عسمەت خابوور

ل دەستپێكێ، حەز دكەم سوپاسیەكا ژ دل پێشكێشی هەڤالێ خۆ یێ خۆشتڤی، د.یاسرێ حەسەنی، بكەم، كو ب خواندنا خۆ یا هویر و تێبینیێن خۆ، ئەوێن د چارچووڤەیێ گۆتارەكێ دا ل رۆژناما ئەڤرۆ، هژمار (٣٨٧٩)، ل ٣٠ـی چریا دووێ ٢٠٢٥ بەلاڤكرین، ئەڤ بابەتە هێشتا زەنگینتر لێكری و دەرگەهـ بۆ دیالۆگەكا كویرتر ڤەكری.
بیرا من دهێت د بەرنامەكێ تێلەڤزیۆنی دا، كوردۆلۆجیستێ هۆلەندی، مایكل لیزنبێرگ، چیرۆكەكا دوبارەكری یا سادە یا تژی ڕامان ڤەگێڕا. ناڤبری گۆت، دەمێ ئەز وەكو هۆلەندیەك ل گەل كوردەكی ب كوردی دئاخڤم، بەردەوام تووشی ڤێ پرسیارێ دبم: «ئەرێ تو كوردی؟»، ئەز دبێژم «نە»، «پا بابێ تە؟»، دبێژم «نە، نەكوردە»، «پا دایكا تە؟»، دبێژم «ئەو ژی نەكوردە»، ل دویماهیێ، ب سەرسۆرمان ڤە دبێژیت: «پا چاوا تو زمانێ كوردی دزانی؟!». ئەڤ سەرسۆرمانە، یا كو بۆ گەلەك ژ مە ئاسایی، د ڕاستی دا رەنگڤەدانا برینەكا كویر یا دەروونی و دیرۆكی یە، كو وێ باوەریا بێدەنگ نیشاددەت ئەوا د ناخێ مە دا هاتیە چاندن كو زمانێ مە بتنێ یێ مەیە، و ئەو بوهایە نینە كو كەسەكێ بیانی خۆ پێڤە ماندی بكەت و فێرببیت. ئەڤە گرێیەكا دەروونیە كو ژ ئەگەرێ سەدان سالێن بندەستیێ، بێ دەولەتیێ، و خۆگونجاندنا بەردەواما مە د گەل سەردەستی پەیدا بوویە.
زۆرینەیا كوردێن باكوور ب ڕەوانی توركی دزانن، لێ باوەرناكەن توركەك بشێت فێری كوردیێ ببیت. هەمان عەقلیەت ل باشوور و رۆژئاڤا بەرامبەر عەرەبان و ل رۆژهەلات بەرامبەر فارسان هەیە. مە هند خۆگونجاندیە، مە ژبیركریە كو د شیاندایە زمانێ مە ژی ببیتە جهێ حەز و فێربوونا خەلكێ دی. ئەڤ گرێیا دەروونیا د ناڤ كوردان دا بەربەلاڤ، ب شێوەیەكێ مەترسیدارتر د ناڤ سیاسەتا مە دا دیاردبیت، و ب دیتنا من خواندنا هەڤالێ هێژا، د. یاسرێ حەسەنی، بۆ گۆتارا من، دكەڤیتە د ناڤ ڤێ بازنەی دا.
دكتۆر هەڤڕایە كو بكارئینانا زمانێ كوردی ل پەرلەمانێ بەغدا مافەكە، لێ ئەو د وێ باوەریێ دایە كو عەرەبیەكا بهێز یان یا شكەستی دشێت ببیتە «ئالاڤەكێ سیاسی» و «پەرلەمانێ بەغدا بهەژهەژینیت»! ئەز ب ڕێزگرتنەكا مەزن ڤە دبێژم كو ئەڤ خواندنە، خواندنەكا سەرڤەیی یە بۆ تێگەهێ زمانی و هێزێ. ئەڤ تیۆریا پاش-كۆلۆنیالیزمێ یا دكتۆری ئاماژە پێكری، كو ب تایبەتی ل سەر ئەزموونا هندستانێ هاتیە ئاڤاكرن، ئەرێ د شیاندایە ب شێوەیەكێ كویر ل سەر كەتوارێ مە بهێتە بجهئینان؟ ئەرێ پاشخانا هزری یا ڤێ بۆچوونێ ژ دیتنەكا تیۆری یا ئەبستراكت دەرباز دبیت كو ل ڕاستیا تەحل یا دیرۆكا مە بنێریت؟
بێگومان، زمان ئالاڤەكە، لێ د چ رێرەوەكی دا؟ ب دیتنا من، د رێرەوێ سەردەستی و بندەستی دا، زمان چ جاران ئالاڤەكێ بێلایەن نینە. هەلبژارتنا زمانێ ئاخڤتنێ ب خۆ، بەری تو ئێك پەیڤ ژی بێژی، نیشاندەرێ پەیوەندیێن هێزێ یە. دەمێ پەرلەمانتارێ كورد بریارێ ددەت ب عەرەبی باخڤیت، ئەو ب كریار دبێژیت: «ئەز دێ د ناڤ یاریگەها تە دا و لدویڤ یاسایێن تە یاریێ كەم». ئەو دانپێدانێ ب وێ ئێكێ دكەت كو زمانێ وی یێ دایكێ یێ «نەفەرمی» یە و یێ بەرامبەر یێ «فەرمی» یە. ئەڤە نە هێزە، بەلكو ئەڤە ڕادەستكرنا چەكێ هەرە بهێزە بەری شەر دەستپێبكەت! شەر ب شیرێ قەركری ناهێتە كرن! هەروەسا چەند ب زمانێن بیانیان بكەیە هاوار و قێری، ناسنامەیا تە یا رەسەن و راستەقینە ب دروستی دیار نابیت! و زمانێ سەردەستی، چەندێ تەیسۆك و بریسقەدار بیت، دێ بیتە خەملەك بۆ وان و ماڵا وان، و دێ هێزا تە یا راستەقینە كێم كەت، چونكی ئەو نە دەنگێ تەیێ رەسەنە.
دكتۆر ئاماژێ ب میشێل فۆكۆی ددەت و دیاردكەت كو گۆتار (Discourse) یا مەترسیدارە و هێزێ بەرهەمدئینیت. بەلێ، ئەو ژبیردكەت كو گۆتارا زاڵ ل پەرلەمانێ بەغدا، گۆتارەكا عەرەبی یە، و چوون و خۆگونجاندنا د ناڤ وێ گۆتارێ دا، خزمەتكرنا وێ گۆتارێ ب خۆ یە، نەكو هەژهەژاندنا وێ! یا ژ هەمیێ سەیرتر، پشتبەستنا دكتۆری یە ب بۆچوونێن (هۆمی بابا)ی و تێگەهێ چاڤلێكرنێ (Mimicry). دكتۆر دبێژیت كو دەمێ كەسێ بندەست «زمانێ سەردەستی ژ سەردەستی ب خۆ باشتر بزانیت… سەردەست د ناخێ خۆ دا دهەژهەژیێت». لێ پرسیار ئەوە ئەرێ ئەڤ تیۆریە لسەر كەتوارێ مە دچەسپیت؟ ئەز دبێژم نەخێر! فەلسەفە و پرۆژێ سەردەستێ عەرەب ل عیراقێ چ جاران ئەوە نەبوویە كو كوردەكێ «نێزیك» ژ خۆ دروست بكەت، بەلكو هەردەم پرۆژێ وی (عەرەبكرن و حەلاندن) بوویە. لەورا، دەمێ پەرلەمانتارەكێ كورد ب عەرەبیەكا سیبەوەیهی دئاخڤیت، ئەو پەرلەمانی ناهەژهەژینیت، بەلكو ئارامی و دلخۆشیێ ددەتە سەردەستی! بەلكی هندەك ژ وان د دلێ خۆ دا ب كەنی ڤە بێژن «ئەڤە ژ مە ژی عەرەبترە!»، چونكو ئەو دبیتە نموونا سەركەڤتنا پرۆژەیێ وان؛ نموونا وی كوردێ كو زمان و ناسنامەیا خۆ «لاواز» هێلای و زمانێ «شارستانیەتێ!!» هەلبژارتی. ئەو نابیتە مەترسی، بەلكو دبیتە «كوردێ باش» یێ عیراقێ، هەروەكو «كوردێ باش» یێ توركیا. نزانم ئەڤە چ جۆرە هەژهەژاندنە!؟
ل بەرانبەر ڤێ، ئەو كریارا كو ب دروستی پەرلەمانی دهەژهەژینیت، ئەوە یا كو سەردەستی نەچار دكەت دانپێدانێ ب هەبوونا تە بكەت. دەمێ پەرلەمانتارێ كورد ب كوردی دئاخڤیت و هەمی پەرلەمانتارێن عەرەب نەچار دبن گوهداریا وەرگێرانێ بكەن، ئەڤەیە هەژهەژاندنا ڕاستەقینە. ب ڤی رەنگی، تو سیستەمی نەچار دكەی كو خۆ ل گەل تە بگونجینیت، نەكو تو خۆ ل گەل وی بگونجینی. تو وی نەچار دكەی دانپێدانێ ب وێ یەكێ بكەت كو زمانێ تە، هەروەكو یێ وی، یێ فەرمی و دەستووریە. تو هەڤسەنگیا هێزێ ب تمامی دگوهۆڕی و دبیە خودانێ یاریگەهێ، نەكو یاریزانەكێ پاشكۆ.
ئەڤجا بلا ئەم بزڤرینە سەر چیرۆكا لیزنبێرگی، كیژ دیمەن دێ وێ گرێیا دەروونی یا مە كوردان چارەسەر كەت؟ دیمەنێ پەرلەمانتارەكێ كورد یێ كو ب عەرەبیەكا ڕەوان دئاخڤیت، یان دیمەنێ سەد پەرلەمانتارێن عەرەب یێن هێدفۆنان دئێخنە گوهێن خۆ داكو تێبگەهن كا پەرلەمانتارەكێ كورد چ دبێژیت؟ بێگومان دیمەنێ دووێ.
یا دیارە رێرەوێ هێزێ ل هەرێما كوردستانێ ب خۆ، هەر ژ سالا ٢٠٠٣ـیێ و تا نوكە، وەرچەرخانەك تێدا رویدایە. ب سەدان هزار عەرەب هاتینە هەرێما كوردستانێ و نوكە تو دشێی گەنج و زارۆكێن وان ببینی كو بزاڤێ دكەن ب كوردی باخڤن، و گەلەك ژ وان ژی كوردیەكا باش دزانن! ئەگەرێ سەرەكیێ ل پشت ڤێ یەكێ ژی ئەوە چونكو ل ڤێرێ، زمانێ كوردی زمانێ هێزێ یە؛ زمانێ بازار و كار و ژیانێ یە. ئەڤە دسەلمینیت كو زمان لدویڤ هێزێ دچیت. ئەگەر تە دڤێت هێزا تە ل بەغدا هەبیت، پێدڤیە زمانێ تە ل بەغدا هەبیت.
ب كورتی، پەرلەمانتارێ كورد نەهاتیە هنارتن بۆ بەغدا دا ببیتە مامۆستایێ زمانێ عەرەبی، بەلكو یێ هاتیە هنارتن دا ببیتە پارێزەرێ مافێن گەلێ كورد. و مافێ سەرەكی و چەكێ هەرە كاریگەر، زمانێ دایكێ یە. هەر دەستبەرداربوونەك ژ ڤی چەكی، ب هەر بەهانەكێ بیت، شكەستنەكە بەری كو شەر دەستپێبكەت. هێزا ڕاستەقینە نە د چاڤلێكرنا سەردەستی دایە، بەلكو د نەچاركرنا وی دایە كو دانپێدانێ ب هەبوونا تە بكەت.

عسمەت خابوور

د رێرەوێن سیاسەتا ئیراقێ دا، باوەریەكا سەیر و مەترسیدار هەیە كو رهوریشالێن خۆ كویر چاندینە؛ باوەریەكە كو دبێژیت هێزا پەرلەمانتاری د زانینا وی یا زمانێ عەرەبی دایە! كو پێدڤیە پەرلەمانتارێ مە ببیتە میراتگرێ (سیبەوەیهی و فەراهیدی و زەمەخشەری)؛ تاكو بشێت ببیتە پەرلەمانتارەكێ ب هێز و سەركەڤتی! ئەڤ باوەرییا شاش، یا كو رێككەڤتنەكا بێدەنگ لسەر هەی، یا بوویە ئالاڤەك بۆ بهێز دیاركرنا پەرلەمانتارێن كورد، لێ ب دیتنا من، ئەڤ هێزە یا قەلپە و چ راستی بۆ نینن. مخابن، ئەڤ دیاردە وەكو پابەندبوونێ ب نەریتێن بەربەلاڤێن پەرلەمانێ ئیراقێ دهێتە شرۆڤەكرن، لێ د راستی دا، ئەڤ باوەریە بوویە ئەگەر كو پەرلەمانتارێن مە ژ سەرەكیترین چەكێ وان، كو زمانێ دایكێ یە، بێبەهر ببن و وان وەكو نوینەرێن لاوازێن گەلێ خۆ دیار بكەن.
ل دویڤ دەستوورێ ئیراقێ، زمانێ كوردی، هەروەكو زمانێ عەرەبی، زمانەكێ فەرمی یە، لێ كەتوار؛ چیرۆكەكا دی ڤەدگێریت. دەمێ پەرلەمانتارەكێ كورد ب هەمی شیان هەول ددەت ب عەرەبی باخڤیت، ئەو ب نەزانی دكەڤیتە داڤەكێ! چونكو ئەو چەند هەول بدەت، دبیت نەشێت وەكو عەرەبەكی ب زمانێ عەرەبی باخڤیت. د ئەنجام دا، ل شوینا كو ب هێز دیار بكەت، وەكو كەسەكێ لاواز، دودل، و باوەری ب خۆ نەی دهێتە دیتن و خۆ ئەگەر عەرەبیا وی یا ب هێز ژی بیت، ئەو وەكو نوینەرەكێ بهێز و شیان یێ گەلێ خۆ دیار ناكەت! دەمێ پەرلەمانتارێ كورد ب عەرەبی دئاخڤیت، ئەو ب دەستێن خۆ، خۆ لاواز دكەت.
بلا ئەم تەماشای هندەك وەلاتێن پێشكەڤتی یێن فرەزمان بكەین. ل كەنەدا، ئاخڤتن ب زمانێ ئنگلیزی یان فەرەنسی د پەرلەمانی دا نە بتنێ مافەكە، بەلكو نیشانا رێزگرتنێ یە بۆ پێكهاتەیێن جودا یێن وی وەلاتی. سەرۆك وەزیرێ بەرێ یێ كەنەدا، جەستن ترۆدۆ، ب خۆ ب رەوانی د ناڤبەرا هەردوو زمانان دا دهات و دچوو. هەروەسا ل بەلجیكا، كو وەلاتەكێ بچویكە، سێ زمانێن فەرمی هەنە (فەلەمەنكی، فەرەنسی، ئەلمانی) و هەمی كاروبارێن پەرلەمانی ب وەرگێرانا ئێكسەر دهێنە برێڤەبرن. دیسا ل ئسپانیا، پشتی سالێن درێژ یێن خەباتێ، نوكە زمانێن كەتەلۆنی، باسكێ، و گالیسی ژی د پەرلەمانی دا دهێنە بكارئینان. نە ب تنێ ئەڤە، بەلكو ل هندەك وەلاتێن جیهانێ هژمارەكا هەرە زۆرا زمانان د پەرلەمانێن وان دا ب شێوەیەكێ ئاسایی دهێنە بكارئینان. بۆ نموونە، ل بۆلیڤیا، ٣٧ زمان، ل هندێ ٢٢ زمان، ل زیمبابۆی ١٦ زمان و ل باشوورێ ئەفریقا ١١ زمان د پەرلەمانێن وان دا دهێنە بكارئینان. ل ڤێرێ پرسیار ئەوە، ئەگەر ل پتریا وەلاتێن جیهانێ، بكارئینانا زمانێ دایكێ نیشانا شارستانیەت و پێشكەڤتنێ بیت، بۆچی ل ئیراقێ، بوویە نیشانا لاوازیێ یان جوداخوازیێ؟ ب دیتنا من ئەگەرێ سەرەكی ئەوە كو هێشتا مە هێزا مەزنا زمانێ دایكێ ب دروستی نەزانیە و ئەم نەشیاینە وەكو چەكێ سەرەكیێ بەرەڤانیكرنێ ژ مافان بكاربینین.
خۆیایە كو ئەركێ سەرەكی یێ پەرلەمانتاری بەرەڤانیكرنە ژ مافێن خەلكێ خۆ. لێ دەمێ پەرلەمانتارەكێ كورد دەستبەرداری سەرەكیترین مافێ خۆ دبیت، كو مافێ ئاخڤتنێ یە ب زمانێ دایكێ، ئەڤە چ پەیامەكێ دگەهینیت؟ هەروەكو ئەو ب كریار دبێژیت «ئەز ئامادەمە دەستبەرداری مافێ خۆ یێ تاكەكەسی ببم، داكو مافێن هەوە یێن گشتی بدەستڤەبینم!» هەلبەت ئەڤە پارادۆكسەكە، ئەڤە هەڤدژیەكا مەزنە و بتنێ لاوازیێ نیشانددەت.
ب دیتنا من، پەرلەمانتارێ ب هێز ئەو نینە یێ كو دشێت ب زمانێ سەردەستی باخڤیت. بەلكو ئەوە یێ كو دشێت سەردەستی نەچار بكەت كو گوهداریا زمانێ وی بكەت. دەمێ پەرلەمانتارەكێ كورد ب كوردیەكا رەوان و بهێز د پەرلەمانی دا دئاخڤیت و داخوازا وەرگێرانێ دكەت، ئەو چەندین پەیامان دگەهینیت. یا ئێكێ، پەیاما دەستووری، كو هەروەكو دبێژیت «ئەز ل ڤێرێ مە داكو دەستووری بجهبینم، كو مافێ ئاخڤتنێ و پەیوەندیكرنێ ب زمانێ من یێ دایكێ دایە من». ئەڤە ژی پەیامەكا گەلەك بهێزە و پەرلەمانتاری وەكو هێزەكا راستەقینە ددەتە دیاركرن. یا دووێ ژی، پەیاما شانازیێ یە و هەروەكو دبێژیت «ئەز شانازیێ ب ناسنامەیا خۆ دكەم و شەرم ژێ ناكەم». ئەڤ پەیامە ژی نیشانا باوەری-ب-خۆبوونەكا مەزنە؛ ئەو دبێژیتە هەمی جیهانێ كو ئەز بەری ببمە پەرلەمانتارەكێ ئیراقی، ئەز كوردەكم، و كوردبوونا من ژێدەرێ هێزا منە، نەكو لاوازیا من. یا سێیێ ژی، پەیاما هێزێ یە، هەروەكو دبێژیت: «دڤێت تو گوهداریا من بكەی، نەكو ئەز لدویڤ تە بهێم و خۆ ل گەل تە بگونجینم». ئەڤە ژی راستەوخۆ هەڤسەنگیا هێزێ دگوهۆریت. ل شوینا كو پەرلەمانتارێ كورد ببیتە پاشكۆ، ئەو یێ بەرانبەر دكەتە پاشكۆیەكێ پێدڤی ب وەرگێری. هەروەكو ئەو دبێژیت ئەگەر تە دڤێت د من بگەهی، پێدڤیە تو بزاڤێ بكەی و خۆ ماندی بكەی، چونكو ئەز ل ڤێرێ مە دا نوینەراتیا راستەقینە یا گەلێ خۆ بكەم.
وەكو دەرئەنجام، ئەڤ هەر سێ پەیامە، دبنە پەیامەكا ستراتیژی یا ئێكگرتی، ئەوژی «رێزگرتن ل من، واتە رێزگرتن ل دەستووری، ل ناسناما من، و ل هێزا من». هەر پەرلەمانتارەكێ دەستبەرداری ڤێ چەندێ دبیت، ب زانین یان نەزانین، خزمەتا وێ مێنتالتیێ دكەت ئەوا حەز دكەت كوردان وەكو پشكەكا لاواز و پاشكۆ بدەتە دیاركرن و سەرەدەریێ ل گەل بكەت، ئەوا كو ئەگەر دەلیڤە بۆ دروست ببن، هەروەكو رژێمێن بەرێ یێن ئیراقێ، دێ بزاڤا جینۆسایدكرنێ ژی كەن.
بۆ نوینەراتیەكا بهێز یا گەلێ كوردستانێ، پێدڤیە پەرلەمانتارێن مە ژ ڤێ قەفەسێ دەربكەڤن و ب شێوەیەكێ پراكتیكی كار لسەر ڤان خالان بكەن. پێدڤیە بریارەكا هەڤپشك هەبیت كو زمانێ كوردی ببیتە زمانێ ئێكێ یێ ئاخڤتنا وان د هەمی چالاكیێن فەرمی دا، ژ روینشتنێن پەرلەمانی بگرە تاكو دیدار و داخویانی و كۆنگرەیێن رۆژنامەڤانی. پێدڤیە پەرلەمانتارێن مە ببنە فشارەكا بەردەوام لسەر سەرۆكاتیا پەرلەمانێ ئیراقێ بۆ بكارئینانا وەرگێرانا ئێكسەر. ب ڤان پێنگاڤان، بكارئینانا زمانێ كوردی ل بەغدا دێ بیتە تشتەكێ ئاسایی، نەكو تشتەكێ سەیر.
ل دوماهیێ، هەرێما كوردستانێ پێدڤی ب دەنگێن بهێزە ل بەغدا، نەكو دەنگێن كز. هێزا راستەقینە ژ باوەری-ب-خۆبوونێ دهێت، و باوەری-ب-خۆبوون ژی ژ پاراستنا ناسنامێ و شانازی پێ برنێ دهێت. بلا پەرلەمانتارێن مە باش بزانن كو زمانێ كوردی نە بتنێ ئالاڤەكێ گەهاندنێ یە، بەلكو چەكێ وان یێ هەرە كاریگەرە. لەورا هیڤیدارین ئەڤی چەكی بكاربینن داكو ب دروستی و بهێز بشێن شەری بۆ بدەستڤەئینانا مافێن مە بكەن.