ئـەیـاد بـەرواری

ل ڤان رۆژێن دوماهیێ، پشتی كو هێرشەكا درۆنی ژ ئاخا ئیراقێ بەرەڤ وەلاتێ كوێتێ هاتییە كرن، محەمەد شیاع سوودانی، سەرۆك وەزیرێن ئیراقێ، بێی چو گیرۆكرن فەرمانا پێكئینانا لیژنەیەكا ڤەكۆلینێ یا بلند دا و داخواز كر ب زووترین دەم ئەنجامدەرێن وێ هێرشێ بهێنە دیاركرن و رادەستی دادگەهێ بكەن. ئەڤ هەلوەستێ ب لەز یێ بەغدا، پرسەكا جدی ل دەف وەلاتیێن هەرێما كوردستانێ پەیدا دكەت: بۆچی ئەڤ گرنگیپێدان و لەزاتییە نینە دەمێ چەندین سالە هەرێما كوردستانێ د بن بارێ گرانێ هێرشێن درۆنی و مووشەكی دایە و ب تایبەتی ل دەمێ شەڕێ 40 رۆژی یێ ئەمریكا و ئیسرائیلێ ل گەل ئیرانێ؟ بەلكو هەتا پشتی ئاگر بەستێ ژی ئەو هێرشە ب دوماهی نەهاتینە.
دەمێ ئەم باسێ هێرشان دكەین، ل ڤێرێ باسێ هەژمارەیێن سادە ناكەین، بەلكو باسێ كارەساتەكا مرۆڤی و نیشتیمانی دكەین. ب گۆرەی نووترین ئامارێن فەرمی یێن فەرمانگەها میدیا و پێزانینان یا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، كو ل 25ێ ڤێ مەهێ هاتینە بەلاڤكرن، راستییەكا دلهەژین دیار دبیت؛ تنێ د ناڤبەرا 28ێ شواتێ و 20ێ نیسانێ دا، هەرێما كوردستانێ بەر ب (809) هێرشێن جودا جودا كەفتییە.
ئەڤ ئامارە د سەلمینن كو هەرێما كوردستانێ، سەرەڕای وێ چەندێ كو ئالییەك نینە د چو شەڕ و ململانێییان دا و هەلوەستەكێ بێلایەن وەرگرتییە، لێ د ریزبەندییا ئێكێ یا وان دەڤەران دهێت كو زۆرترین زیانێن گیانی و مادی بەركەفتینە. د ئەنجامێ ڤان هێرشان دا، (20) وەلاتیێن سڤیل شەهید بووینە و (123) كەسێن دی ژی بریندار بووینە.
ئەڤ زنجیرە هێرشێن بێ ناڤبڕ، هەموو پارێزگەهێن هەرێمێ ڤەگرتینە. پایتەختێ هەرێمێ، هەولێر، ب دەهان جاران ب درۆن و مووشەكان هاتییە ئارمانجكرن، كو ترسەكا مەزن د ناڤ وەلاتییان دا پەیدا كریە. ل سلێمانیێ ژی، گەف و هێرشێن بەردەوام ل سەر ژێدەرێن بەرهەمئینانا وزەیێ (وەك زەڤییا كۆرمۆر یا غازی) بووینە ئەگەرێ راوەستاندنا خزمەتگوزاریێن گشتی یێن وەك كارەب و غازێ. هەروەسا پارێزگەها دهۆكێ ژی ژ ڤان هێرشان بێبەهر نەبوویە، بێی كو حوكمەتا فیدرال چو بزاڤێن پاراستنێ یێن كارا بكەت یان هەلوەستەكێ هەڤشێوەیێ ل هەمبەر كوێتێ نیشا بدەت.
راستییا ڤان ئامارێن فەرمی بەڵگەیەكا زەلالن ل سەر وێ چەندێ كو بەغدا د رەفتاركرنێ دا ل گەل سەروەریێ، دوو پیڤەرێن جودا ب كار دئینیت. ئەو لەزاتییا سوودانی بۆ پاراستنا وەلاتیێن كوێتێ بەرچاڤكری، نیشانەكا رۆهنە كو حوكمەتا فیدرال دشێت تاوانباران دیار بكەت، لێ دەمێ (809) هێرش ل سەر هەرێما كوردستانێ دهێنە كرن و ژیانا وەلاتیێن مە دكەنە ئارمانج، سەروەری د ناڤ بەرپەرێن راپۆرتێن بێ ئەنجام دا دهێتە بەرزەكرن.
هەتا حوكمەتا ئیراقێ ئارامییا هەرێما كوردستانێ و خوونا وەلاتیێن وێ وەك یا هەر پارچەیەكا دی یا وەلاتی ب پیرۆز نەبینیت، نەشێت باسێ سەروەرییەكا نشتیمانی یا راستەقینە بكەت. بێدەنگی ل هەمبەر شەهیدكرنا (20) وەلاتییان و برینداربوونا (123) كەسێن دی د دەمەكێ كێم دا، مەزنترین برینە ل شكۆیا سەروەریا ئیراقێ.

ئەیاد بەرواری

ل ڤان سالێن دووماهیێ دا، پێشانگەهێن نێڤدەولەتی یێن پرتووكێ بوونە پێڤەرەكێ راستەقینە بۆ ئاستێ گرنگیدانا باژێران ب رەوشەنبیریەتێ و زانینێ، ژ ڤی روویی ڤە پێدڤییەكا گەلەك گرنگە ب شێوەیەكێ جدی پێنگاڤ بۆ دووبارە لێنێرین ل شێوازێ رێكخستنا پێشانگەها دهۆك یا پرتووكێ بهێنە هاڤێتن، داكو بگەهیتە ئاستێ ئەزموونێن سەركەفتی و رەسەن یێن باژێرێن هەرێما كوردستانێ و ئیراقێ.
پێشانگەهێن پرتووكێ ل (هەولێر، سلێمانیێ، بەغدا، بەسرە و نەجەف) ئێدی نە تنێ چالاكیێن وەرزی و دەمكی نە، بەلكو بووینە بوویەرێن كەلتووری یێن نێڤدەولەتی كو ژ ئالیێ دەزگەهێن پسپۆر و خودان ئەزموونێن درێژ دهێنە رێكخستن، ڤێ چەندێ ژی كاریگەرییا ئەرێنێ هەبوو ل سەر ئاستێ رێكخستنێ، قەبارەیا پشكداریكرنێ و جۆراوجۆرییا دەزگەهێن چاپ و بەلاڤكرنێ یێن ناڤخوەیی، عەرەبی و نێڤدەولەتی ب تایبەتی ژی پێشانگەها هەولێرێ یا نێڤدەولەتی.
ل هەنبەر ڤێ چەندێ، پێشانگەها دهۆك یا پرتووكێ هێشتا ب شیانێن سنووردار و پترییا جاران ل هۆلا كۆچكا كۆنفرانسان ل زانكۆیا دهۆك دهێتە رێكخستن، ئەو جه ژی نەیێ گونجایە بۆ چالاكییەكا ب وی شێوەی، ژبەركو پێشانگەه دێ یا چارچووڤەكری بیت ب پشكدارییا تنێ دەزگەهێن چاپێ و پرتووكخانەیێن دهۆكێ، بێی كو دەزگەهێن چاپێ یێن سلێمانیێ و هەولێرێ بەرهەڤ بن، هەروەسا بێی پشكدارییا دەزگەهێن عەرەبی و نێڤدەولەتی، كو ئەڤ چەندە ژی ژ كاریگەرییا پێشانگەهێ گەلەك كێم دكەت.
د ڤی چارچووڤەی دا، ئاخڤتنێن پارێزگارێ دهۆكێ گرنگییەكا تایبەت هەبوو، دەمێ د گۆتارا خوە دا ل رێوڕەسمێ ڤەكرنا پێشانگەها دهۆك یا پرتووكێ ئەوا ژ ئالیێ دەزگەهێ (روانگە) ڤە هاتیە رێكخستن و ئاماژە ب هەبوونا پارچە زەڤییەكا تایبەت ب دروستكرنا ئاڤاهیێ پێشانگەهان كری، بەلكو جهێ وێ ژی دیاركر. نابیت ئەڤ ئاماژەیا پارێزگەرێ دهۆكێ تنێ د سنوورێ پەیڤان دا بمینیت، بەلكو پێدڤییە ببیتە كریار ئانكو ئاڤاكرنا كۆمەلگەهەكا تایبەت و بەردەوام ب پێشانگەهان ڤە، كو ب گۆرەی ستانداردێن نوو بهێتە ئاڤاكرن و بۆ پێشانگەهێن بازرگانی، پیشەسازی، چاندن …هتد، كو پێشانگەها پرتووكێ ژی ب خوەڤە دگریت، وەكو ئاڤاهیێن پێشانگەها نێڤدەولەتی ل هەردو پارێزگەهێن هەولێرێ و سلێمانیێ.
زاخۆ د ڤی بابەتی دا نموونەیەكا باش پێشكێشكر. ئیدارەیا سەربخوەیا زاخۆ كارەكێ باش كر دەمێ ئاڤاهییەكێ تایبەت بۆ پێشانگەهان د ناڤ كەمپا زانكۆیا زاخۆ دا دروستكری. كو تێدا چالاكیێن گرنگ هاتنە رێكخستن، ژ وان ژی پێشانگەهەكا بازرگانی یا نێڤدەولەتی و پێشانگەها زاخۆ یا نێڤدەولەتی بۆ پرتووكێ، ڤێ پێنگاڤێ ژی نیشادا كو جهێ گونجای و برٍِێڤەبرنەكا باش دشێن سەركەفتنا هەر چالاكییەكێ گەرەنتی بكەن، هەر چەند ئاستەنگ ژی هەبن.
دهۆك، ب وان شیانێن رەوشەنبیری یێن هەین، ب زانكۆیێن خوە، رەوشەنبیر و خواندەڤانیێن خوە، هەژی پێشانگەهەكا نێڤدەولەتییا پرتووكێ یە كو ناڤێ وێ بلند بكەت، پێشانگەهەك كو ژ ئالیێ دەزگەهەكێ رەسەن و پسپۆر د رێكخستنا پێشانگەهاندا بهێتە بڕێڤەبرن و سەرپەرشتیكرن و دەزگەهێن چاپ و بەلاڤكرنێ ژ هەرێما كوردستانێ، ژ هەموو پارێزگەهێن ئیراقێ و ژ وەلاتێن عەرەبی رابكێشیت.

ئـەیـاد بـەرواری

د روودانێن ڤێ دووماهیێ یێن رۆژئاڤایێ كوردستانێ دا ب رۆهنی دیاربوو كو هندەك كەنالێن راگەهاندنا عەرەبی، ب دیاركری چەند كەنالێن ناڤدار، شێوازەكێ توند یێ لایەنگریێ د رەفتاركرنێ دا ل گەل وان روودانان هەلبژارت. ئەڤ شێوازە ژ روویێ نیشادانا راستییان ڤە نەك تنێ شێوازەكێ نە دادپەروەرانەیە، بەلكو ب ئەنقەست رامانا روودانان د گوهۆڕیت و بۆ بینەران وێنەیەكێ بەروڤاژی دروست دكەت.
د گەلەك بابەت و راپۆرتێن خوە دا وان كەنالان كورد وەك تاوانبار داینە نیاسین و هاتنە نیشادان ژی كو ئەگەرێ سەرەكیێ ئالۆزیێ و شەڕینە. هەڤدەم، هەستا شۆڤینی و هزرا ناسیۆنالیزمییا توندڕەوییا عەرەبی ب شێوەیەكێ مەترسیدار دهاتە هاندان. هەتا وی ئاستی زمان و هێمایێ توندوتیژیێ ب ئاشكرا دهاتە بكارئینان و ئەڤ رەفتارە، ویژدان و هەستێ مرۆڤی تووشی دلتەنگیێ دكر.
ئەو راگەهاندنا بەردەوام بزاڤ دكر د دل و هەستا بینەران دا وێ هزرێ جهگیر بكەت كو كوردێن رۆژئاڤا هێرشبەرن و هەلگرێن ئاگرێ شەڕینە. د وەختەكیدا، راستیێن سەرەكی ب تمامی ڤەدشارتن، راستییا وێ چەندێ كو هێزێن پاراستنا رۆژاڤایێ كوردستانێ ژ وان ژی هەژمارەكا مەزن ژ كچ و كۆرێن وێ دەڤەرێ بوون، ب قوربانیێن مەزن خەلكێ باژێرێن عەرەبی وەك رەققە و تەبقە و جهێن دی ل دەمێ شەڕێ دژی تیرۆرستێن داعشێ و گرۆپێن توندڕەو، پاراستینە.
د قووناغەكا نوو دا، هەمان ئەو دەزگەهێن راگەهاندنێ رۆلێ پالدەر و پشتەڤان ددیت و هندەك عەشیرەتێن عەرەبی دژی كوردان رادكێشان و پشتەڤانی ل هێرشێن ل سەر رۆژئاڤایێ كوردستانێ ب زمانەكێ راگەهاندنێ دكر و هەتا ئەو چەندە ژی بەلاڤ دكر كو جوداهی د ناڤبەرا چەكدار و یێن بێ چەك، زارۆك و پیر نەهێتەكرن و هەتا كوشتنا برینداران و شكاندنا وێنەیێ راستەقینەیێ ژن و زەلامێن كورد ب شێوەیەكێ نەدیار پشتەڤانی لێ دهاتەكرن.
هندەك ژوان دەنگان، ل دەمێن بۆری د دەزگەهێن راگەهاندنێ دا پێشكێشكارێن ناڤداربوون، بەلێ نوكە روویێ وان یێ راستەقینە دەركەفت كو نەشێن وێ كەرب و كینا د ناڤ گۆتار و هەلوەستێن خوە دا هەی بڤەشێرن و بێ پەردە دوژمنایەتییا خوە دیار دكەن. لەوما پێدڤییە ئەڤ شێوازە ل دەف مللەتێ كورد بهێنە ئاشكراكرن و ئەو دەزگەهە بهێنە بایكۆتكرن و كاریگەرییا وان ل جڤاكێ بهێتە سنوورداركرن و ئەو پێرابوونا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ ب رێكا وەزارەتا رەوشەنبیری دژی وان كەنالان وەرگرتی، یا د جهێ خوە دا بوو.
د وەختەكی دا جیهان ب چاڤێ خوە دبینیت كو توندڕەوێن دوهی، ئەڤرۆ ب ناڤ و جلكەكێ نوو دەردكەڤن و هەمان كریارێن خوە یێن دڕندانە دوبارە و بەردەوام دكەن؛ هندەك دەزگەهێن راگەهاندنێ بێ شەرم وان وەك قەهرەمان و رزگاركەر نیشاددەن و كوردان تاوانبار دكەن، ئەڤ هەلوەستێ وان كەنالان تنێ شەرمزاریێ د دووڤ خوە دا دئینیت و خەبات و بەرخوەدان بۆ ماف و ئازادییان دێ بەردەوام بیت.

ئەیاد بەرواری

بەری چەند رۆژان سالڤەگەرا 20 یا ئەنجامدانا راپرسیێ ل سەر دەستوورێ بەردەوامێ ئیراقێ دەربازبوو، ئەو دەستوورێ ژ ئالیێ لژنەیەكا بەرفرهە ژ هەموو پێكهاتەیێن ئیراقێ ڤە هاتیە داڕێشتن و نڤیسین و دەمێ چەندین مەهان كار تێدا هاتیە كرن و ئەندامێن وێ لژنەیێ ژ ئالیێ پارتێن سیاسی یێن كاریگەر ب پشتەڤانییا ئەمریكا و نوونەرایەتییا نەتەوەیێن ئێكگرتی ل ئیراقێ هاتبوونە بەربژاركرن.
پرۆسەیا راپرسیێ ل سەر دەستوورێ بەردەوامێ ئیراقێ د دەمەكی دا هات پشتی ب دەهان سالێن كاركرنێ ب دەستوورێن بەروەخت، بەلێ ئەو پرۆسە ژ ئالیێ ئەرەبێن سوونە ب شێوەیەكێ بەربەلاڤ هاتبوو رەتكرن، ژ بەر چەندین هۆكاران، ل راسییا ل سەر دەستووری دەنگدەرێن هەردو پارێزگەهێن سەلاحەدین ب رێژەیا 81% و ئەنبار ب رێژەیا 96% ئەو دەستوورە رەتكربوو، بەلێ رێژەیا پەسەندكرنا دەستووری ل پارێزگەها نەینەوا هەلوەست ژ دەستووری ئێكلاكربوو كو رێژەیا پەسەندكرنا وی گەهشتبوو 44.92% د بەرامبەر دا 55.8% ژ دەنگدەرێن نەینەوا دەستوور رەتكربوو، بەلێ ئەڤ رێژەیە نەگەهشتبوو (دو ل سەر سێیا) دەنگان كو دەستوور دهێتە رەتكرن ل دەمێ سێ پارێزگەه ب پترییا (دو ل سەر سێیا) دەنگان ل راپرسییا ل سەر دەستووری، دەنگی دژی بدەن.
ل دووماهیێ، دەستوور ل سالا 2005 هاتە پەسەندكرن ب رازیبوونا 78% ژ دەنگدەرێن ئیراقێ، ب گەلەك بڕگە و مادەیان ڤە كو هەتا نوكە گەنگەشە ل سەر هەیە، دیباجەیا ئێكی یا دەستووری كو دەست پێ دكەت ب دەستەواژەییا (ئیراق وەلاتەكێ ئەرەبییە) هاتە گوهۆڕین كو ل دەستپێكا چەرخێ بۆری ل سەردەمێ پاشایەتیێدا هەبوویە، وبۆ (ئیراق وەلاتەكێ فرەنەتەوە و ئایین و مەزهەبە و ئەندامەكێ دامەزرێنەر و چالاكە ل كۆمكارا وەلاتێن ئەرەبی) تا گەهشتن ب مادەیا 140 كو تایبەتە ب وان دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر هەی، هەروەسا پەیڤا (پێكهاتەیان) ئاماژە پێ هاتە كرن و هاتە چەسپاندن، هەروەسا ماف ب هەر پارێزگەهەكێ یان چەند پارێزگەهان پێكڤە هاتە دان بۆ هەلبژارتنا چوونێ د ناڤ هەرێمەكا سەربخوەدا ژ روویێ كارگێری ڤە وەك هەرێما كوردستانێ.
ل وی دەمی پشتی دەنگدان ل دەستووری هاتیە كرن و پەسەند بووی، بڕیار هاتە دان لژنەیەك بهێتە پێكئینان بۆ ئەركێ پێشكێشكرنا لیستا راستڤەكرنا دەستووری، بەلێ ژ ئەگەرێ ناكۆكیێن سیاسی ، وێ لژنەیێ نەشییا هیچ پێشنیازەكێ پێشكێش بكەت و كوتلێن سیاسی یێن كوردی بڕگەیەك د ناڤ دەستووریدا دانا كو مافێ ڤیتۆی د دەتێ بۆ رەتكرنا هەر راستڤەكرنەكێ كو سێ پارێزگەهێن ئیراقێ رازیبوون ل سەر نەبیت، وی دەمی هەژمارا پارێزگەهێن هەرێما كوردستانێ سێ بوون.
هەرچەندە سەرۆكێ پێشتر یێ جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ، محەمەد حەلبووسی، ل 28/10/2019 ، بڕیارا پێكئینانا لژنەیەكێ دابوو ب مەرەما راستڤەكرنا دەستووری ل سەر بنەمایێ زێدەبوونا نەرازیبوونێن جەماوەری، ب مەرجەكی كارێن خوە تمام بكەت و راسپاردەیێن خوە بۆ جڤاتا نوونەران د دەمێ چار مەهاندنا پێشكێش بكەت، كو ل 28/2/2020ب دوماهی هات. سەرەرای وێ چەندێ ژی هیچ ئەنجامەكێ ئەرێنێ ب دەستڤە نەهات.
دانانا دەستوورێ ئیراقێ بۆ وێ چەندێ بوو وەلاتێ ئیراقێ رزگار بكەت پشتی ژناڤچوونا رژێما سەدامی حسێنی، بەلێ دیاربوو تنێ هۆكارەك بوو بۆ ناكۆكیێن زێدەتر د ناڤبەرا هێزێن سیاسیدا و ل ڤێرێ دیارترین مادەیێن دەستووری یێن كێشە ل سەر، جۆرێ سیستەمێ حوكمڕانیێیە و شیانێن گوهۆڕینا وی ژ پەرلەمانی بۆ سەرۆكایەتی، هەروەسا مادەیا 76 یا گرێدای ب مەزنترین كوتلا پەرلەمانی كو مافێ بەربژاركرنا سەرۆك وەزیران هەیە، زێدەباری مادەیا 140 یا گرێدای ب دەڤەرێن كێشە ل سەر د ناڤبەرا بەغدا و هەرێما كوردستانێ دا.
ل دووڤ مادەیا 92 ژ دەستوورێ ئیراقێ، ل بڕگەیا دوو هاتیە (دادگەها بلند یا فیدرالی ژ كۆمەكا دادوەر و شارەزایێن فیقهێ ئیسلامی و زانایێن قانوونی پێك دهێت، هەژمارا وان دێ هێتە دیاركرن و شێوەیێ هەلبژارتن و كارێ دادگەهێ ب قانوونەكێ دێ هێتە رێكخستن كو ب زۆرینەیا دو ل سەر سێیا ئەندامێن جڤاتا نوونەران دێ دەركەڤیت) بەلێ سەرەرای دەربازبوونا زێدەتر ژ 20 سالان ل سەر دەنگدانێ ل سەر دەستوورێ بەردەوامێ ئیراقێ، هەتا نوكە هیچ قانوونەك بۆ دادگەها فیدرالی نەهاتیە دەركرن.
هەروەسا هەردو مادەیێن 111 و 112 ژ دەستوورێ بەردەوامێ ئیراقێ تایبەتن ب دەرئینانا پەترۆلێ و بەلاڤكرنا دەستهەلاتان د ناڤبەرا حوكمەتا فیدرالی و حوكمەتێن خوەجهی یان هەرێمان، بەلێ هەتا نوكە ژی ئەو مادەیە جهێ گەنگەشێیە و جڤاتا نوونەرێن ئیراقێ نەشیایە ب قانوونەكێ رێكبێیخت، ئەڤە سەرەرای وێ چەندێ ل سەردەمێ كابینەیا ئێكێ یا نوری ئەلمالكی، پڕۆژە قانوونەك ب تێر و تەسەلی پێشكێشی جڤاتا نوونەران هاتبوو كرن. مادەیا 140 یا دەستوورێ بەردەوامێ ئیراقێ ژی، كو پێدڤی بوو ب سێ قووناغان، كێشەیا دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر د ناڤبەرا هەرێما كوردستانێ و ئیراقێ دا هاتبا ئێكلاكرن، بەلێ ژ ئەگەرێ خوەڤەدزینا بەغدا و ئالیێن سیاسی، ب تایبەت ئالیێن شیعی یێن دەستهەلاتدار، ئەو مادەیە وەك خوە نەهاتیە بجهئینان.
ئەڤە ژ بلی چەندین بڕگە و مادەیێن دی د ناڤ دەستووریدا كو پشتی 20 سالان ژ پەسەندكرنا وی ژ ئالیێ مللەتێن ئیراقێ ڤە، دەستهەلاتدارێن بەغدا هەر جار ب بەهانەیەكێ خوە ژ بجهئینانا وی ڤەددزن !.

سالانه‌ ل مه‌ها ده‌هێ پیشانگه‌ها فرانكفۆرت یا نێڤده‌وله‌تی یا پرتووكێ ل ئه‌لمانیا دهێته‌ ڤه‌كرن كو دهێته‌ هژمارتن مه‌زنترین پیشانگه‌ها پرتووكێ ل جیهانێ و پتریا وه‌لاتێن جیهانێ پشكداریێ تێدا دكه‌ن، ژ وان ژی هه‌رێما كوردستانێ، ل سالا 2013 ل گه‌ل شانده‌كێ وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری ل هه‌رێما كوردستانێ من پشكداری د وێ پیشانگه‌هێ دا كر و ژدهۆكێ پرتووكێن چاپكری یێن هه‌ر ئێك ژ رێڤه‌به‌ریا چاپ و به‌لاڤكرنێ و بنگه‌هێ لالش یێ ره‌وشه‌نبیری و جڤاكی و تایێ دهۆكێ یێ ئێكه‌تیا نڤیسه‌رێن كورد و زانكۆیا دهۆكێ د ناڤ ستاندێ هه‌رێما كوردستانێ دا هه‌بوون، وێ سالێ به‌رازیل مێهڤانا شه‌ره‌فی یا پیشانگه‌هێ بوو كو سالانه‌ وه‌لاته‌ك دبیته‌ مێهڤانا شه‌ره‌فی و هژماره‌كا مه‌زن یا نڤیسه‌رێن وی وه‌لاتی ل پیشانگه‌ها ناڤبری به‌رهه‌ڤ دبن، كه‌یفا من هات كو دێ نڤیسه‌ر ورۆمان نڤیسێ به‌رازیلی (پاولۆ كۆیلۆ) ی خودانێ ب ده‌هان رۆمانێن ب ناڤوده‌نگ ل سه‌ر ئاستێ جیهانێ كو هاتینه‌ وه‌رگێران بۆ چه‌ندین زمانان، وه‌كو رۆمانێن (خیمیائى) و (حاج كۆمبوستیلا) و (فورۆنیكایێ بریاردا بمریت) و… هتد بینم، ده‌مێ من قه‌ستا ستاندێ به‌رازیلێ كری و ب هه‌ر شێوه‌كێ هه‌ی من پرسیارا پاولۆ كۆیلۆی ژێ كری، ئه‌ندامه‌كێ شاندێ ره‌وشه‌نبیری یێ به‌رازیلی وه‌سا ئه‌ز تێگه‌هاندم كو 70 نڤیسه‌ر و دانه‌رێن به‌رازیلی دپشكدارن و دێ 260 به‌رهه‌مێن نوو ژ وان 117 رۆمانان به‌رچاڤ كه‌ن، به‌لێ پاولۆ كۆیلۆ د ناڤ وان نڤیسه‌ران دا نینه‌ و نه‌هاتیه‌ پیشانگه‌هێ.
من ل پیشانگه‌ها فرانكفۆرت ژ نوو زانی كو پاولۆ كۆیلۆ ل به‌رازیلێ ناژیت، به‌لكو چه‌ندین ساله‌ ل باژێرێ جنیف ل سۆیسرا یێ ئاكنجی یه‌ و تنێ شه‌ش ده‌مژمێران ب ترۆمبێلێ ژ فرانكفۆرت یێ دووره‌، وی ده‌می د داخۆیانیه‌كێ دا بۆ رۆژنامه‌كا ئه‌لمانی، كۆیلۆی ئه‌گه‌رێن نه‌به‌رهه‌ڤبوونا خوه‌ د پیشانگه‌هێ دا دیاركربوون و گۆتبوو “ژ وان 70 نڤیسه‌رێن به‌رازیلی تنێ ئه‌ز 20 كه‌سان دنیاسم و من ژنوو ناڤێن 50 كه‌سێن دی گوهلێبوو و هه‌ما نڤیسه‌ر نینن، ژ به‌ر ڤێ چه‌ندێ و ژبه‌ر واسته‌ییێ ئه‌ز ناهێم و پشكدار نابم”.
ئه‌ڤ ئاخڤتنا كۆیلۆی ئاماژه‌ك بوو بۆ هه‌بوونا گه‌نده‌لیێ د ناڤ كه‌رتێ ره‌وشه‌نبیری دا ل به‌رازیلێ و ئه‌و 50 كه‌سێن ب ناڤ نڤیسه‌ر، هه‌ڤال یان ژی نیاسێن وان به‌رپرسێن وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری یا به‌رازیلی بوون ئه‌وێن ناڤێن شاندێ نڤیسه‌رێن به‌رازیلێ بۆ پیشانگه‌ها فرانكفۆرت ده‌ستنیشانكرین.
ده‌مێ من گوه ل ڤێ داخۆیانیا كۆیلۆی بۆ رۆژنامه‌كا ئه‌لمانی بووی، هاته‌ بیرا من ده‌مێ ئه‌م ئه‌ندامێن شاندێ وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری یا هه‌رێمێ ل كونسلخانا ئه‌لمانیا ل هه‌ولێرێ به‌رهه‌ڤبووین بۆ وه‌رگرتنا ڤیزێ كو هژمارا مه‌ 22 كه‌س بوون، به‌لێ ده‌مێ ئه‌م گه‌هشتینه‌ فرانكفۆرت، هنده‌ك ژ وان من ئێك رۆژ ژی ژ هه‌ر هه‌فت رۆژێن پیشانگه‌هێ نه‌دیتن و دیاره‌ ئه‌و ژی هه‌ڤال یان نیاسێن به‌رپرسێن بلند یێن وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری بوون. دیسا یا من تێبینی كرى ئه‌وبوو كو پتریا پرتووكێن هه‌رێما كوردستانێ د پیشانگه‌هێ دا ب هه‌ردو زمانێن عه‌ره‌بی و كوردی بوون و بێگومان پشكداریێن به‌رێ ژی یێن كوردستانێ هه‌ر ب وی شێوه‌ی بوو، ئه‌ڤه‌ ژی جهێ تێبینیى یه‌ و پێدڤیه‌ پتریا پرتووكێن كوردستانێ د وێ پیشانگه‌ها جیهانێ دا ب زمانێ ئینگلیزی بن.
د ناڤ شاندێ مه‌ یێ هه‌رێما كوردستانێ دا ل سالا 2013ێ، دكتۆر محه‌مه‌د سه‌دیق بسپۆر د ڤه‌كۆلینێن جینۆسایدا دژی گه‌لێ كورد و پرتووكه‌ك ژی ب زمانێ ئینگلیزی ل دۆر كریارێن جینۆسایدا رژێما به‌عس دژی گه‌لێ كورد ئه‌نجامدای، ل ئه‌مریكا چاپكربوو، د ناڤ پیشانگه‌هێ دا سمیناره‌ك ب زمانێ ئینگلیزی ل دۆر كریارێن كۆمه‌لگۆژی دژی كوردان هاتینه‌ كرن ل هۆله‌كا پیشانگه‌هێ پێشكێشكر و تاها بابان جێگرێ به‌رێ یێ سه‌رۆكێ دادگه‌ها بلند یا تاوانان ل عیراقێ سمیناره‌ك ل دۆر تاوانا ئه‌نفالان دژی گه‌لێ كورد و دادگه‌هكرنا تاوانبارێن وێ تاوانێ پێشكێشكر.
ئه‌ڤرۆ 11 چریا ئێكێ دێ پیشانگه‌ها فرانكفۆرت یا نێڤده‌وله‌تی یا پرتووكێ هێته‌ ڤه‌كرن و ل شوونا وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیری هنده‌ك فه‌رمانبه‌رێن خوه‌ یێن گرێدای وی كاری كو به‌رى نوكه‌ نه‌چووین ڤرێكه‌ت ل گه‌ل هژماره‌كا كه‌سانێن ئه‌كادیمى و شاره‌زا د هنده‌ك پرسێن دیاركری دا و ده‌لیڤه‌ك بوو بۆ به‌رچاڤكرنا بابه‌تێ ریفراندۆمێ و ئه‌گه‌رێن داخوازیا كوردستانێ بۆ جودابوونێ ژ عیراقێ ژ لایێ وان بسپۆران ڤه‌ دچارچووڤێ چالاكیێن د ناڤ پیشانگه‌هێ دا دهێنه‌ ئه‌نجامدان، به‌لێ وه‌زاره‌تا ره‌وشه‌نبیرى ل شوونا ڤێ چه‌ندێ، دێ ب پێنج رێڤه‌به‌رێن خوه‌ یێن گشتى پشكداریێ د پیشانگه‌هێ دا كه‌ت !.

رێوره‌سمێن پێشوازیا جه‌نازێ جه‌لال تالبانی سه‌رۆكێ به‌رێ یێ عیراقێ و سكرتێرێ گشتیێ ئێكه‌تی نیشتمانی كوردستان ل فرۆكخانا سلێمانیێ، عه‌ره‌بێن شۆفینی یێن عیراقی یێن شیعه‌ و سنه‌ دلته‌نگ كرن، ژبه‌ر پێچانا جه‌نازێ مام جه‌لالی ب ئالایێ كوردستانێ، ب بهانه‌یا وێ چه‌ندێ د ده‌مه‌كی دا مام جه‌لال سه‌رۆكێ عیراقێ بوو.
پشكه‌كا مه‌زن یا به‌رپرسێن عیراقی ئۆمێده‌ك ل سه‌ر ناكۆكیێن هه‌ولێرێ و سلێمانیێ ل دۆر ریفراندۆمێ وئه‌نجامێن وێ وسه‌ربخوه‌یا كوردستانێ دانابوو، كو ب كێمی مام جه‌لال و خێزانا وی ل گه‌ل ده‌وله‌تبوونێ نینن، به‌لێ ئه‌وا مه‌ هه‌موویان د رێوره‌سمێن پێشوازیا جه‌نازێ مام جه‌لال دا دیتی، گه‌له‌ك یا جودابوو ژ خه‌ونا وان و رێوره‌سمێن هاتینه‌ ئه‌نجامدان وانه‌كا ب هێز نیشا به‌رپرسێن عیراقی دا یێن هزر دكر دێ پۆستێ سه‌رۆكێ عیراقێ یێ به‌رێ كارتێكرنێ ل سه‌ر حه‌زا سه‌ربه‌خوه‌یا گه‌لێ كوردستانێ كه‌ت، ب تایبه‌تی ده‌مێ دزانن كو هێرۆخانێ خێزانا مام جه‌لالی ب خوه‌ رژدی ل سه‌ر وێ چه‌ندێ كر كو پێدڤیه‌ جه‌نازێ مام جه‌لالی ب ئالایێ پیرۆزێ كوردستانێ بهێته‌ راپێچان.
گه‌له‌ك به‌رپرس و په‌رله‌مانتارێن عیراقی ل ده‌مێ دیتنا ئالایێ كوردستانێ ل سه‌ر جه‌نازێ مام جه‌لالی، خوه‌ ژ رێوره‌سمێن پێشوازیێ ڤه‌كێشان ب هێجه‌تا نه‌راپێچانا جه‌نازی ب ئالایێ عیراقێ و كه‌نالێ حوكمی و هه‌موو كه‌نالێن ته‌له‌ڤزیۆنی یێن عیراقی به‌خشا ئێكسه‌ر یا رێوره‌سمان ژبه‌ر هه‌مان ئه‌گه‌ر بڕی وهه‌تا نوكه‌ ژی به‌رپرسێن عیراقی یێ داخۆیانیان دژی هه‌رێما كوردستانێ ل دۆر وێ چه‌ندێ دده‌ن و ب سه‌رپێچی دهه‌ژمێرن، ژبه‌ركو مام جه‌لال سه‌رۆكێ عیراقێ بوو.
راسته‌ مام جه‌لال بۆ ده‌مێ هه‌شت سالان و ل دو خۆلان سه‌رۆكێ كۆمارا عیراقێ بوو كو نوونه‌رێ گه‌لێ كورد بوو د وی پۆستی دا، به‌لێ ده‌مێ مام جه‌لالی وه‌غه‌ركری ئه‌و سێ سال بوون دپۆستێ سه‌رۆك كۆماریێ دا نه‌مای، دیسا ده‌مێ وه‌غه‌ركری هێشتا سكرتێرێ گشتیێ ئێكه‌تی نیشتمانی كوردستان بوو و پتر ژ 50 سالان مام جه‌لال پێشمه‌رگه‌ و سه‌ركرده‌كێ كورد بوو و خه‌بات بۆ بده‌ستڤه‌ئینانا مافێن كوردان دكر كو هه‌تا وه‌غه‌ركری ژی، گه‌له‌ك ژوان مافان هێشتا ب ده‌ست گه‌لێ كوردستانێ ڤه‌ نه‌هاتینه‌ ژئه‌گه‌رێ سیاسه‌تێن شوفینی یێن حوكمه‌تێن عیراقی یێن به‌رێ ویا نوكه‌، له‌وما جه‌نازێ وی هه‌ژی وێ چه‌ندێ بوو ب ئالایێ كوردستانێ بهێته‌ راپێچان نه‌كو ب ئالایێ عیراقێ.
هه‌رێما كوردستانێ چو سه‌رپێچیێن دستووری و قانوونی ژی نه‌كرینه‌ دوێ پرسێ دا، ژبه‌ركو د چو قانوونێن گرێدای ئالاى ڤه‌ و هه‌تا مادێن گرێدای ب سه‌رۆك كۆماری ڤه‌، به‌حس ل راپێچانا جه‌نازێ سه‌رۆك كۆماری یان سه‌رۆك كۆمارێن به‌رێ ب ئالایێ ده‌وله‌تێ ده‌مێ وه‌غه‌ر دكه‌ت نه‌كریه‌، به‌لكو ئه‌و هه‌رسێ ئالایێن عیراقی ئه‌وێن هاتینه‌ ده‌ركرن پشتی كوده‌تایا 1963 دژی عه‌بدولكه‌ریم قاسمی ده‌ربرینێ ژ عیراقا عه‌ره‌بی و ئایینێ فه‌رمی یێ وێ دكه‌ن و چو ده‌ربرینێ ژ نه‌ته‌وێ دوێ (كوردان) و نه‌ته‌وێن دی ل عیراقێ ناكه‌ن. بۆ نموونه‌ د خالا دو ژ مادا (2) ژ قانوونا ئالایێ عیراقێ یا هژمار(33) ل سالا 1986 ێ، هاتیه‌ (ره‌نگێن ئالایێ عیراقێ ژ ره‌نگێن ئالایێن عه‌ره‌بی ئه‌وێن هاتینه‌ بكارئینان ددیرۆكا عه‌ره‌بی دا هه‌ر ژ ده‌ستپێكا موسلمانیه‌تێ و هه‌تا نوكه‌ و هه‌ر سێ ستێرێن تێدا ژی ده‌ربرینێ ژ پرنسیبێن ئێكگرتن و ئازادی و سوسیالیستیێ) كو هه‌رسێ پره‌نسیبێن دووماهیێ درووشمێ سه‌ره‌كیێ حزبا به‌عس بوون.
به‌لێ پشتی 2003 ێ ودراستڤه‌كرنا (5 شوباتا 2008)ێ دا ئه‌وا په‌رله‌مانێ عیراقێ ل سه‌ر راستڤه‌كرنا حزبا به‌عس ل سه‌ر قانوونا 1986 پشتی شه‌ڕێ كوێتێ كری ل سالا 1991 كو ناڤێ (الله اكبر) ل سه‌ر هاتیه‌ زێده‌كرن، دیار دبیت كو هه‌مان هزرا شوفینی وره‌گه‌زپه‌رستی یا عه‌ره‌بی تێدا هه‌یه‌ و نه‌هاتیه‌ لادان و دراستڤه‌كرنا 2008 ێ دا هاتیه‌ خالا دو ژ ماده‌یا (2) ژقانوونا ئالایێ عیراقێ هژمار (33) ل سالا 1986 بهێته‌ راستڤه‌كرن و ب ڤی شێوه‌ی بیت (ره‌نگێن ئالایێ عیراقێ ژره‌نگێن ئالایێن ئیسلامی بیت و ستێر تێدا نه‌مینن) و مادا (1) ژ راستڤه‌كرنا قانوونا هژمار (6) یا سالا 1991 بهێته‌ هه‌لوه‌شاندن و ڕه‌شكرن كو ئاماژێ ب هه‌رسێ ستێران و ب (خه‌ت ده‌ستێ سه‌دام حسێن) و ل شوونا وێ ( رستا الله اكبر ب نڤیسینا كوفی بیت).
ل ڤێرێ دیاردبیت كو قانوونا ئالایێ نوو یێ عیراقێ تنێ درووشمێن حزبا به‌عس یێن ل سه‌ر ئالای لاداین و ره‌نگێن وی هه‌ر ده‌ربرینێ ژ ئالایێن عه‌ره‌بی و دیرۆكا عه‌ره‌بی یا كه‌ڤن ونوكه‌ دكه‌ت و چو ده‌ربرینێ ژ گه‌لێ كوردستانێ ناكه‌ت كو هه‌رێمه‌كه‌ د چارچووڤێ عیراقێ دا و ل ڤێ دووماهیێ خه‌لكێ وێ ب رێژا پتر ژ 92% داخوازا جودابوونێ ژ عیراقێ كریه‌ . دیسا هه‌ر د مادا (2) ژوێ قانوونا سالا 2008 ێ دا بۆ ئالایێ عیراقێ هاتیه‌ ده‌ركرن هاتیه‌ (كار دێ ب ڤێ قانوونێ هێته‌ كرن هه‌تاكو ده‌ركرنا ئالایه‌كێ عیراقێ یێ نوو كو ژ ساله‌كێ نه‌بۆریت). ل ڤێرێ دیاردبیت ئالایێ نوكه‌ یێ عیراقێ یێ به‌روه‌خته‌ و پێدڤی بوو ل دووڤ وێ قانوونێ، به‌رى سالا 2009 ئالایه‌كێ دی هاتبا په‌سه‌ندكرن وبلندكرن، ئانكو په‌رله‌مانێ عیراقێ وحوكمه‌تا عیراقێ سه‌رپێچیا وێ قانوونێ یا كری و ئه‌ڤه‌ نه‌ ساله‌ك ب تنێ، به‌لكو 9 سالا بۆرین و چو ئالایێ نوو بۆ عیراقێ نه‌هاتینه‌ په‌سه‌ندكرن. هه‌ر ددستوورێ نوو یێ عیراقێ دا كو ل سالا 2005 ێ هاتیه‌ ده‌ركرن ودمادێن گرێدای پۆستێ سه‌رۆك كۆماری ڤه‌ هه‌ر ژ مادا (67) وهه‌تا دووماهی خالا مادا (75) چو به‌حسێ راپێچانا جه‌نازێ سه‌رۆك كۆماری و سه‌رۆك كۆمارێن به‌رێ ب ئالایێ ده‌وله‌تێ نه‌هاتیه‌ كرن.

پشتی ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ ل هه‌رێما كوردستانێ، تۆرا راگه‌هاندنا عیراقی یا حكومى، ب شێوه‌كێ نه‌چاڤه‌رێكری، زمانێ كوردی ل سه‌ر سه‌بتایتلێ شاشا كه‌نالێ (العراقیه‌) هاته‌ زێده‌كرن، زێده‌بارى هه‌بوونا زمانێ عه‌ره‌بی. ده‌مێ بۆ جارا ئێكێ من ئه‌و سه‌بتایتلێ كوردی خواندی، هژماره‌كا مه‌زن یا شاشیێن رێنڤیسێ و شێوێ دارێشتنا ده‌نگوباسان من تێدا دیت كو ب راستى جهێ حێبه‌تیێ و راوه‌ستیانێ بوو، نه‌ تنێ ئه‌ڤه‌، به‌لكو هه‌تاكو شێوێ نڤیسینێ ژى یێ یێ رۆهن و دیارنه‌بوو و رۆژانه‌ ئه‌و شاشى دوباره‌ دبوون و مه‌زنتر دبوون، ده‌مێ من خواستى په‌یوه‌ندیێ ب هنده‌ك رۆژنامه‌ڤانێن هه‌ڤالێن خوه‌ یێن كه‌نالێ ناڤبری ل به‌غدا بكه‌م، كو ده‌مێ 9 سالان من په‌یامنێریا كه‌نالێ ناڤبری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ كریه‌، دا ب وان شاشیان ئاگه‌هدار بكه‌م و بێژمێ یان راستڤه‌كه‌ن، یان ژی هه‌ما سه‌بتایتلێ كوردی راكه‌ن گه‌له‌ك باشتره‌. به‌لێ یا سه‌یر ئه‌وبوو به‌رى دو رۆژان من ده‌نگوباسه‌كێ بله‌ز ل سه‌ر شاشا كه‌نالێ العراقیه‌ دیت كو تێدا دیاردبیت تۆرا راگه‌هاندنا عیراقی بریار دایه‌ ده‌نگوباسێن خوه‌ یێن ده‌مژمێر 7 ئێڤاری ل كه‌نالێن خوه‌ ب تایبه‌تى ل كه‌نالێ العراقیه‌ و رادیۆیان ب زمانێ كوردى ببه‌خشیت. كو ئه‌ڤه‌ ژی دیاردبیت پێنگاڤه‌كه‌ نه‌ ژبۆ رێزگرتنێ ل زمانێ كوردی، به‌لكو بۆ بێرێزیكرنێ یه‌ ل زمانێ كوردی، چونكی ل تۆرا راگه‌هاندنا عیراقی كه‌ناله‌ك ب ناڤێ (ئه‌تیاف) هه‌بوو كو به‌خشێ وی ب زمانێن كوردی و ئینگلیزی و سریانی و توركمانی بوو و بۆ ده‌مێ دو سالان ب تنێ ما وپاشێ هاته‌ داخستن، هه‌رچه‌نده‌ ل دووڤ بۆچوونا من به‌خشكرنا وى كه‌نالی ب چار زمانان هه‌ڤدژیه‌ك بوو ل گه‌ل به‌ندێ ئێكێ ژ مادا (4) ژ دستوورێ عیراقێ یێ به‌رده‌وام یێ سالا 2005 ێ كو تێدا هاتیه‌( زمانێ عه‌ره‌بی وزمانێ كوردی هه‌ردوو زمانێن فه‌رمی نه‌ ل عیراقێ) و ل دووڤ وێ مادا دستووری پێدڤی بوو تۆرا راگه‌هاندنا عیراقی كه‌ناله‌كی ب زمانێ كوردی به‌خش بكه‌ت، كا چاوان كه‌ناله‌ك ب زمانێ عه‌ره‌بی به‌خش دكر ئه‌وژی كه‌نالێ (العراقیه‌) بوو، دیسا پێدڤی بوو كه‌نالێ (ئه‌تیاف) ب زمانێن دى یێن پێكهاتێن عیراقێ هاتبا به‌خشكرن ئه‌وژی زمانێن ( توركمانی ـ سریانی) هه‌رچه‌نده‌ وه‌كو من ئاماژه‌ پێدای ژیێ وی كه‌نالی گه‌له‌ك یێ درێژ نه‌بوو و هاته‌ داخستن، به‌لێ یا سه‌یر ئه‌وه‌ كه‌ناله‌ك ب زمانێ توركمانی هاته‌ ڤه‌كرن و ناڤێ وی كره‌ (التركمانیه‌) كو هه‌تا نوكه‌ ژی یێ به‌رده‌وامه‌ و ئه‌ڤه‌ ژی هه‌ڤدژی به‌ندێ ئێكێ ژ مادا (4) یێ دستوورێ عیراقی یه‌ كو ل دووڤ وێ مادێ پێدڤی بوو كه‌نالێ ناڤبری ب زمانێ كوردی هاتبا به‌خشكرن نه‌كو ب زمانێ توركمانی، ئه‌ڤه‌ ژبلی ره‌تكرنا تۆرا راگه‌هاندنا عیراقی بۆ چه‌ندین داخوازیێن ژ هه‌رێما كوردستانێ بۆ چووین ل دۆر ڤه‌كرنا كه‌ناله‌كێ عیراقی یێ حكومی ب زمانێ كوردی.
دیسا خالا ئێكێ ژ به‌ندا (أ) ژ مادا (4) ژ دستوورێ عیراقێ دبێژیت (رۆژنامه‌یا فه‌رمی دێ ب هه‌ردو زمانێن عه‌ره‌بی وكوردی هێته‌ ده‌ركرن) به‌لێ رۆژناما (الصباح) كو رۆژناما فه‌رمی یا ده‌وله‌تێ بوو بۆ ده‌مێ چه‌ندین سالان ب زمانێ عه‌ره‌بی ده‌ردكه‌ت ل گه‌ل ده‌ركرنا چه‌ندین رۆژنامێن دی ژلایێ تۆرا راگه‌هاندنا عیراقێ ڤه‌ ل پارێزگه‌هێن عیراقێ بێ بێ ده‌ركرنا رۆژنامه‌كێ ب زمانێ كوردی، ژبلی بۆ ده‌مه‌كێ كێم ل سالا 2007 رۆژنامه‌ك ب هه‌ردو زمانێن كوردی و عه‌ره‌بی ل هه‌ولێرێ ب ناڤێ (نوێ) هاته‌ ده‌ركرن، به‌لێ ژیێ وێ گه‌له‌ك یێ كورتبوو وهاته‌ داخستن، به‌ری ساله‌كێ دووباره‌ رۆژنامه‌ك ب زمانێ كوردی ب ناڤێ (شمس الصباح) هاته‌ ده‌ركرن، ئه‌و ژی ل به‌غدا نه‌كو ل هه‌ولێرێ كو ب چ شێوه‌كی ناگه‌هیته‌ ئاستێ رۆژناما (الصباح) ئه‌وا ب زمانێ عه‌ره‌بی دهێته‌ ده‌ركرن، نه‌ ژ روویێ بابه‌ت و راپۆرتان ڤه‌ و نه‌ ژلایێ پشته‌ڤانیێ ڤه‌ و نه‌ ژلایێ دیزاین و هونه‌رى ڤه‌ و هه‌تاكو پتریا رۆژنامه‌ڤانێن تێدا كاردكه‌ن ژى دبه‌رنیاس نینن كو پتریا وان ل به‌غدا نه‌، نه‌كو ل هه‌رێما كوردستانێ نه‌.
هه‌رچه‌نده‌ ددستوورێ عیراقێ دا دانپێدان ب زمانێ كوردی هاتبوو كرن وه‌كو زمانێ فه‌رمی ل گه‌ل زمانێ عه‌ره‌بی و حوكمه‌تا عیراقێ و كه‌سانێن ل سه‌ر تۆرا راگه‌هاندنا عیراقی دزال ب هه‌مان عه‌قلیه‌تا حزبا به‌عس ره‌فتارل گه‌ل زمانێ كوردی كر دراگه‌هاندنا حكومى دا، به‌لێ دڤێت بهێته‌ گۆتن ژی كو ئه‌ندامێن كورد د جڤاتا نوونه‌رێن عیراقێ دا ب تایبه‌تی ئه‌و په‌رله‌مانتارێن كورد یێن ئه‌ندام دلیژنا راگه‌هاندن و ره‌وشه‌نبیری یا جڤاتا نوونه‌رێن عیراقێ دا دخه‌مسار بووینه‌ ل به‌رامبه‌ر په‌راوێزخستنا زمانێ كوردی د ناڤ راگه‌هاندنا فه‌رمی یا عیراقی دا.

ل 12 ئه‌یلولێ پیشانگه‌ها سالانه‌ یا تری ل دهۆكێ ژلایێ رێڤه‌به‌ریا گشتی یا چاندنێ ل پارێزگه‌ها دهۆكێ دێ هێته‌ ئه‌نجامدان، كو تێدا ب ده‌هان جۆرێن تری دێ هێنه‌ نیشاندان، سه‌ره‌رای وێ چه‌ندێ كو به‌رهه‌مێ پارێزگه‌ها دهۆكێ یێ سالانه‌ ژ تری ل دووڤ پێشبینیێن شاره‌زایه‌كێ چاندنێ ل رێڤه‌به‌ریا گشتی یا چاندنێ دگه‌هیته‌ 20 هزار ته‌نان، به‌لێ هنده‌ك جوتیارێن تایبه‌تمه‌ند د چاندنا تری دا ئاماژێ دده‌ن كو رێژا به‌رهه‌مێ ترێ ژ وێ هژمارێ زێده‌تره‌ ودبیت بگه‌هیته‌ 30 هزار ته‌نان و بێگومان ل دووڤ ڤان ئاماران ، دهۆك ل رێزا ئێكێ دهێت د به‌رهه‌مێ تری دا ل سه‌ر ئاستێ هه‌رێما كوردستانێ و عیراقێ وپتر ژ 50 جۆرێن تری ل پارێزگه‌ها دهۆكێ یێن هه‌ین ژوان (زه‌رك، ته‌یفی، كه‌مالی، حه‌لوانی، میرانی و ره‌شمێو و … هتد).
تشتێ هه‌ره‌ به‌رچاڤ ل پیشانگه‌هێن تری یێن بۆری، گازنده‌یا خودانێن ره‌زێن تری یه‌ ئه‌وێن پشكدارێێ دوێ فیسته‌ڤالێ دا دكه‌ن كو به‌رهه‌مێ وان ژ تری گه‌له‌ك ب ئه‌رزانى دهێته‌ فرۆتن و چو ده‌رگه‌هێن هنارتنا به‌رهه‌مێ وان بۆ ده‌رڤه‌ی هه‌رێما كوردستانێ و ده‌رڤه‌ی عیراقێ بۆ وان نه‌هاتینه‌ ڤه‌كرن، ژبه‌ركو پێدڤیا بازارێن پارێزگه‌هێ ژ تری گه‌له‌ك كێمتره‌ ژ رێژا مه‌زن یا به‌رهه‌می، زێده‌باری هه‌ڤڕكیا به‌رهه‌مێ تریێ بیانی ئه‌وێ دهێته‌ دناڤ هه‌رێمێ دا ب رێیا توركیا، هه‌رچه‌نده‌ نه‌ تنێ تری به‌لكو پتریا فێقیێ بیانی دهێته‌ دناڤ هه‌رێمێ دا و هه‌ڤڕكیا جوتیارێ كوردستانی و به‌رهه‌مێ وى دكه‌ن و حوكمه‌تێ چو باجێن بهادار نه‌داناینه‌ سه‌ر به‌رهه‌مێ بیانی بۆ پاراستنا به‌رهه‌مێ ناڤخوه‌یێ، داخوازا هه‌ره‌ سه‌ره‌كی یا دووباره‌كری یا وان جوتیاران ژی دابینكرنا عومبارێن ته‌زاندنا فێقی و كارگه‌هێن داگرتنا فێقی و چێكرنا شه‌ربه‌تانه‌ دا به‌رهه‌مێ وان ب هه‌روه‌ نه‌چیت و خواست ل سه‌ر هه‌بیت بۆ وان كارگه‌هان.
سه‌ره‌رای كو چه‌ندین ساله‌ كارگێریا پارێزگه‌ها دهۆكێ به‌لگێ مێوا تری كریه‌ لوگۆیێ خوه‌ یێ فه‌رمی و پارێزگه‌ها دهۆكێ ل سالا 2006 ێ د كونگره‌كێ رۆژنامه‌ڤانى دا ل ئاڤاهیێ پارێزگه‌هێ، راگه‌هاندبوو كو ل ده‌مه‌كێ نێزیك دێ دو كارگه‌هێن داگرتنا فێقی هێنه‌ دروستكرن كو ئێك دێ ل ده‌ڤه‌را كانی ماسی بیت و یا دی ل ده‌ڤه‌را مانگێشكێ، به‌لێ ئه‌ڤه‌ پتر ژ 11 سالان ل سه‌ر وێ داخۆیانیێ دا بۆرین و چو كارگه‌هێن داگرتنا فێقی نه‌هاتن دروستكرن، به‌لكو تاكه‌ كارگه‌ها داگرتنا فێقی و دروستكرنا شه‌ربه‌تان ل پارێزگه‌هێ كو دكه‌ڤیته‌ تاخێ مالتایێ، هه‌ر ژ پشتی سه‌رهلدانێ ژ كاركه‌فت بوو و چو پێنگاڤ بۆ دووباره‌ نووژه‌نكرن و كارخستنا وێ نه‌هاتن كرن و ئه‌ڤه‌ ده‌مه‌كه‌ جهێ وێ یێ بوویه‌ پرۆژێ ئاڤاكرنا شوقه‌یان.

ل سالیادا 29 یا ده‌ستپێكرنا ئه‌نفالێن ره‌ش ل ده‌ڤه‌رێن پارێزگه‌ها دهۆكێ چوومه‌ كه‌لها نزاركێ دا كو ژ نێزیك ببینم كا چ هاتیه‌كرن، ئه‌ڤ كه‌لهه‌ ببیته‌ مۆزه‌خانه‌كا تایبه‌ت ب ئه‌نفالان ڤه‌ وه‌كو به‌ری شه‌ش سالان به‌حس دهاته‌ كرن، یا من دیتی ئه‌ڤ كه‌لهه‌ تنێ یا ژ ئاكنجیێن وێ یێن كو پشتی سه‌رهلدانا 1991 ب نه‌چاری ڤه‌، لێ ئاكنجی بووین هاتیه‌ چۆلكرن و چو كارێن دی نه‌هاتن به‌رچاڤێن من.
كه‌لها نزاركێ یا له‌شكری كو ل سالێن حه‌فتیان ژلایێ رژێما به‌عس ڤه‌ ل سه‌ر شێوازێ كه‌لهێن له‌شكری یێن رۆسی هاتیه‌ ئاڤاكرن، ل پرۆسێن ئه‌نفالێن ره‌ش ببوو گرتیگه‌هه‌ك بۆ وه‌لاتیێن سڤیل و بێ گونه‌ه و جهێ ئه‌شكه‌نجه‌دان و سێداره‌دانا چه‌ندین وه‌لاتیێن د ئه‌نفالان دا كه‌فتینه‌ ده‌ستێ له‌شكرێ رژێمێ.
رووبه‌رێ ڤێ كه‌لهێ 15 هزار مترێن چار گۆشه‌یی نه‌ و ژ دوو قاتان پێكدهێت و زێده‌تر ژ 80 ژۆران تێدا هه‌نه‌ و دنیڤا وێ دا گۆره‌پانه‌كا مه‌زن یا هه‌ی. ئه‌ڤ كه‌لهه‌ پشتى سه‌رهلدانا گه‌لێ كورد ل سالا 1991 ێ ببوو جهێ ئاكنجیبوونا نه‌چاری یا وه‌لاتیێن ده‌ست كورت و كێم ده‌رامه‌ت، هه‌تا كو ل سالا 2009 رێڤه‌به‌ریا گشتى یا ره‌وشه‌نبیرى و هونه‌ری كۆنگره‌یه‌ك ب به‌رهه‌ڤبوونا هژماره‌كا راگه‌هاندكار و ره‌وشه‌نبیر و مامۆستایێن زانكۆیێ و سیاسه‌تمه‌داران ئه‌نجامدای بۆ وێ چه‌ندێ هزر و بۆچوونێن وان بهێنه‌ وه‌رگرتن كو ئه‌ڤ كه‌لهه‌ ببیته‌ مۆزه‌خانه‌ك بۆ ئه‌نفالان و بیردانكا كوردستانی ل دۆر ده‌رده‌سه‌ریێن وه‌لاتیێن پارێزگه‌هێ ب تایبه‌تی ئه‌وێن ل هه‌وا ئه‌نفالان هاتینه‌ ده‌سته‌سه‌ركرن و زیندانكرن د ڤێ كه‌لهێ دا.
ل دووڤ داخۆیانیه‌كا ئه‌ندازیاره‌كێ لژنا سه‌رپه‌رشتا پرۆژێ دروستكرنا مۆزه‌خانا ئه‌نفالان ل ڤێ كه‌لهێ، كو ل مه‌ها چریا دویێ سالا 2011 دابوو ده‌زگه‌هێن راگه‌هاندنێ، گۆژمێ 12 ملیار دیناران بۆ پرۆژه‌ی هاتبوونه‌ ته‌رخانكرن ژلایێ پارێزگه‌ها دهۆكێ ڤه‌ كو دێ د ده‌مێ چار سالان دا هێته‌ ئه‌نجامدان و هه‌ر ل وێ سالێ دو قووناغێن كاری هاتبوونه‌ برێڤه‌برن و دبێژیت “قووناغێ ئێكێ مه‌ یا ئه‌نجامدای، ئه‌و ژی ڤالاكرنا كه‌لهێ بوو ژ ئاكنجیێن وێ كو زیانێن مه‌زن گه‌هاندبوو كه‌لهێ و هنده‌ك دیوارێن وێ یێن ناڤخوه‌یی هه‌رفاندبوون و ژۆرێن نوو دروستكربوون و قووناغا دویێ ژی مه‌ یا ب دووماهی ئینای، ئه‌و ژی پاقژكرنا كه‌لهێ بوو ژ ته‌نێن پیساتیان كو چه‌ندین سالان ل سه‌ر ئێك هاتبوونه‌ كۆمكرن وئه‌م یێن چووینه‌ د قووناغا سیێ دا، ئه‌و ژی نووژه‌نكرنا وێ یه‌ كو شێوێ وێ یێ ره‌سه‌ن و تایبه‌تمه‌ندیا وێ بپارێزین”.
ژ ڤێ داخۆیانیا ل 2011 ێ هاتیه‌ دان دیار دبیت كو دو قووناغ یێن ب دووماهی هاتین و ده‌ست ب قووناغا سیێ هه‌ر د وێ سالێ دا هاتبووكرن، به‌لێ پشتی وێ مه‌ چو قووناغێن دی یێن كاری نه‌دیتینه‌، ئانكو ل سالێن (2012 و 2013) دیاردبیت چو قووناغێن كاری نه‌هاتینه‌ ئه‌نجامدان، هه‌ر چه‌نده‌ ره‌وشا دراڤی یا هه‌رێما كوردستانێ و پارێزگه‌ها دهۆكێ یا ئاسایی بوو و بڕینا بودجێ هه‌رێمێ ل مه‌ها شوباتا 2014 ده‌ستپێكربوو، ئه‌ندازیارێ سه‌رپه‌رشت د وێ داخۆیانیا خوه‌ دا ئاماژێ ب گرنگترین قووناغا پرۆژه‌ی دكه‌ت، ئه‌و ژی دروستكرنا تابلۆیه‌كێ تایبه‌ت ب ئه‌نفالكریان ڤه‌ ل ده‌رگه‌هێ كه‌لهێ كو رژێما به‌عس خه‌لك د نیڤا وێ كه‌لهێ دا ب بلۆكێن كۆنكریتی دكوشتن و چه‌ندین حوكمێن سێداره‌دانێ تێدا هاتینه‌ ئه‌نجامدان.
سه‌رپه‌رشتێ لایه‌نێ هونه‌ری ل موزه‌خانا ئه‌نفالان د داخۆیانیه‌كا رۆژنامه‌ڤانی دا ل هه‌مان ده‌م، دبێژیت” ئارمانجا سه‌ره‌كی ژ ڤێ موزه‌خانێ كاراكرنا بیردانكا كوردستانی یه‌ و دێ بزاڤێ كه‌ین هه‌ر تشته‌كێ گرێدای ب ئه‌نفالێن ره‌ش ڤه‌ دڤێ موزه‌خانێ ڤه‌ كۆم بكه‌ین و دێ به‌لگه‌نامێن فه‌رمی و داتایێن گرێدای ئه‌نفالان هێنه‌ نیشادان و دێ مینۆمێنته‌ك ب بلنداهیا 35 متران هێته‌ دروستكرن و گۆره‌پانا كه‌لهێ ژى دێ وه‌كو ژینگه‌هه‌كا بیابانی بیت”.
مخابن پشتی شه‌ش سالان ژ وان هه‌ردو داخۆیانیان ل دۆر كارێن دروستكرنا مۆزه‌خانا ئه‌نفالان، تنێ ڤالاكرنا كه‌لهێ ژ ئاكنجیێن وێ و پاقژكرنا وێ هاتیه‌ ئه‌نجامدان و چو قووناغێن دی یێن كاری تێدا نه‌هاتینه‌كرن. به‌لكو نه‌ تنێ ئه‌و چه‌نده‌، به‌لكو هه‌تا نوكه‌ مینیۆمێنته‌ك بۆ ئه‌نفالكریێن پارێزگه‌ها دهۆكێ نه‌هاتیه‌ دروستكرن و چو رۆفاتێن ئه‌نفالكریان ژی نه‌هاتینه‌ زڤراندن بۆ ده‌ڤه‌رێن پارێزگه‌هێ، به‌لكو هه‌تا نوكه‌ ئه‌و رۆفات یێن ماینه‌ دبن خیزێ شاریای یێ بیابانێن عیراقێ دا.

گه‌له‌ك جاران ئه‌م كورد ده‌لیڤا ئیسرائیلێ بده‌ستڤه‌ئینای بۆ پێكئینانا ده‌وله‌تێ ل سالا 1948 بۆ پشته‌ڤانیا بێ سنۆر یا ئه‌مریكا دزڤرینین، ئه‌ڤه‌ نه‌ هه‌موو راستیا وێ چه‌ندێ یه‌، به‌لكو دبیت پشكه‌ك بیت ژێ، چیرۆكا سه‌ركه‌فتنا ئیسرائیلێ ب پله‌ ئێك و به‌ری هه‌ر تشته‌كی دزڤریت بۆ پێگیریا وێ ب دیمۆكراسیێ وسه‌روه‌ریا قانوونێ و ئه‌ڤه‌ پره‌نسیبێن ناڤخوه‌یی نه‌ وخوه‌دی چارچۆڤه‌كێ قانوونی نه‌ كو پشته‌ڤانیا سیاسی و ئابووری یا نێڤده‌وله‌تی بۆ خوه‌ رادكێشیت و بنه‌مایێن وان ده‌زگه‌هان به‌ری ئالایێ ئیسرائیلێ و دراڤێ ئیسرائیلێ و … هتد دهێن، مه‌ هه‌موویان دیت ده‌مێ سه‌رۆك وه‌زیرێن ئیسرائیلی یێ به‌رێ (ئیهود ئولمرت) ل سالا 2014 هاتیه‌ حوكمكرن ب تۆمه‌تا به‌رتیل وه‌رگرتنێ ل ده‌مێ ئه‌و سه‌رۆكێ باژێرڤانیا ئۆرشه‌لیمێ، هه‌رچه‌نده‌ ئۆلمه‌رتی ئه‌و تۆمه‌ته‌ ره‌تكربوو و گۆتبوو نه‌ تۆمه‌ته‌كا جنائی یه‌، به‌لێ رازیبوونا خوه‌ ژی ب بریارا حوكمكرنا خوه‌ دیاركربوو و گۆتبوو كه‌س د سه‌ر قانوونێ دا نینه‌، به‌لێ مخابن ل ل ده‌ف مه‌ كو ئه‌م یێ به‌ر ب ده‌وله‌تبوونێ ڤه‌ دچین، مه‌ نه‌دیتیه‌ چو پێرابوون دژی بچووكترین گه‌نده‌ل و به‌رتیلخۆرێ بهێته‌ وه‌رگرتن، به‌لكو ل هنده‌ك جاران ل شوونا لادانێ، یان سزادانێ، به‌رۆڤاژی یێن هاتینه‌ پله‌ بلندكرن.
د ده‌مه‌كی دا حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ یا به‌ر ب ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ ڤه‌ دچیت، قه‌ردارا وه‌لاتیێن هه‌رێمێ یه‌، كو بزاڤا وه‌رگرتنا پتریا ده‌نگێن وان دكه‌ت د پرۆسا ریفراندۆمێ دا، ب دوباره‌ پێگیریكرنێ ب كارێن حوكمڕانیه‌كا درۆست.
هه‌كه‌ كوردستان ببیته‌ ده‌وله‌ته‌كا سه‌ربخوه‌، یان د چارچۆڤێ عیراقێ دا بمینیت ل دووڤ سیسته‌مێ فیدرالی، یان كۆنفیدرالی، حوكمه‌تا هه‌رێما كوردستانێ دێ پێدڤی ب ده‌زگه‌هه‌كێ دادوه‌ری یێ سه‌ربخوه‌ و پێشه‌گر هه‌بیت كو پێگیریێ ب هێز و سه‌روه‌ریا قانوونێ بكه‌ت و دێ پێدڤی ب ئابوورێ كه‌رتێ تایبه‌ت بیت ئه‌وێ كۆمپانیێن بچووك و زه‌لامكار و بزنسمان لڤینێ دئێخنێ، نه‌كو مه‌حسوبیه‌تا حوكمه‌تێ و هنده‌ك كۆمپانی ب تنێ بازاری كونترۆل و قۆرخ بكه‌ن و سیاسه‌تمه‌دار بهێنه‌ دووركرن ژ بازرگانیێ، دیسا دێ پێدڤی ب په‌رله‌مانه‌كێ ب هێز هه‌بیت كو ببیته‌ تایه‌كێ هه‌ڤسه‌نگ بۆ حوكمه‌تێ و ب دروستی ب كارێ خوه‌ راببیت د چاڤدێریكرنا حوكمه‌تێ دا و لێپرسینێ ژ حوكمه‌تێ بكه‌ت بگره‌ ژ سه‌رۆك وه‌زیران هه‌تا دووماهی وه‌زیر د هه‌ر بابه‌ته‌كێ پێدڤی ب لێپرسینێ بیت، ئه‌ڤ چه‌نده‌ بهێته‌ شووركرن بۆ جڤاتێن پارێزگه‌هان كو ب دروستی ب كارێ چاڤدێریێ رابن و نه‌ تنێ پاشبه‌ندبن، زێده‌باری رۆژنامه‌ڤانیه‌كا ئازاد و په‌یداكرنا سه‌قایه‌كێ گونجای بۆ وێ ژبۆ ئه‌نجامدانا كارێ خوه‌ وه‌كو ده‌ستهه‌لاتا چارێ، كه‌رتێ په‌روه‌ردێ ژی بهێته‌ پشته‌ڤانیكرن و گه‌نج فێری وێ چه‌ندێ ببن كو وه‌لاتی نه‌ وخودان ماف وئه‌ركن.
دبیت ئه‌ڤه‌بن پره‌نسیبێن به‌رچاڤ بن بۆ وه‌لاتێن ب هێز و دیمۆكراسی و نابیت پاشبێخین بۆ هه‌تا پشتی بده‌ستڤه‌ئینانا سه‌ربخوه‌یێ، مخابن گه‌له‌ك ژ ڤان پێرابوونێن نوكه‌ حوكمه‌تا هه‌رێمێ په‌یره‌و دكه‌ت ب خوه‌ رێگرن ل به‌رده‌م پێشڤه‌چوونا وێ.
ناهێته‌ مانده‌لكرن ژی كو هه‌رێما كوردستانێ و ب هاریكاریا ده‌رڤه‌، هنده‌ك پێشڤه‌چوون د پرسا باشتركرنا حوكمڕانیێ دا كریه‌، بۆ نموونه‌ بانكا نێڤده‌وله‌تی هاریكاریا وێ دكه‌ت د پرسا دوباره‌ باشتركرن و هه‌مه‌جۆركرنا ئابوورێ هه‌رێمێ كو تنێ ل سه‌ر په‌ترۆلێ یه‌ و ئه‌مریكا و هنده‌ك وه‌لاتێن هه‌ڤپه‌یمان هاریكاریا هه‌رێمێ د پرسا دوپاره‌ رێخستن و ب هێزكرنا پێشمه‌رگه‌ی دا دكه‌ت، كۆمپانیێن لێڤه‌گه‌ریانا ژمێریاریان یێن نێڤده‌وله‌تی ژی پرسا زه‌لالیا كه‌رتێ په‌ترۆلێ دێ پتر لێكه‌ت و ئه‌ڤ جۆره‌ هاریكاریا ده‌رڤه‌یی یا گرنگ و پێدڤیه‌.