ژڤانێ دهسپێكرنا شهڕى، ئسرائیلێ ههمى فرۆكهخانێن مسڕێ توپ بارانكر و پتریا فرۆكهیێن مسرێ ژ كارخستن. ههروهسا ههبوونا یهكسانیا هێزێ د ناڤبهرا دهولهت و ههڤپهیمانیان دا و ب هێزبوونا هندهك دهولهتان دبیته ئهگهرێ پهیدابوونا شهڕان. نموونهكێ دى دئینین دهمێ شهڕێ جیهانیێ دوویێ دهسپێكر یابانێ ههست پێ كر كو هێزا ئهمریكا یا پتر لێ دهێت و یهكسانى د ناڤبهرا دهولهتێن زلهێز دا نهمایه، ڤێ دهمى ئێكسهر هێرش كره سهر (بهندهرێ بیرل هاربر) و قاعیدا عهسكهرى یا ئهمریكى ژناڤبر.
ههروهسا شهڕ ل سهر سهروهت و سامانان دهێته كرن، دهولهتهك دڤێت خوه پێشبێخیت. بۆ نموونه دهولهتهك عهردهكێ مهزن ههبیت و یێ تهرخانكرى بیت بۆ چاندنێ ڤێ دهمى ئهگهر دۆرپێچ ژى بكهڤیته سهر چ كارتێكرن ل سهر نابیت، چونكى ب رێیا چاندنێ دشێـت ههمى تشتا بچینیت و كهرهستێن خاورنێ بۆ ههڤوهلاتیان دابین بكهت. رهژى ئێك ژ وان سامانان بوو كو دهولهتێن ئهورۆپى بهردهوام لێدگهریان. چونكى گهلهك كهرهسته ژ رهژیێ دروست كرن، ژبهر هندێ ئهلمانیا و ئیتالیا ههولددا هندهك دهولهتان داگیر بكهن ژ پێخهمهت بدهستڤهئینانا رهژیێ. د جیهانا نها ژى دبینین كو شهر سهرا پهترۆلێ دهێتهكرن و ههمى دهولهت ههول ددهن پهترۆلێ بدهست خوهڤه بینن. شهڕ ب ساناهى كهتینه، د ههر دو شهڕێن جیهانى دا بریار د دهستێ هندهك كهسێن كێم دا بوو و وان بریار دا كو شهڕى بكهن و شهڕ پهیدابوو.
