هیام حاجی ئەحمەد

دیرۆكا دەولەتان تەكەز دكەت كو تشتێ هەرە مەترسیدار گەفێ ل وان دكەت نە هێرشەكە دەرڤەیە، بەلكو كەلێنەكە (قولاجەكا) بچویك یا ناڤخوەیی یە كو دبیت كەلەهێن مەزن ب تەمامی بینیتە خوارێ. چونكی خیانەت، چەند یا سنۆردار بیت ژی، شیانا وێ هەیە كو ئارامییا دەولەتەكێ ب تەمامی هەژینیت و ڤەگەرینیتە خالا سفرێ. ئەڤ یەك ژی ب ئاوایەكێ ئاشكەرا د ئەزموونێن سیاسی و لەشكری دا ژ كەڤنارترین سەردەمان ڤە دیار دبیت.
دیرۆكێ نموونەیەكا ئێكلاكەر تۆمار كر د كەفتنا قوستەنتینیێ دا ل سالا ١٤٥٣ تۆمار كریە؛ هێزێن ئۆسمانی ب سەركێشییا سولتان محەمەدێ فاتیح تەنێ ب هێزا چەكان سەرنەكەفتن، بەلكو ب رێیا كەلێنەكە بچویك كو ب «كێركۆپۆرتا» دهات نیاسین. ئەڤ دەرگەهێ كو ژبیر كر بوو بهێتە گرتن، ئیمپراتۆرییەكە كو هزار سالان دۆم كربوو هەلوەشاند، داكو تەكەز بكەت كو مەترسییا ژناڤخۆ گەلەك كوژەكترە.
ئەڤ چەندە د دیرۆكا ئەورۆپا یا نووژدا جودا نینە، فەرەنسا ل سالا ١٩٤٠ تەنێ ژ بەر هێزا ئارتێشا ئەلمانی نەكەفت، بەلكو ژ بەر هەلوەشیانا ناڤخوەیی یا كو چێبوویی دەما حوكمەتا (فیلیپ پێتان) ل گەل داگیركەرییا نازی هەڤكاری كری. ئەڤ ئێكە بوو سەدەما فالنجبوونا سەركێشیێ و كەفتنا دەولەتێ ژناڤخۆ ڤە؛ بەری كو ئەنیێن لەشكری بهەلوەشێن. ئانكو دوژمن تەنێ ب تانك و زرێپۆشان سەرنەكەفت، بەلكو ب دابەشبوونا دەستهەلاتێ و ژهەڤهەلوەشیانا ئەنییا نیشتیمانی بسەركەفت.
ل رۆژهەلاتا ناڤین، ئەڤ راستی ب ئاوایەكێ ئاشكەرا دوبارە دبیت، كو ناكۆكیێن ناڤخوەیی ب ئاسانی دبنە ئامراز بۆ تێكدانا ئارامییا وەلاتی. ل ڤێرە، نابیت رویدانێن لاجان تەنێ وەكی نەرازیبوونەكە جڤاكی بهێن دیتن، بەلكو هەولدانەكە بۆ دروستكرنا كەلێنێ د دیوارێ ئەولەهییا ناڤخوەیی دا ب رێیا لڤاندنا جاددەیێ و ئالۆزكرنا دەزگەهێن فەرمی و گازیكرنا دەستێوەردانێن دەرەكی كو هەرێمێ د ئاستەكێ لاواز دا دئێخیت.
یا مەترسیدارتر ئەوە كو هندەك دەنگێن كوردی ب خۆ پشكداری د مەزنكرنا قەیرانێ دا كر و داخوازا دەستێوەردانا حوكمەتا بەغدا دكر، وەكی كو هەرێم نەشێت كاروبارێن خۆ برێڤەببەت. ئەڤ ڕەفتار د تێگەهشتنا سیاسی- لەشكری دا شكاندنا دەسیپلینا نیشتیمانی یە و دەرگەهی ل پێشیا ناكۆكییان ڤەدكەت كو خزمەتا كەسی ناكەت تەنێ یا نەیاران نەبیت. چونكی ئەو دەولەتا كو هەیبەتا وێ ژ ناڤخۆ ڤە بهێتە ژدەستدان، دبیتە ئارمانج بۆ هەر گەفەكە دەرڤە.
بەراوردكرنا لاجان ب رویدانێن سالا ١٩٩٣ێ نە یا هویر و دروستە، چونكی هەرێم وێ دەمێ د چارچووڤێ «دەڤەرا ئارام» دا بوو كو پاراستنەكە ناڤدەولەتی بۆ وەلاتییان پەیداكربوو بێی كو سەروەرییا ئیراقێ بهەلوەشینیت، بەروڤاژی یا ئیرۆ پشتی راگەهاندنا فیدرالیێ ل سالا ٢٠٠٥ و چەسپاندنا رەوشا هەرێمێ د دەستووری دا. د وێ قۆناغێ دا، پاراستن ل سەر ئەردی هەبوو، لێ سەروەرییا یاسایی ب تەمامی بۆ دەولەتا ئیراقێ بوو. هەكە هەرێم وێ دەمێ كیانەكێ سەربخۆ با، نەتەوەیێن ئێكگرتی دا وێ ئێكێ ب ئاشكەرا راگەهینیت، لێ نەكر. لەورا، هاتنا هێزێن ئیراقی ل سالا ١٩٩٣ێ وەكی بنپێكرنا یاسایا ناڤدەولەتی نەهاتبوو هەژمارتن، بەلكو وەكی بكارئینانا دەستهەلاتێن دەولەتا ئیراقی بوو ل هەمبەر گەفەكا دەرڤە یا راستەراست ژ لایێ ئیرانێ ڤە، كو وێ دەمێ هێرشێن سنۆری دكرن و پێدڤی ب بەرسڤەكە لەشكەری هەبوو ل گۆری مەنتقێ دەولەتێ و بەرپرسیاریێن وێ یێن ئەولەهیێ د وێ دەمێ دا.
لێ ئەڤرۆ، هەرێم كیانەكێ فیدرالی یێ دەستووری یە، شەریعەت و سازی و ئەولەهییا خۆ یا ناڤخوەیی هەیە. ئارمانجگرتنا ئارامییا وێ نەتەنێ گەفە بۆ حوكمەتەكێ یان حزبەكێ، بەلكو بۆ بنیاتێ سیستەمێ سیاسی یێ كو ئیراقییان پەسەند كریە. هەلبژارتنێن دوماهیێ سەلماند، كو وەلاتی ل گەل پڕۆژە و ئارامییا دەولەتێ یە، و هێزا حوكمەتێ ژ باوەرییا خەلكی دهێت، نە ژ قەرەبالغیا سیاسی.
و پرسیارا جەوهەری دمینیت: هەتا كەنگی دێ ئەڤ كەلێنێن ناڤخوەیی ڤەكری مینن ل پێشبەری وان كەسێن دخوازن هەرێمێ ڤەگەرینن خالا سفرێ؟ ماكیاڤێلی دیار كریە كو ئەو دەولەتا روی ب رویێ پلانان دبیت، تەنێ ب دلپاكیێ ناهێتە پاراستن، بەلكو ب وی بریاردارییا ژدل كو دەرگەهان ل پێشیا خیانەتێ دگریت بەری، كو بەرفرەهـ ببیت. لەورا ئارامییا كوردستانێ ئەڤرۆ بەرپرسیاریەكا جڤاكی یە، و پاراستنا دەستكەفتێن وێ نە بژاردەیەكە سیاسی یە، بەلكو پابەندبوونەكە نیشتیمانی یە، كو پاشەرۆژا گەلەكی دپارێزیت یێ كو باجێن گران دانە هەتا گەهشتییە ڤێ گاڤێ.

هیام حاجی ئەحمەد

ژ وێ كێلیا كو ڕۆژهەلاتا ناڤین یا نوو ژ دایكبووی، نەخشەیێن وێ نە ل دویڤ مەنتقێ گەلان هاتینە دانان، بەلكو ل دویڤ مەنتقێ هێزێ كو ژ لایێ ئیمپراتۆریەتان ڤە هاتینە داڕشتن، داكو بۆ دەهان سالان كۆنترولا چارەنڤیسێ دەڤەرێ بكەن. كورد نەتەنێ بوونە قوربانیێن سنوورێن چێكری، بەلكو بوونە قوربانیێن دیتنەكا جیۆپۆلیتیك كو تەمامبوونا هەبوونا وان یا سیاسی وەكی گەفەك ل سەر بنیاتێ دەڤەرێ و هەڤسەنگیێن وێ ددیت. ژ وێ دەمێ وەرە، دۆزا كوردی بوویە دۆسیەیەك كو دهێتە بڕێڤەبرن (ئیدارەدان) و ناهێتە چارەسەركرن و گەل ب خۆ ژی بوویە هێمانەك كو دڤێت بهێتە كۆنترۆلكرن نە كو بهێتە بهێزكرن و گەل ب خۆ ژی ڤەگوهاست بۆ هێمانەكێ كو دڤێت بهێتە دۆرپێچكرن (ئیحتیواكرن) نەكو بهێزكرن و بۆ ئاریشەیەكێ كو ب ئاوایەكێ سیاسی بهێتە سافیكرن نە وەكی مافەكێ دانپێدان پێ بهێتەكرن.
ئەڤ سیاسەتا میراتگرتی ژ ئۆفیسێن لەندەن و پاریسێ ڤەگوهاست بۆ ناڤ سازیێن پەرگالا نێڤدەولەتی یا نوو؛ ل شوونا كو دەڤەر ب ئەقلێ «ئینتیدابێ» بهێتە ب ڕێڤەبرن كو هەیمەنە ب ئاوایەكێ ئاشكرا و هێزەكا ڕاستەوخۆ سەپاند، ئیرۆ ل ژێر ناڤنیشانێ «پاراستنا ئارمیێ» دهێتە ب ڕێڤەبرن، كو ناڤێ هەڤچەرخ یێ هەمان ڕێبازێ یە لێ ب زمانەكێ نێڤدەولەتی یێ نەرمتر. ب ڤی ئاوای ئامیرەیێن كۆنترۆلكرنێ ژ تفەنگان و ڕێكەفتنێن ب زۆرێ ڤەگوهاستن بۆ بڕیارێن نێڤدەولەتی كو ڕێكا گەلان كۆنترۆل دكەن و قەیرانان د چارچووڤەیا ئیدارەكرنێ دا د‌هێلن نە چارەسەركرنێ، داكو «پاراستنا ئارامیێ» ببیتە پەردەیەكێ (خیلابەكێ) ژ بۆ سیاسەتەكا یەكانە كو ناهێتە گوهۆڕین: ب
ڕێڤەبرنا قەیرانان… ب دویماهی نەئینانا وان.
ب ڤی ئاوای، نەتەوەیێن ئێكگرتی میراتێ نەخشەیان وەكی خۆ وەرگرت و ل گەل وێ ژی هەمان بێدەنگی وەرگرت، هەتا كو كوردستان بوویە مەزنترین گرێكا جیۆپۆلیتیك یا پاشخستی د دیرۆكا هەڤچەرخ دا. د دەمەكێ دا كو گەلێن بچویك د دەمەكێ كێم دا دبنە خۆدان دەولەت، وەكی ل باشوورێ سوودانێ، كۆسۆڤۆ و تیمۆرا ڕۆژهەلات چێبووی، كوردستان ل گەل هەمی بنەمایێن دەولەتبوونێ، وەكی دۆسیەیەكێ دمینیت كو ناهێتە ڤەكرن، ژبلی كو جارەكا دی بهێتە گرتن. دەولەت ژ بۆ خەلكێن دی دهێنە چێكرن، لێ دەولەت ل سەر كوردان دهێتە قەدەغەكرن هەتا دەمێ كو بڕیارا چارەنڤیسێ خۆ ب ڕێیا ڕیفراندۆمەكا دیرۆكی ژی ددەن. ڕیفراندۆما ٢٠١٧ێ نە تەنێ پێنگاڤەكا سیاسی بوو، بەلكو ئەزموونەك بوو بۆ ڕاستگۆییا پەرگالا نێڤدەولەتی و دەمێ كو نەتەوەیێن ئێكگرتی بێدەنگبووی و هێزێن مەزن ژ پرەنسیپێن خۆ پاشڤە زڤڕین، ڕاستی دیار بوو: كو ڤیتۆیەكا نەئاشكرا هەیە ڕێكێ ل كوردان دگریت كو دەربازی قۆناغا دەولەتبوونێ ببن، چی شەرعیەتا وان هەبیت بلا هەبیت، و چەند ماف ل پێشبەری جیهانێ یێ ئاشكرا بیت.
لێ بێدەنگی نە تەنێ ئەو چەك بوو؛ كوردستان كەفتە قۆناغەكا مەترسیدارتر: قۆناغا شەڕێ بێدەنگ. شەڕەكە كو د ژۆرێن گرتی دا دهێتە بڕێڤەبرن نە ل بەرەیێن شەڕی، شەڕەك كو ئامیرێن وی ئابووری، وزە (تاقە)، ڕاگەهاندن و یاسا نە، نە تانك و تۆپ ان. هەر دەمێ هەرێم هەوڵ ددەت سازیێن ب هێز ئاڤا بكەت یان ئابووریا خۆ خورت بكەت یان سەربخوەییا بڕیارا خۆ بسەلمینیت، دەربەیێن سیاسی یێن هویربین ئاراستەی وێ دكەن، كو چ دەنگێ وان نینە، لێ د كویراتیا بنیاتێ هەرێمێ ددەن و ژ دەنگێ تۆپان ب ئێشترن. دەستپێدكەت ب بڕینا مووچەیان و جەمداندنا شایستەیان، و درێژ دبیت بۆ گرتنا دەرگەهان و خەندقاندنا تەڤگەرا بازرگانی، پاشی ئارمانجگرتنا ستوینا ئابووری یا پەترۆل و گازێ، هەتا دگەهیتە فەلجكرنا كەرتێ كارەبێ و یاری‌كرن ب باوەریا خەلكی ب ڕێیا ڕاگەهاندنەكا ئاراستەكری و پلاتفۆرمێن كو ڕایا گشتی ل گۆرەی بەرژەوەندیێن نە-پاك ئەندەزیاری دكەن.
ل ڤێرێ جەوهەرێ ئاریشێ هەیە: كوردستان نە قوربانیا لاوازیێ یە، بەلكو قوربانیا هێزەكێ یە كو یێن دی ژێ دترسن. چونكی ئاڤابوونا دەولەتەكا كوردی ڕامان ب هەلوەشاندنا وان هەڤسەنگیانە كو بەری سەد سالەكێ هاتینە چێكرن، و ئافڕاندنا نموونەكا دیمۆكراتیك یا سەركەفتی ل دەڤەرەكێ كو تێدا ڕژێم ژ سەركەفتنا گەلان دترسن و نەخشەیەكا كو جیهانێ بێی كوردان داڕشتی ژنووڤە بهێتە خێزكرن. لەورا پەرگالا نێڤدەولەتی بو وێ باشترە، كو ئەڤ شاشیا دیرۆكی وەك خۆ بمینیت، ژبەر كو ڕاستڤەكرنا وێ ڕامان ب ڤەگوهێڕانەكا جیۆپۆلیتیكە كو نە هێزێن مەزن و نە یێن هەرێمی دخوازن.تراجێدیا كوردی یا ئەڤرۆ نەلاوازیا نەتەوەیێن ئێكگرتی ئاشكرا دكەت، بەلكو سەختەكاریا وی ڕۆلی یە كو بانگەشێ‌ بۆ دكەت. ئەو سازیا كو بۆ سەرخستنا مەزلومان هاتبوو ئاڤاكرن، ل سەر سنوورێن كوردستانێ، بوویە شاهدەكێ بێدەنگ كو زوڵمێ نوو دكەت ل شوونا كو ڕاكەت. هەرچی سەركردەیێن دەولەتانە ئەوێن دچنە سەر كورسیان و قیرینیێ بۆ مافێن مرۆڤان دكەن، گۆتارێن وان سنوورێن ماسكەیێن سیاسی دەرباز ناكەن، ئەوێن كو بریقا وان نامینیت دەمێ بەحس دگەهیتە مافێن كوردان. و ئەو پرسیارا كو جیهان ژێ دڕەڤیت هەر دمینیت: هەتا كەنگی دێ پەرگالا نێڤدەولەتی ل سەر ڕەتكرنا ڕاستڤەكرنا شاشیا خۆ یا دیرۆكی بەردەوام بیت؟ و هەتا كەنگی دێ مافێ گەلەكێ تەمام یێ پاشخستی بیت ل سەر حەسێبێ وان دەولەتان كو دادپەروەریێ وەكی پرەنسیپ نابینن، بەلكو وەكی كاغەزەكێ ل سەر ماسەیا بەرژەوەندیان؟
جیهان نە كێم-هێزە ژ بۆ سەرخستنا كوردان… بەلكو هەلدبژێریت كو نەكەت. و دادپەروەریا كو دهێتە پاشخستن ناهێتە بەتالكرن و گەلێن كو دهێنە دۆرپێچكرن ناهێنە ژێبرن، وئەگەر چەند ل كوردستان درەنگ ژی بیت لێ دێ هەر بیتە ئەو ڕاستیا جیۆپۆلیتیك كو جیهان هەول ددەت ژێ بڕەڤیت، لێ چ جاران بەرزە نابیت
* ڤەكۆلەرەكا كاروبارێن سیاسی یێن كوردی، و پسپۆڕا دیرۆكا نوو و هەڤچەرخ

هییام حاجی ئەحمەد

رەوشا سیاسی یا كوردستانی ئەڤرۆ ل سەر دەمەكێ هەستیار راوستیایە كو دشێت شێوێ پاشەرۆژا نێزیك و دوور پێكڤە دیار بكەت؛ یان بزاڤا نەتەوەیی یا كوردی دێ بەرەڤ چەسپاندنا قەوارەیەكێ سیاسی یێ ب رەنگ و رووڤە دێچیت، یان دێ هێژا كەفتیە د ناڤبازنێن ناكۆكیێن ناڤخۆیی دا كو هەر گاڤا خەون نێزیكی ب جهـ ئینانێ بیت، دووبارە دبنەڤە. د ڤێ چركەساتێ دا، ، پرسیارێن مەزن ڤەدگەڕنە سەر: كێ شیانێن كۆمكرنا رێزان هەنە؟ و كێ بەرپرسیاریا بریارا دیرۆكی هەل دگریت؟ و چ بهایەك دێ كەڤیتە سەر نەبوونا ڤێ بریارێ؟
ئەزموونێن گەل و وەلاتان سەلماندیە، كو دەولەت ژ فرەییەكا نە ئێكرێز نایێت ئاڤاكرن، بەلكو ژ ئیرادەكا ناڤەندی یا شیان هەی دهێتە چێكرن كو جوداهیێ بكەتە هێز، نە پارچەكرن. ئیتالیا ژی نەبۆ ئێكگرتی هەتا كو سەروەرێن وێ مفایێ دەولەتێ ل سەر ململانا خۆ ب جهنەئینا و ئەلمانیا ژی سەرنەهلدا حەتا كو بسماركی زانی كو فرە-سۆزینێ بیردۆزا مەزن ژ ناڤ دبەت ئەگەر نەهێتە كۆنترۆلكرن، ژ ئالیێ سەركردایەتیەكا ئێكانە. د ڤی كۆنتێكستی دا، ماكیاڤیلی د پرتووكا خۆ (ئەمیر) دا راستیەك دیاركریە، كو هێشتیا دەم ل سەر دوپات دكەت، قۆناغا كو دەولەت تێدا دهێنە دامەزراندن، پێدڤی ب بڕیاردانەكێ یە كو ل سەر ئاوێتەیا خۆشڤیانێ دەرباز ببیت، ژ بەر كو دلۆڤانییا مەزن پشتی دامەزراندنا قەوارەیی دهێت، نەك د دەمێ پێكئینانا وی دا.
و لدویڤ چارچووڤەیێ ڤێ بیاڤێ دا، دشێت پرۆژەیێ سیاسی بهێتە تێگەهشتن كو مەسرور بارزانی ل سەر كار دكەت. بابەت نە پەیوەندی ب دیدەكێ حزبی یان ململانەیەكا دەمی ڤە هەیە، بەلكو هەولدانەكە بۆ دابینكرنا سەنتەرەكێ بڕیارێ یێ كوردی كو رێگریێ ل ژێكڤەبوونا ئیرادەیا سیاسی بكەت. فرەییا حزبی ب تنێ نە ئاریشەیە، بەلكو بەشەكە ژ زیندیاتیا سیاسی یا هەر جڤاكەكێ، لێ ئاریشە دەستپێدكەت دەما ململانێ دبیتە ئامرازەك بۆ لاوازكرنا بنگەهێ نەتەوەیی، نەكو ب هێزكرنا وێ. ل ڤێرێ گرنگیا پرۆژێ ئێكرێزێ دیار دبیت، نە ب وەسفێ هەلبژارتنەكا رێكخستنێ، بەلكو مۆركرنەكە بۆ دیرۆكیەكا سیاسی یا ئارام.
تۆهمەتێن كو بۆ ڤی پرۆژەی دهێنە ئاراستەكرن ب ناڤێ «دیكتاتۆریەتێ» تێگەهشتنا وێ دهێت دەما ب رەنگەكێ رژد ل سیاسیەتێ وەكی گۆڕەپانا ململانا د ناڤبەرا كەسایەتی یان هێزێ دا دهێتە ڕوانین ، لێ بهایێ خۆ ژ دەست ددەن ئەگەر ل گۆشا ئاڤاكرنا دەولەتێ لێ بهێتە چاڤكرن. دكتاتۆریەت ئەو دەمە كو دەستهەلات بۆ خزمەتا تاكە كەسی بهێتە بكارئینان، لێ دەمێ توندی بۆ پاراستنا قەوارەی ژ ژێكڤەبوونێ بهێتە بكارئینان، ئەڤە چالاكیەكا پێدڤی یە د قۆناغا دامەزراندنێ دا. وەك ماكیاڤیلی ئاماژە پێ دكەت، سەركردێ كو ل خولا ئاڤاكرنا سەرەتا دودل بیت، رێكێ بۆ فەوزایەكێ ڤەدكەت كو دووماهیێ كۆنترۆل نەكرێت.
بەرانبەر ڤێ، ل ڤان دەمێن داویێ گۆڕەپانا كوردی شایەدێ هەولدانان بوو بۆ بكارئینانا ململانا ناڤخۆیی ب رێیا هاریكاریێ ب هێزێن سیاسی كو سەر ب پرۆژێ نەتەوەیی نینن، د هەولدانەكێ دا بۆ لاوازكرنا هەڤپشك، نە ب هێزكرنا رێزێن ناڤخۆ. ئەڤ جوولە وەكی لۆژیكەكا مەترسیدار ئاشكرا دكەن كو ل سەر هەڤكێشەیەكێ ڕاداوەستیت: «ئەگەر سەركەفتن یا من نەبیت، بو كەسێ ژی نابیت»، و ئەڤ هەڤكێشە نە دەولەت ئاڤا دكەت و نە دۆزەكێ دپارێزیت. ناكۆكییا سیاسی یا ڕەوایە، لێ گۆهارتنا وێ بۆ دابەشبوونەكا بنگەهی هەڕەشەیەكا راستەوخۆیە ل سەر بیردۆزا دەولەتێ ب خۆ.
هەلبژارتنێن نها وەك تاقیكرنەكا ئاشكرا بۆ ڤی هشیاریێ دهێت. ئەڤە نە بتنێ پرۆسەیەكا دەنگدانێ یە، بەلكو وێستگەهەكە بۆ دوبارە دیاركرنا شێوێ پەیوەندیا د ناڤبەرا هێزێن سیاسی و چەمكێ بەرژەوەندیا نەتەوەیی. ئەگەر هەلبژارتن ببنە هەڤركیەكا ناڤخۆیی كو رێزان لاواز بكەت، دێ ببنە پێنگاڤەك بەر ب ژێكڤەبوونێ. لێ ئەگەر ببنە هۆكارەك بۆ دووبارە ئاڤاكرنا باوەریێ، دێ رێكێ بۆ خولەكا دامەزراندنا نوی ڤەكەت.
دیرۆك ب زەحمەت چاڤەرێی دكەت. كوردستان ئەڤرۆ ل هەمبەر دەرفەتەكێ یە كو دبیت ب زەحمەت دووبارە ببیتەڤە: یان دێ ژ بیردۆزا نەتەوەیێ ڤەگوهاستن بۆ راستیا دەولەتێ، یان دێ د سنۆرێن دەقی و بیرهاتنێ دا بمینیت. پرۆژێ كو كار ل سەر ئێكرێزیا رێزان دكەت، گەرەنتیەكێ ب سەركەفتنەكا زوو نادەت، لێ مەرجەكێ هەی كو بێ ئەو نابت: كو بۆ كوردان دەنگەكێ ئێكانە هەبیت دەمێ تێكەلێ چارەنڤیسیێ دبن.
ئەڤە بەرپرسیاریا دیرۆكێ یە، نە بەرپرسیاریا كەسەكێ یان حزبەكێ.
و پرسیارا ئەڤرۆ نە ئەڤەیە: كێ دێ سەركەڤیت و كێ دێ ژ دەست دەت؟
بەلكو: ئەرێ كوردستانێ دڤێت وەكی دەولەت بجه بهێت، یان وەك پرۆژەكێ پاشخستی د بیرهاتنێ دا بمینیت؟
* ڤەكۆلەرەكا سیاسی ل كاروبارێن ئیراق و كوردستانێ

هیام حاجی ئەحمەد

حوكمەت ب وان درووشمان ناهێنە پیڤان یێن بلند دكەن، بەلكو ب وێ كارتێكرنێ دهێنە پیڤان یا د ژیانا خەلكی دا دهێلن. سیاسەت هونەرێ ئاخفتنێ نینە، بەلكو هونەرێ رێڤەبرنێ یە و ئەو دەستهەلاتا دشێت بەلێنێن هەلبژارتنێ بكەتە راستییەكا بەرچاڤ، پشتا خو ب شەرعییەتەكا راستەقینە گرێددەت، نە ل سەر جەماوەرییەكا دەمكی یان گۆتارەكا هەستی.

د ئەزموونا هەرێما كوردستانێ دا، بتایبەتی د ماوێ كابینا نەهێ دا، ب رۆنی دیاردبیت كو دەستكەفتێن هاتینە ب دەستڤە ئینان، ژ ئەنجامێ بارودۆخەكێ رەحەت نەبوو، بەلكو بەرهەمێ شیانێن خۆراگری و رێڤەبرنا سەركەفتی بوو د دوژمنایێ قەیرانێن هەرە گران دا.
هەرێم ڕووبەڕووی قۆناغەكا ئابۆری یا خندقی بوو ل ئەنجامێ بڕینا مووچەیان و پەكخستنا پشكێ دارایی یێ فیدرال، بێژی د گەل كێم و زێدەبوونا بهایێن نەفتێ و فشارێن سیاسی و هەرێمی یێن كارتێكرن ل سەر دەڤەرێ ب گشتی كرین. لێ دیسا ژی، دامەزرێن هەرێمێ ژ كاركرنێ نەراوەستان، و دەرگەهێن خزمەتگوزاریێن سەرەكی ل پێشیا وەلاتیان نەهاتنە گرتن. بەلكو پرۆسەیا ئاڤاكرنێ بەردەوام بوو، ئاسایش هاتە پاراستن و رێكخستنا بنگەهێ ئیداری یا جڤاك و حوكمەتێ هاتە پاراستن. ئەو شیانێن كو جێگیریا حوكمی د قەیرانان دا بسەلمینیت، پێنگاڤەكا ئاسایی نینە، ئەڤە دەستكەفتەكێ ستراتیژی یە یێ هەڤبەرە د گەل ئاڤاكرنا باژێڕ و رێكان، چونكو پاراستنا دەولەتێ دەمێ بارودۆخ دهەژین، گەلەك زەحمەترە ژ رێڤەبرنا وێ دەمێ سەقامگیر بیت.
و د دلێ ڤێ قۆناغێ دا، رابەریا سەرۆك مەسرۆر بارزانی دیار بوو ب وەسفێ زەلامێ رێڤەبرنا قەیرانێ. وی مامەلە د گەل قۆناغەكا هەستیار و ئالۆز كر ب ئارامیەكا ستراتیژی و گرتییەكا ئیداری، رێگریكرن ل روخاندنا دامەزراوەیان، د گاڤەكێ دا كو رۆخاندن د وێ دا ئەگەرەكێ راستەقینە بوو. رۆلێ وی نە بتنێ رێڤەبرنا حوكمەتێ بوو، بەلكو رێڤەبرنا هەڤسەنگیا دەولەتێ ب خۆ بوو، هەڤسەنگی د ناڤبەرا پێدڤیا ئابۆری و فشارا جاددەیێ، د ناڤبەرا دابینكرنا خزمەتگوزارییان و پاراستنا جێگیربوونێ، د ناڤبەرا رێڤەبرنا سەرچاڤەیێن كێم و پاراستنا بهایێن جڤاكی. و ئەڤە رابەرییەك نینە بتنێ ژ مرۆڤەكێ دەستهەلاتدار دەربكەڤیت، بەلكو ژ مرۆڤەكێ دەولەتی دەردكەڤیت یێ تێدگەهیت كو كوردستان پرۆژەیەكێ قۆناغی نینە، بەلكو پرۆژەیێ نەتەوەیەكێ یە یێ بەردەوام د ئاڤاكرنێ دایە.
و ژ ڤێرێ ڤەگوهاستن بۆ هەڤبەركرنێ ل گەل پشكێن دی یێن ئیراقێ بابەتەكێ پێدڤی لێ دهێت بۆ تێگەهشتنا قەبارەیێ دەستكەفتێ. ئیراقێ بودجەیێن مەزن هەنە و چەندین قاتا پترە ژ یێن هەرێم ب دەستڤە دئینیت، لێ دیسا ژی خزمەتگۆزاریێن سەرەكی تێدا دلاوازن، و ژێرخانا ئابووری كەڤن دبن، و ئالۆزی ژی ژیانا رۆژانە یا خەلكی پەك دئێخیت. ل هەنبەر وێ چەندێ، هەرێما كوردستانێ، ب سەرچاڤەیێن گەلەك كێمتر، شیایە تۆڕێن رێیێن نوی، و سستەمێن دیجیتاڵی یێن نوی دابین بكەت و زانكۆیان پێشبئێخیت، و ئاستێ خزمەتگوزاریێن ساخلەمیێ بلند بكەت، و ل سەر ژینگەهەكا ئاسایشا جێگیر رابوەستیت. ئەڤە درووشمێن هەلبژارتنان نینن، بەلكو واقعێن بەرچاڤن یێن وەلاتی رۆژانە دبینیت و تێدا دژیت.
و ل سەر ڤێ چەندێ، گۆتنا حكومەتێ: «مە سۆز دا و مە بجهئینا» ژ چەندین ئالییڤە، نە بزاڤەكا گۆتاری یە، بەلكو وەسفكرنا واقعەكێ راستیا بەلگەدارە. ئەو پارێ د پەرەپێدانێ دا هاتییە بكارئینان پارەكێ گشتییە، لێ جیاوازی د چاوانیا رێڤەبرنا وێ دا بوو. سیاسەتا ئابووری یا ژیر نە ب قەبارەیێ بوودجەی بتنێ دهێتە پیڤان ، بەلكو ب شیانا سەرۆكاتیێ بۆ ڤەگۆهێزتنا سەرچاوە بۆ وەبەرهێنان و پرۆژەیێن راستەقینە. لەورا، جیاوازی د ناڤبەرا حوكمەتان دا نە د كوژمێ پارەیی دایە یێ ب دەستڤەدئینن، بەلكو د بینینا وی یە یێ رێڤەبەریێ دكەت و شیانا وی یا بكارئینانا وێ پارەیی ژ بۆ خزمەتا جڤاكی.
ئۆپۆزسیۆن یا كو دگەڕیێت بۆ كێمكرنا دەستكەفتی یان ژناڤبرنا وی، ئەڤە ب گەلەك جاران ڕەخنەكا دروست پێشكێش ناكەت، بەلكی دگەڕیێت بۆ ڕاكێشانا جەماوەرێ خو ب ڕێكا هەلوەشاندنا باوەریێ و نەهێلانا هیڤیێ، ڕەخنەیا ڕاستەقینە ب وێ یەكێ دەست پێ ناكەت كو دەستكەفتان تێكبدەت، بەلكی ب پێشكێشكرنا ئەلتەرناتیڤەكێ ڕاستەقینە دەست پێ دكەت كو بێتە تێستكرن و بجهئینان.
ئەگەرێ ئۆپۆزسیۆنێ كو هەولددەت ژ بهایێ دەستكەفتی كێم بكەت یان تێكبدەت، كو ل چەندین جاران ڕەخنەكا دروست پێشكێش ناكەت، بەلكو دگەڕیێت بۆ ڕاكێشانا جەماوەرێ خو ب ڕێكا رووخاندنا باوەریێ و كێمكرنا هیڤیێ. ڕەخنەیا ڕاستەقینە ب وێ یەكێ دەست پێ ناكەت كو دەستكەفتان تێكبدەت، بەلكو دەست ب پێشكێشكرنا ئەلترناتیڤەكێ راستەقینە دكەت كو بهێتە تاقیكرن و جێبەجێكرن. و سیاسەت نە جهێ نیازانە، بەلكو گۆرەپانە ژ بۆ ئەنجام دانێ.
و ئەڤرۆ، د گەل قۆناغەكا هەلبژارتنێ یا نوی، ئەم ل هەنبەر گۆتوبێژا دەربارەی رابردوویەكێ نینن كو مە بڤێت پێڤە گرێدای بین، بەلكو ل هەمبەر سامانەكێ راستەقینەین كو دشێت ژ وێ دەست ب پاشەرۆژێ بكەین. دەستكەفت بەلگە یە، و پشتڕاستی یە، و ئەو شەرعییەتە یا ب گۆهۆڕینا گۆتاران یان گۆهۆڕینا هەلوەستان ژ ناڤ ناچیت. و یێ خاوەنێ دەستكەفتیا، خاوەنێ رێیا پاشەرۆژێ یە.
ژ دەستكەفتی دەستپێدكەین و بۆ وی ڤەدگەڕین و ل گەل وی بەردەوام دبین.
* ڤەكۆلەرەكا سیاسی د كاروبارێن عیراق و كوردستانێ دا

هیام حاجی

دهێتە هزركرن كو پەرلەمانێ ئیراقێ مینبەرەك بیت بۆ گەنگەشەكرنا قانوونێن چارەنڤیسساز و پاراستنا بەرژەوەندیێن وەلاتیان ب هەمی پێكهاتەیێن وان ڤە، لێ نوێنەرایەتییا كوردی د ناڤا وی منبەری دا ڕوو ب ڕووی ئاریشەیەكا بنەرەتی دبیت، كو ئەو ژی لاوازییا شیانانە ل دەڤ هندەك پەرلەمانتاران. ئێك ژ دیارترین خاڵێن لاوازیێ، كو بۆ ڕایا گشتی و حەتا بۆ نەیارێن سیاسی یێن كوردان ژی ئاشكرا بوویە، كێمییا شارەزایییا گەلەك پەرلەمانتارێن كوردە د زمانێ عەرەبی دا، زێدەباری نەبوونا شارەزاییەكا باش د دیرۆك و سیاسەتا ئیراقێ دا، ئەڤ چەندە ئامادەبوونا وان د ناڤا سازییا یاسادانانێ دا كێم دكەت و شیانێن وان بۆ بەرەڤانیكرن ژ دۆزا چارەنڤیسسازا گەلێ وان لاواز دكەت.
زمانێ عەرەبی، ب وێ پێگەها خۆ ڤە، كو ئامرازێ یاسادانانێ و دانوستاندنێ و دارشتنا گۆتارا سیاسییە، نە بتنێ ئامرازەكێ پەیوەندیێ یە، بەلكو ب خۆ ئامرازەكێ هێزا سیاسییە. ئەو پەرلەمانتارێ نەشێت جوداهیێ د ناڤبەرا پێكهاتەیێن سادە یێن وەكو «ألا» و «إلا» دا بكەت، یان تێكەلیێ د ناڤبەرا «إن» و «أن» دا چێكەت، خۆ د بینیت د هەلویستەكێ لاواز دا ل هەمبەر نەیارێن خۆ، و بڤێ چەندە ب ساناهی دبیتە ئارمانج ناحەزێن خۆ دناڤا هۆلا پەرلەمانی دا. ئەڤ ڤالاهییا زمانی بتنێ ل سەر ئالیێ شاشیێەك نامینیت، بەلكو درێژ دبیت بۆ ناڤەرۆكا پرۆسەیا یاسادانانێ، ژ بەر كو هەر شاشیێك دەربڕینێ دا دبیتە ئەگەرێ تێنەگەهشتنەكا خراب یان شاشیەكێ د شلۆڤەكرنا دەقێن قانوونی دا. ژ بەر ڤێ چەندێ، نەبوونا شیانێن زمانی نە كێماسیەكا كەسایەتییە، بەلكو خاڵەكا لاوازیا ستراتیجییە، كو ئالیێن دی بۆ لاوازكرنا هەلویستێ كوردی ل بەغدا ب كار دئینن.
مەترسیا نەبوونا هشیارییا دیرۆكی و سیاسی ژی، كێمتر نینە ژ لاوازییا زمانی. ئەو پەرلەمانتارێ، كو شارەزاییەكا هوور د دیرۆكا ئالۆزا ئیراقێ دا نەبیت، و شارەزای سروشتێ سیستەمێ فیدرالی یان هەڤسەنگیێن هێزێن سیاسی نەبیت، دبیتە ئێكێ بێ شیان، كو ب شێوەیەكێ كاریگەر دانوستاندنان بكەت. خولێن بەری نوكە یێن پەرلەمانی دیار كرینە، كو هندەك پەرلەمانتارێن كورد ب شێوەیەكێ سادەیی سەرەدەری د گەل دۆسیەیێن هەستیار كرینە، یان گۆڕەپان بۆ پەرلەمانتارێن شارەزاتر ڤالا هێلاینە، و ئەڤێ چەندێ ڕێك دایە، كو قانوون و یاسایێن، كو خزمەتا بەرژەوەندیێن هەرێمێ ناكەن و تایبەتمەندییا وێ یا دەستووری ناپارێزن بهێنە دەربازكرن.
د سەر ڤێ چەندێ را، ناكۆكییا ناڤخۆیی د ناڤبەرا هێزێن كوردی دا، بوویە ئەگەرێ كووركرنا ئاریشەیان ل شوینا چارەسەركرنا وان. ل شۆنا كو پەرلەمانتارێن كورد بەرەیەكێ ئێكگرتی بۆ پاراستنا مافێن دەنگدەرێن خۆ پێك بینن، ب بەرنامە و گۆتارێن جودا، و حەتا هندەك جاران دژ ب ئێك، چووینە د پەرلەمانی دا. مەترسییا دیمەنی زێدەتر دبیت، دەمێ هندەك بەربژێرێن ئیراقی درووشمێن وەكو «ژ فاوێ حەتا خانەقینێ… ئیراقەكا ئێكگرتی» بلند دكەن. ئەڤ گۆتارە، هەرچەندە ژ سەرڤە، بانگەوازەكە بۆ ئێكگرتیا نیشتیمانی، لێ هەلگرێ مەیلەكا ناڤەندییا توندە، كو دبیت وەكو ب ئارمانجكرنا تایبەتمەندییا هەرێما كوردستانێ بهێتە تێگەهشتن، كو دەستووری دیار كریە. و ل ڤێرێ گرێ كویرە دكەڤیت: ئەو پەرلەمانتارێن كورد یێن كو ئامرازێن زمانێ عەرەبی و شارەزایییا سیاسی و دیرۆكی نینن، شیان نینە بەرسڤێ بدەن یان ڕوو ب ڕوویێ گۆتارێن وەها ببن، و ئەڤ چەندە هەلوەستێ كوردی د دەمێن هەستیار دا د ناڤ پەرلەمانی دا لاواز دهێلیت.
ل ڤێرێ، پێدڤیەكا زەلال بۆ پێداچوونێ د پیڤەرێن هەلبژارتنا بەربژارێن كورد دا دیار دبیت. باشترە ژ نوكە وێڤە بەربژاركرن ل سەر بنەمایێ وەفادارییا حزبی یان خێزانی یان عەشیرەتی نەمینیت، بەلكو دڤێت میكانیزمێن ئاشكرا بهێنە بكارئینان، كو تاقیكرنێن زمانی و دیرۆكی و سیاسی بخۆڤەبگریت، زێدەباری هەلسەنگاندنا شیانێن بەربژێران بۆ شرۆڤەكرن و دەربڕینێ و وەرگرتنا بڕیارا بلەز. هەر كەسەكێ ژ ڤان تاقیكرنان دەرنەچیت دڤێت نەهێتە بەربژێركرن. بەرەڤانیكرن ژ بەرژەوەندیێن كوردی د ناڤ پەرلەمانی دا پێدڤی ب پەرلەمانتارێن خودان شیان هەیە، كو خودان زمانەكێ ب هێز، دیتنەكا سیاسی یا كوور و تێگەهشتنەك بۆ وێ دیرۆكێ بن یا كو پەیوەندی د ناڤبەرا بەغدا و هەولێرێ دا پێك ئینای. بێی هەبوونا ڤان ئامرازان، دێ نوێنەرایەتییا كوردی پتر ژمارەیی بیت ژ جۆری، و دێ پەرلەمان مینیت گۆڕەپانەك، كو قانوونێن چارەنڤیسساز تێدا بهێنە دەربازكرن ل بەرامبەر وان دەنگێن، كو پێدڤی بو، كو د و چالاك و كاریگەر بان.

هیام حاجی ئەحمەد

ژ دەمێ كو ئێكەمین دلۆپێن زێرێ رەش ژ ناڤا ئەردێ رۆژهەلاتا ناڤین دەركەتین، دەڤەر بوویە دلێ ململانێیا د ناڤبەرا هێزێن مەزن دا، كو هەڤپەیمانی ل سەر هاتنە گرێدان، شەر هاتنە هەلگیرساندن و نەخشەیێن هەژموونێ ل سەر بنەمایێ ووزێ سەرژنوو هاتنە دارشتن. و ئەڤرۆ، ل گەل زێدەبوونا گۆهۆرینێن جیۆپۆلیتیكی، هەرێما كوردستانێ ل هەمبەر قۆناغەكا نوی راوەستیایە، كو تێدا سنوور نە ب قەلەمێن داگیركەران وەك «سایكس – پیكۆ» یا بەری سەد سالان، بەلكو ب هێلێن بۆریێن پەترۆلێ، گرێبەستێن وەزیێ و هەڤپەیمانیێن ئەولەكاری یێن دەربازبووی بۆ كێشوەران دهێنە كێشان.
ویلایەتێن ئێكگرتی، ئەوێن كو هەژموونا پەترۆلێ پشتی شەڕێ جیهانیێ دووێ ژ بەریتانیا وەرگرتی، هێشتا وەسا دبینیت، كو مانەڤا دۆسیەیا وزەیا ئیراقێ ب ئێكگرتی ل ژێر كونترۆلا بەغدا، ل گەل ڤەبوونەكا هەژماركری ل سەر وەبەرهێنانێن كوردستانێ، باشترین شێوازە بۆ مسۆگەركرنا سەقامگیریەكا رێژەیی، كو بەردەوامییا هنارتنێ بپارێزیت و دەرگەهی ل هەمبەر هەر بەرفرەهبوونەكا رۆسی یان چینی بگریت. ل هەمبەر، مۆسكۆ كار دكەت بۆ شكاندنا دیوارێ هەژموونا ئەمریكی ب رێیا پرۆژەیێن ووزێ و هەڤپەیمانیێن هەرێمی، ب پشتەڤانییا هەڤبەشیێن دگەل ئیران و سووریێ و ڤەبوونەكا بەرفرەهـ ل سەر چینێ. ژلایێ خۆڤە، پەكین ل رۆژهەلاتا ناڤین وەك حەلقەكا سەرەكی د دەستپێشخەرییا «كەمەربەند و رێ» دا دبینیت، كو ئیراق و كوردستانێ دكەتە تەوەەرەكێ گرنگ د مسۆگەركرنا رێرەوێن ووزێ یێن كو ئاسیا ب ئەوروپا ڤە گرێددەن.
ب دیتنا بەغدا، پەترۆلا هەرێمێ بتنێ ژێدەرەكێ دارایی نینە، بەلكو كارتەكا هێزێ یا ستراتیژیە. هەرێم دكەڤیتە سەر رێرەوێن كو دشێن هەژموونەكا هەرێمی و نێڤدەولەتی بدەنێ ئەگەر ئازادییا هنارتنا ژێدەرێن خۆ و گرێدانا گرێبەستێن راستەوخۆ دگەل كۆمپانی و وەلاتان بپارێزیت. ئەڤ هەژموونە، ئەگەر بهێتە چەسپاندن، دبیت كوردستانێ نەك بتنێ بكەتە هەڤپشەكك د ئیراقێ دا، بەلكو بكەتە یاریزانەكێ هەرێمی یێ سەربخۆ د كاریگەریێ دا، كو ئەڤ چەندە ل بەغدا وەك هەڕەشەیەك ل سەرناڤەندیا دەستهەلاتا فیدرالی دهێتە دیتن.
لێ دیسا ژی، بنەمایێ دەستووری و قانوونی ژ هەلوەستێ هەرێمێ یێ رۆهنە، ماددەیێ 112 ژ دەستوورێ ئیراقێ دیار دكەت كو رێڤەبرنا پەترۆل و گازێ ژلایێ حكومەتا فیدرالی ڤە ب هەماهەنگی دگەل هەرێم و پارێزگەهێن بەرهەمهێنەر دهێتە كرن، ب شێوەیەكی، كو بەلاڤكرنەكا دادپەروەرانە یا داهاتان مسۆگەر بكەت. یا گرنگتر ئەوە، كو رێككەفتنەكا فەرمی ل سالا 2007 د ناڤبەرا حوكمەتا هەرێما كوردستانێ و حوكمەتا فیدرالی ب سەرۆكاتیا نوری مالكی ڤە هاتبوو ئیمزاكرن، كو تێدا هاتیە، ئەگەر قانوونا پەترۆل و گازا فیدرالی ل پەرلەمانی هەتا هەیڤا گولانا وێ سالێ نەهێتە پەسەندكرن، مافێ هەرێمێ یە، كو گرێبەستان دگەل كۆمپانیان بكەت و ژێدەرێن خۆ ل دویڤ قانوونا خۆ یا ناڤخۆیی پێشبێخیت. و ژبەر كو قانوونا هەتا ئەڤرۆ نەهاتیە پەسەندكرن، جموجۆلێن هەرێمێ نە بتنێ خودان رەوایەتیەكا سیاسی نە، بەلكو یاسایی نە ژی، كو سەرۆكێ كۆچكری جەلال تالەبانی وی دەمی دانپێدان پێ كربوو.
و د دلێ ڤی دیمەنی دا، حكومەتا ئیراقێ و دگەل وێ دا ئالیێن هەرێمی و نێڤدەولەتی مەترسییا ب خودانبوونا هەرێمێ ب ڤێ كارتێ زانی، لەورا هندەك ئالیان ل بەغدا پەنا برە بەر بكارئینانا كارتا مووچەیان وەك ئامرازەكێ فشارێ یێ ستراتیژی ل سەر حوكمەتا هەرێما كوردستانێ، ب ئارمانجا ستاندنا دۆسیەیا پەترۆلێ ژ دەستێ وێ. ئەڤ كریارە بتنێ دارایی نەبوو، بەلكو پشكەك بوو ژ پلانەكا هزركری بۆ هەلكرنا نەرازیبوونا جەماوەری ل جادەیا كوردی، ب رێیا بێبەهركرنا مووچەخۆران ژ مافێن وان و گرێدانا قەیرانێ ب گۆتارەكا راگەهاندنێ، كو بەرپرسیاریێ بێخیتە سەر هەولێرێ. یا مەترسیدارتر ئەوە، كو هندەك هێزێن ئۆپۆزسیۆنا كوردی، ب زانابوون یان بێ زانابوون، بوونە ئامرازەكێ پالدەر بۆ ڤێ سیاسەتێ، كو گۆتارا بەغدا هەلگرت و ل ناڤخۆ بەلاڤكر، كو ڤێ چەندێ بەرگەكێ سیاسی و راگەهاندنێ دا حكومەتا فیدرالی بۆ بەردەوامبوونێ ل سەر فشارێ. و ڤێ پێنگاڤێ كاریگەرییا خۆ د لاوازكرنا بەرەیێ ناڤخۆیی یێ هەرێمێ دا سەلماند، لێ د هەمان دەم دا تۆڤێن قەیرانەكا سیاسی یا كویر چاندن، كو راستڤەكرنا شوینوارێن وێ د پاشەرۆژێ دا دێ كارەكێ گران بیت. ل داویێ دێ هەموو لایەن زانن، كو بها و زیانێن ڤێ سیاسەتێ گەلەك مەزنتر بوون ژ هەر دەستكەفتەكێ سیاسی یێ دەمكی.
هەولێن پالدانا كوردستانێ بۆ دەستبەرداربوونێ ژ دۆسیەیا پەترۆلێ بتنێ ناكۆكیەكا ئیداری نینە ل سەر دەستهەلاتان، بەلكو شەرەكێ هەبوونێ یە ل سەر پاشەرۆژا بڕیارا كوردی. دەستبەرداربوون ژ ڤێ كارتێ رامانا ژدەستدانا گرنگترین ئامرازێن بەرەڤانیێ یە ژ پێگەهـ و مافان د ئیراقەكێ دا، كو هەڤسەنگیێن هێزێ دگەل هەر قەیرانەكێ دگۆهرن. پەترۆل بۆ هەرێمێ نە بتنێ ژێدەرێ پارەداركرنێ یە، بەلكو پێكهاتەیەكێ سەرەكی یە د ئاسایشا وێ یا نەتەوەیی و سەربخۆیا بڕیارا وێ دا.
دیرۆك مە فێر دكەت، كو دەرفەت ناهێنە دان، بەلكو ب هێز و شارەزاییێ دهێنە ستاندن، بەری كو یێن دی رێسایێن یاریێ بدانن. و ئەگەر «سایكس-پیكۆ» یا ئێكێ سنوورێن دەڤەرێ ب هێلێن داگیركەری سەرژنوو كێشابن، «سایكس- پیكۆ» یا بهێت دێ ب هەڤسەنگییا هێزێ ل سەر ئەردی هێتە كێشان، كو تێدا هێلێن بۆریێن پەترۆلێ و رێرەوێن بازرگانیێ جهێن هەژموونێ دیار دكەن.
ژ بەر هندێ، ل هەمبەر حوكمەتا هەرێما كوردستانێ بەرپرسیاریەتەك هەیە بۆ دارشتنا دیتنەكا ستراتیژی بۆ سالێن بهێت، كو ل سەر بنەمایێ پێشئێخستنا ژێرخانەیا پەترۆلێ‌ و گازێ و راكێشانا هێلێن هنارتنێ بەر ب توركیا، ئەورۆپا و كەنداڤی، دگەل پاراستنا پەیوەندیێن هەڤسەنگ دگەل واشنتۆن، ئەنقەرە، مۆسكۆ، تاران و پەكینێ، و بهێزكرنا شیانێن بەرەڤانی و ئەولەكاریێ بۆ پاراستنا ڤان ژێدەران. چونكی كونترۆلكرنا هێلێن هنارتنێ دێ مینیتە فاكتەرێ ئێكلاكەر د دیاركرنا پێگەهێ هەرێمێ دا ل سەر نەخشەیێ هێزا هەرێمی و نێڤدەولەتی.
و كوردستان ئەڤرۆ ل هەمبەر ساتەكا دیرۆكی یا جوداكەرە: یان دێ دەست ب دەستپێشخەریێ گریت و پێگەهێ خۆ د دلێ زریانا بهێت دا چێكەت، یان دێ پاشەرۆژا خۆ هێلیتە بارمتەیێ بڕیارێن، كو ل پایتەختێن دویر دهێنەدان.

هـیام حـاجی ئـەحمەد

ئەم ل بەر دەمێ هەلبژارتنێن پەرلەمانێ ئیراقێ نە، كو وێستگەهەكا سیاسی یا چارەنڤیسسازە د دیرۆكا هەرێما كوردستانێ دا و كێمتر ژ چ هەڕەشەیەكا ئەمنی یان ئابووری نینە. وەك هەر پێشبڕكەیەكا هەلبژارتنان، ڕكابەری د ناڤبەرا بەربژاران دا توند دبیت و كەمپین و گۆتار زێدە دبن، حەتا نێزیك دبیت ببیتە شەڕەكێ ڤەكری، چ د ناڤبەرا حزبان دا بیت یان حەتا د ناڤبەرا ئەندامێن ئێك حزبێ ب خۆ دا. گەلەك جاران ئەم هەڤپەیمانیێن دەمكی دبینین كو ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێن تەنگ هاتینە ئاڤاكرن، ئالیێن دژبەر د بیروباوەران یان هزری دا كۆم دكەت، بتنێ بۆ بدەستڤەئینانا دەستكەفتێن هەلبژارتنان، دوور ژ وان پرەنسیپێن كارێ حزبی و سیاسی ل سەر هاتیە دامەزراندن.
بەلێ ناڤەرۆكا پرۆسەیا دیموكراسیێ، وەك ئەزموونێن سیاسی یێن سەقامگیر پشتڕاست دكەن، نە بتنێ ب ئەنجامێن سندۆقان دهێتە پیڤان، بەلكی ب هەبوونا ڕێككەفتنەكا نشتیمانی یا دەمكی ل سەر نەگوهۆڕێن نشتیمانی و ئێكڕێزیێ بەری ڕكابەریێ. د سیستەمێن دیموكراسی یێن سەقامگیر دا، فرەحزبییا سیاسی د چارچووڤەكێ دا دهێتە بڕێڤەبرن كو كیانێ دەولەتێ یان هەرێمێ دپارێزیت، چەند توندییا كەمپینەیێن هەلبژارتنان هەبیت.
د پەرتووكا خۆ دا «ڤەبژاردەیێن ب زەحمەت»، هیلاری كلینتۆن نموونەیەكێ كاریگەر ل سەر ڕامانا ڕاستەقینە یا ڕكابەرییا دیموكراسیێ نیشاددەت و دبێژیت: «ئەز و باراك ئۆباما ڕكابەرێن سەرسەخت بووین د ناڤا حزب دیموكراتی دا، هەر ئێك ژ مە هەول ددا ببینە بەربژارێ حزبێ. لێ دەمێ شەڕێ دەستپێكی ب دوماهی هاتی، مە زانی كو بەردەوامییا ناكۆكیێ دێ مە هەموویان لاواز كەت ل هەمبەر ڕكابەرێ مە یێ كۆماری. لەورا ئەم پێكڤە ل باژێرێ ئێكگرتن (Unity) ڕاوەستاین، كو ناڤێ وێ و ڕامانا وێ پەیامەكا ڕۆهن هەلگرتبوو: ئەوا دوهی ڕكابەری بوو، ئەڤرۆ بوویە ئێكڕێزی ژبۆ ئارمانجەكا مەزنتر».
ئەڤ نموونەیا ئەمریكی سەلماند كو ئێكڕێزی بۆ پشتی هەلبژارتنان ناهێتە پاشخستن، بەلكی دڤێت بەری وێ دەست پێ بكەت، ب ڕێككەفتنا هەموویان ل سەر هێلێن سۆر یێن كو دەستكاری تێدا ناهێتەكرن و پابەندبوون ب بەرژەوەندییا كیانی بەری هەر دەستكەفتەكێ حزبی یان كەسی.
و ل ڤێرە جوداهی د ناڤبەرا وەلاتێن پێشكەفتی و وەلاتێن پاشكەفتی دا دیار دبیت. د یێن ئێكێ دا، ئارمانجا بلند هەر پاراستنا دەولەتێ و بەرژەوەندیێن وێ یێن بلندە، چەند ڕكابەری توند بیت. لێ د یێن دووێ دا، ڕكابەری گەلەك جاران دبیتە خەباتەكا وێرانكەر، كو تێدا شێوازێن قەدەغەكری و هندەك جاران نە ئەخلاقی دهێنە بكارئینان: شێواندنا ناڤودەنگان، چێكرنا درەوان، ئاشكراكرنا نهێنیان، ساختەكرنا دۆسیەیان، و شكاندنا ڕكابەری ب هەر بهایەكی بیت، حەتا ئەگەر بها لاوازكرنا كیانی ب خۆ بیت.
و مخابن، هەرێما كوردستانێ ژ ڤێ دیاردەیێ بێبار نینە. گەلەك جاران هەلبژارتن دبنە شەڕەكێ ناڤخۆیی یێ پووچكەر و یا هەرە مەترسیدار ئەوە كو ئەڤ ناكۆكییە ب ڕاگەهاندنا ئەنجامان ڕاناوەستن، بەلكی درێژ دبن بۆ پەرلەمانێ كوردستانێ، و هندەك جاران ناكۆكی بۆ بەغدا دهێنە ڤەگوهاستن، لەورا ڕوی ب رویبوون ژ بەرەڤانییا هەڤپشك ل سەر مافێن هەرێمێ ل هەنبەر حوكمەتا فیدرالی، دبیتە خەباتەكا كوردی – كوردی، كو هەلوەستێ مە یێ دانوستاندنێ لاواز دكەت و داخوازیێن مە بەلاڤ دكەت، ب تایبەتی د دۆسیەیێن چارەنڤیسساز دا وەك دەڤەرێن ناكۆكی ل سەر، پشكا هەرێمێ ژ بودجەی، و سامانێن سروشتی.
ئەڤرۆ، هەرێم د قووناغەكا سیاسی و ئابووری یا هەستیار دا دەرباز دبیت، د بن فشارەكا زێدە یا حوكمەتا فیدرالی دا، كو دودل نابیت ژ بكارئینانا هەر ناكۆكییەكا ناڤخۆیی یان لاوازیەكا دانوستاندنێ. و یا كو مەترسییا هەلوەستی زێدەتر دكەت لاوازییا هندەك نوونەرێن مەیە ل بەغدا، چ ژبەر كێمیا شارەزاییێ بیت یان لاوازییا شارەزابوونێ ب یاسا و زمانان، كو دەلیڤەكا مەزنتر ددەتە نەیارێن مە كو ئەجیندایێن خۆ ل سەر حسابا مافێن هەرێمێ بسەپینن.
ئەو ئەزموونا ئەمریكی یا كو ئۆباما و كلینتۆن پێكڤە كۆمكرین پشتی ڕكابەریەكا سەخت، دڤێت ببیتە وانەیەك بۆ مە هەموویان: ڕكابەری مافەكێ ڕەوایە، لێ ئێكگرتن بەری ڕكابەریێ ئەركەكێ نشتیمانی یێ نەچارە و سازشێ هەل ناگریت. یان دێ چینە د ڕكابەریێ دا و ئەم یێن ئێكگرتی ل سەر پاراستنا هەرێمێ، یان دێ چینە د دیرۆكێ دا وەك وان كەسێن كو ڕكابەری ل سەر كورسیێ كرین و وەلات ژ بن پێیێن وان كەفتی.

* ڤەكۆلەر د كاروبارێن سیاسی یێن كوردی دا

ل هه‌ر وه‌لاته‌كێ پێشكه‌فتن ب خوڤه‌ دیتی ژ ئه‌گه‌رێ ئاڤاكرنا مَیشكێن ساخله‌م بوویه‌، و هه‌ر وه‌لاته‌كێ داهێنان و ئافراندن بخوڤه‌ دیتبیت، ژ ده‌رئه‌نجامێ وه‌رگرتنا بیر و بوَچوونێن وه‌لاتیێ خوه‌ بوویه‌، كو زوَر گرنگی دایه‌ بیر و بوَچوون و پێشنیارێن ته‌خا ژ هه‌موو یا كێمتر ژبوَ ده‌ستنیشانكرنا ئاریشا و دیاركرنا چاره‌سه‌ریێ ، بگره‌ ژ بچوكترین ئه‌ندام تا دگه‌هیته‌ به‌رزترین پله‌، سه‌ركه‌فتنا هه‌ر وه‌لاته‌كی دزڤریت بوَ هه‌بوونا ره‌خنێ و گیانێ دانپیدانێ ب هه‌ر پلانه‌كا نه‌ سه‌ركه‌فتی، ژبوَ وه‌رگرتنا مفای ژ سه‌ربوَرا ، لێ ل وه‌لاتێن روَژهه‌لاتی بگشتی و ل هه‌رێما كوردستانێ ب تایبه‌ تی زوَر بساناهی بریارێن چاره‌ نڤیساز ژ كه‌سه‌كێ خودان پله‌ به‌رز ده‌ردكه‌ڤن، چنكو خودان پله‌یه‌ پیدڤیه‌ وێ ده‌سته‌هه‌لاتێ دیار بكه‌ت، و ئه‌ڤه‌ نه‌ یا سه‌یره‌ ل وه‌لاتێن روَژهه‌لاتی، كو هه‌ریما كوردستانێ ژی ئێك ژ وان وه‌لاتایه‌، و نموونه‌ ژی دزوَرن، بێی دووڤچوونه‌كا كوور و ڤه‌كوَلینه‌كا زانستی بریار و سیسته‌م ده‌یناندن و گوهوَڕین و ب جورعه‌ته‌كا مه‌زن چنكو نه‌ سزا و نه‌ دووڤچوون و نه‌ لادان و نه‌ كه‌س به‌رپرسه‌ ژ وێ تاوانێ ئه‌گه‌ر هات و سه‌ر نه‌كه‌فت.
ل ڤان سالێن چوویی گه‌له‌ك گوهۆڕین ل كه‌رتێن جوره‌ و جور هاتنه‌كرن ، و ڤان گوهۆڕینا كارتیكرنه‌كا ئه‌رینی و نه‌رینی هه‌بوویه‌، و به‌لكی ل هنده‌ك كه‌رتا كاتێكرنه‌كا نه‌رینی زوَر ژی هه‌بوویه‌ لێ زیانین مه‌ زن نه‌بووینه‌، چنكو گرنگیا هنده‌ك كه‌رتا زوَرتره‌ ژ هنده‌ك كه‌رتێن د؛ كه‌رتێ په‌روه‌ردێ ژی ئێك ژوان كه‌رتێن زوَر گرنگه‌، كو گوهۆڕین بخوڤه‌ دیتینه‌ د ڤان سالێن چوویی دا، ئه‌ڤجا ئه‌و گوهۆڕینێن هاتینه‌ گوَڕه‌پانێ بێی ڤه‌كوَلین یان زه‌مینا وان گوهۆڕینا هه‌بیت، هه‌روه‌سا ئه‌ڤ گوهۆڕینه‌ دهێنه‌كرن بێی پرسیار ژ ماموستای بهێته‌كرن، بوَچی پرسیار ژ ماموستای بهێته‌كرن؟؟؟ چنكو هه‌بوونا ماموستای یا روَژانه‌ د ناڤ قوتابیان دا پتر ژ هه‌موو یا دزانیت چ گوهۆڕین دفه‌رن و چ بوَ قوتابیا بمفایه‌، له‌وما دبێژم: پێدڤیه‌ پرسیار ژ وێ ته‌خێ بهێته‌كرن. جهێ داخێ یه‌ ڤان گوهۆڕینا كارتێكرنه‌كا ئێكسه‌ر كریه‌ سه‌ر كارگێریا په‌روه‌دێ و قوتابخانا و قوتابیا، كو ئێخستینه‌ شاشیه‌كا مه‌زن چ د رێڤه‌ برنا بابه‌تی دا یان دانانا نمرا، كو هه‌ر ده‌مه‌كی ب شێوه‌یه‌كی نه‌! لێ گونه‌ها مه‌زن نه‌به‌س گوهۆڕینن، به‌ لكو شاشی و كاره‌ ساتا مه‌زن ئه‌وه‌، بێده‌نگیا په‌روه‌ردێ و سه‌رپه‌رشت و رێڤه‌به‌ ر و ماموستایانه‌ بوَ ڤان سیسته‌م و بریارا.
پێدڤیه‌ ئه‌و نافێ خوه‌ بكاربینن(په‌روه‌رده‌) و بێژن به‌سه‌ بوَ ڤان سیسته‌م و پلانێن نه‌ سه‌ركه‌فتی یێن( فاشل )، تا كه‌نگی دێ قوتابیێ مه‌ بیته‌ قَوربانیێ ڤان پلان و سیسته‌ما! ل دووڤ هزرا من: ئه‌گه‌ر په‌روه‌رده‌ و فێركرن ب ڤی شێوازی بمینیت دێ پاشه‌روَژه‌كا ره‌ش و جڤاكه‌كێ نه‌زان په‌یدابیت، ئه‌رێ وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ چ جاران ڤه‌كوَلینان ناكه‌ت ل سه‌ر وان گوهۆڕینان؟؟؟!! دسه‌ركه‌فتینه‌ یان نه‌؟؟ یان تا چ ڕادده‌ كارتێكرن ل فێركرنێ كریه‌ ؟؟ له‌وما من بفه‌ردیت ڤه‌كوَلینه‌كێ ل سه‌ر ئاماده‌یا خوه‌ بكه‌م ژبوَ هه‌لسنگاندنا سیسته‌مێ هه‌لبژارتنا، و بوَ من دیار بوویه‌ كاره‌ساته‌كا مه‌زن بوو ، ئاماده‌ یا مه‌ پرسیاره‌ك ئاماده‌ كر، مه‌ ئه‌و پرسیار كرنه‌ دوو شێواز، شیوازێ هه‌لیژرتنا و شیوازێ پرسیارێن پێناسه‌ و شروَڤه‌ كرن و هه‌ژمارتن و هوَی، كو هه‌ردوو پرسیار وه‌ك ئێك بوون تنێ شێواز هاته‌ گوهۆڕین، بوَ مه‌ دیار بوو كو قوتابی ب شێوازێ هه‌لبژارتنا، بارا پتر ده‌رباز بوون، چنكو ب ساناهی قوَپیا هاته‌ كرن ل سه‌رABC، و شێوازێ شروَڤه‌ كرنێ هه‌موو سه‌رنه‌كه‌فتن و نمرێن زوَر لاواز ئینا ، پاشی داخاز ژ هنده‌ك قوتابیا هاته‌ كرن ژبوَ به‌رسڤدانا هنده‌ك پرسیارا، كو پرسیار ژ چار قوتابیا هاته‌ كرن كا ب چ شێوه‌ و چه‌ند ده‌م ژمێرا دخوینن، قوتابیێ ئێكێ به‌رسڤدا و گوت: ئه‌ز ناخوینم و ل دووڤ شانسی ئه‌زموونا دكه‌م و پار من په‌رتووك نه‌ ڤه‌كریه‌ و بشانسی ده‌رباز بووم، قوتابیێ دووێ به‌ رسڤدا و گوت: مه‌ قوتابیه‌كا زیره‌ك به‌رتیل كریه‌ بوَ مه‌ بێژیت به‌رامبه‌ر(پازده‌ هزارادینارا)، قوتابیێ سیێ گوت: مه‌ د پوولێ دا پێنوَس و ژێبه‌ر و قه‌له‌م تڕاش كڕینه‌ هێما و هه‌موو پوول بكار دئینیت بوَ ABC، و ده‌مێ پرسیار ژ یێ چارێ هاتیه‌ كرن گوت: ب رێكا نامێن تێله‌فوَنا بوَ من پرسیار دهێن. باشه‌ ئه‌گه‌ ر ئه‌م ب ڤی شێوازی قوتابی فێر بكه‌ین دێ چ جورێ نفشی بوَ پاشه‌روَژێ په‌یداكه‌ین؟ ئه‌رێ ئارمانج ژ فێركرنێ ب تنێ خاندن و نڤیسین و ده‌رباز بوزنه‌ ژ قوَناغه‌كێ بوَ قوَناغه‌كا دی یان ڤه‌كرن و ئاڤاكرن و ره‌وشه‌نبیركرنا مێشكانه‌؟ له‌وما دبێژم: وه‌زاره‌ تا په‌روه‌روه‌ ردێ د سه‌كه‌راتێ دایه‌ ئه‌گه‌ر ئێمرجنسی نه‌كه‌ن دێ به‌ره‌ڤ پاشه‌روَژه‌كا ره‌ش چین.

پشتی داگیر كرنا شنگالێ و ده‌وروبه‌رێن وێ ژلایێ داعشێ ڤه‌، هاتنا هژماره‌كا زۆر یا ئاواره‌یان بوَ دهوَكێ و ده‌ور به‌رێن وێ، كو لدووف ئامارا هاتیه‌ دیاركرن ئاواره‌ دوو جارا پتر لێ هاتینه‌ ژ خه‌لكێ دهوكێ ، لێ د سه‌ر ڤی سه‌ر و به‌رێ نه‌ خوه‌ش یێ كوردستان تێدا دبووریت پشتی بڕینا بوَدجه‌یی ژ هه‌رێما كوردستانێ و به‌رێ دانا ڤێ له‌مشتا ئاواره‌یان بۆ هه‌رێما كوردستانێ دا گرفتێن هه‌رێمێ ژبه‌ر ده‌ست ب ده‌ركه‌ڤن و سه‌ركرداتیا كوردستانێ بكه‌ڤیته‌ بن فشارێن ناڤخوه‌یی، لێ خه‌لكێ كوردستانێ ب ته‌ڤایی و ب تایبه‌ت خه‌لكێ دهوكێ بوَ دوژمنان دیاركر، كو ئه‌م ملله‌ته‌كین خوه‌ بوَ دوژمنی ناچه‌مینین، ل گۆره‌یی شیان و ده‌رفه‌تان سه‌ره‌ده‌ریه‌ك باش ل گه‌ل ڤێ له‌مشتا ئاواره‌یان و بێ بۆدجه‌یێ هاتیه‌كرن و قه‌یران هه‌تا راده‌كی ژبه‌رده‌ست ده‌ر نه‌كه‌ڤتیه‌، لێ پێدڤیه‌ حكومه‌تا كوردستانێ به‌رسڤا ڤێ پسیارێ زانیبا، ئه‌و ژی لایه‌نێ هه‌ری مه‌زن یێ خویكا بنه‌جهكرنا ئاواره‌یان دای د ڤی كاودانی دا بێ گومان ئه‌و ژی قوتابیێن دهوكێ و ده‌وروبه‌ رێن وێ بوون، ده‌مێ بریار هاتیه‌دان ژ بوَ ڤه‌كرنا ده‌رگه‌هێن هه‌موو قوتابخانان بوَ ئاواره‌یان، بێی دانانا پلانه‌كا رێكخستی یان هزر د وێ چه‌ندێ دا بهێته‌ كرن، ئه‌رێ ل ده‌مێ هاتنا وه‌رزێ خاندنێ چاره‌نڤیسێ قوتابی دێ چ بیت؟ و دێ ب چ ره‌نگ خاندن د ڤان جوَرێن قوتابخانێن كاڤل دا هێته‌كرن ؟
وه‌كو مه‌ هه‌موویان ب چاڤێن خوه‌ دیتی كو بریاره‌كا زۆر نه‌یا د جهێ خوه‌ دا بوو ، گه‌له‌ك زیان ب قوتابی و قوتابخانان كه‌فتن ، ئه‌نجامێن خراب یێن ڤێ بریارێ باش دیار بوون ده‌مێ ئه‌زموونێت وه‌رزێ دووێ ده‌ستپێكرین و رێڤه‌به‌رێن قوتابخانا كه‌تینه‌ ئاریشه‌كا مه‌زن ئه‌وژی نه‌بوونا هوَلێن ئه‌زموونا و ب نه‌چاریڤه‌ به‌هرا پتر ژ قوتابیان ل هوَلێن مزگه‌فتان ئه‌زموون كرن د كاودانه‌كێ گه‌له‌كێ خراب دا، ژ هه‌موو لایاڤه‌، بگره‌ ژ ( لایه‌نێ) ده‌ورنی ڤه‌، و نه‌بوونا ئارامیێ و نه‌بوونا زه‌مینا ئه‌زموونا ژ به‌ر هه‌بوونا خێزانێت ئاوارا د ئاڤاهیێن قوتابخانان دا و هه‌بوونا ده‌نگه‌ ده‌نگێ زاروَیێن ئاواره‌یان د قوتابخانێ دا، كو دبوو ئه‌گه‌رێ تێكدانا هزرا قوتابی و گه‌له‌ك جارا دابینین زاروَكێن ئاواره‌یان دهاتنه‌ د ناڤ هوَلێن ئه‌زموونان دا و. .. هتد، لێ ل سه‌ر ڤان هه‌موو نه‌خوه‌شیا ژی دا قوتابی یێ به‌رده‌وام بوو ، لێ ئاریشه‌ مه‌زنتر لێ هات ده‌مێ هاتنا وه‌رزێ زڤستانێ.
یا من دڤێت دیار بكه‌م ژ ڤێ پێشه‌كیێ، ل وی ده‌مێ په‌روه‌ردا دهۆكێ مژوولی چاره‌سه‌ریه‌كێ بوو بۆَ وێ ئاریشێ، قوتابیێن هه‌ردوو پارێزگه‌هێن دی دبه‌رده‌وام بوون ل سه‌رخاندنێ ، هه‌رچه‌نده‌ ئاریشه‌ هاته‌ چاره‌سه‌ركرن، هنده‌ك قوتابخانا ل دوماهیكا هه‌یڤا یازده‌ ده‌ست ب خواندنێ كر و هنده‌كا ل دوماهیكا هه‌یڤا دوازده‌، ڤێ چه‌ندێ كارتێكرنه‌كا ئێكجار یا خراب ل سه‌ر ره‌وشا قوتابی كریه‌ ب تایبه‌ت قوتابیێ قۆناغا دوازدێ، چونكو ئێك جوَرێ پسیارا هه‌یه‌ بوَ ڤێ قوَناغێ ل سه‌رانسه‌ری كوردستانێ و ب چ ره‌نگ بیت دڤێت په‌رتووك ل دوماهیكا سالێ ب دوماهیك بهێت، ژبه‌رڤێ چه‌ندێ دبێژم كا دادپه‌روه‌ریا وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ د دانانا پسیارێن گشتی یێت قۆناغا دوازدێ دا؟!
ئه‌رێ قوتابیێ پارێزگه‌ها هه‌ولێرو سلێمانیێ توَشی وێ كاره‌ساتێ بوویه‌ یا قوتابیێ دهوكێ توَش بووی؟؟
ئه‌رێ بارێ ده‌رونیێ قوتابیێ دهوكێ و گیروبوونا وی یان ده‌ربازبوونه‌كا بله‌ز د سه‌ربابه‌تان دا به‌رچاڤ هاته‌گرتن ده‌مێ ئه‌ڤ جوَرێ پسیاران هاتیه‌ دانان ؟؟؟ ئه‌رێ هه‌لسنگاندنا قوتابیێ د نه‌هـ هه‌یڤان دا بابه‌تی بخوینیت وه‌كی وی قوتابیه‌ یێ د شه‌ش هه‌یڤان دا بخوینیت ؟؟؟!!
بێگومان به‌رسڤا ڤان پسیاران، دێ نه‌خێر بیت.
نه‌خێر — چ بوَ قوتابیێ دهوكێ ل به‌رچاڤ نه‌هاتیه‌ وه‌رگرتن ، ئه‌ڤ چه‌نده‌ یا دیاره‌ ژ گازندێن قوتابیان و( شه‌تب ) كرنا زۆر یا بابه‌تان، كو ڤان جوَرێ پسیاران كارتێكرن ل ده‌رونێ قوتابیان كریه‌ و توَشی ئینفعالاتێن مه‌زن بووینه‌ و تا گه‌هشتیه‌ رادێ گریێ، هه‌روه‌سا گازنده‌ ژ لایێ ماموَستایان ڤه‌ ژی دهێنه‌كرن ودبێژن: پێدڤی بوو وه‌زاره‌تا په‌روه‌ردێ ب چاڤێ ره‌حمێ ته‌ماشای ده‌رونێ ڤی قوتابی كربا و به‌رچاڤ كرنا كاودانی و وه‌ختی و جهی هاتبا كرن د ناڤبه‌را هه‌ر ده‌ڤه‌ره‌كێ دا، له‌وما دبێژم ب نه‌بوونا دادپه‌روه‌ریێ دێ قوتابیێ دهوَكێ توَشی كاره‌ساته‌كا مه‌زن بیت و دبیت رێژه‌كا گه‌له‌ك كێم ل كوَلیژان بهێنه‌ وه‌رگرتن، له‌وما دبێژم قوتابیێن پارێزگه‌ها دهوَكێ خوَیكا سه‌ركه‌ڤتنا ئارامیادهوَكێ دده‌ن.

قۆرئانا پیروَز ل شكه‌فتا حه‌ڕا ء ل نێزیكی مه‌كه‌هێ بۆ خوَشتڤیێ خودێ محمدێ كورێ عبدالله هاته‌ خوارێ ب زمانێ عه‌ره‌بی، و د دوو قوَناغارا ده‌رباز بوویه‌، یا نهێنی و پاش یا ئاشكه‌را، و پاشی قوَناغا (ڤه‌كرنا=فتوحاتا) ده‌ستپێكر و ئه‌ڤ فتوحاته‌ نه‌ به‌س وه‌ڵاتێن عه‌ره‌بی بخوڤه‌ گرتن، به‌لكو پلان ئه‌و بۆو هه‌موو جیهانێ ب ڤه‌گریت، گه‌له‌ك وه‌ڵاتێن نه‌عه‌ره‌ب هاتنه‌ ڤه‌كرن، كوردستان ژی ئێك ژوان وه‌لاتان بوو، كو هاتیه‌ ڤه‌كرن و بۆینه‌ موَسلمان، ئه‌ڤ وه‌ڵاتێن ئه‌و ڤ فتوحاته‌ لێ دهاتنه‌كرن، نه‌زمانێ عه‌ره‌بی دزانی و نه‌ ژی خواندن و نڤیسینا عه‌ره‌بی، وه‌كی ئه‌م دزانین زمانێ عه‌ره‌بی ده‌ریا رێزمان و رامانایه‌، پرسیار ل ڤێرێ ئه‌وه‌ چه‌وا قۆرئانا پیروَز ب دروستی ل وی ده‌می هاتیه‌ شروَڤه‌كرن، كو ل دووڤ ژێده‌رێن مێژوویی بۆ مه‌ دیار دكه‌ن، ئێكه‌مین كونتاك دناڤبه‌را كوردا و عه‌ره‌با دا هاتیه‌كرن فتوحات بۆون، و زِه‌ڵامێن ئاینی یێن كوردا ل وی ده‌می هه‌می زه‌ره‌ده‌شتی بۆون، چه‌وا بۆ خه‌لكی قۆرئان و شریعه‌تێ ئیسلامێ شروَڤه‌دكرن ل وی ده‌می كه‌سێ عه‌ره‌بی نه‌دزانی ب تنێ هنده‌ك بازرگانان.
ئه‌رێ كوردان رامانا درست وه‌رگرت د ده‌مه‌كی دا كو ژمارا خوانده‌ڤانان زوَر دكێم بۆون، كو ب هژمارا تبلا دهاتنه‌ نیاسین؟
ژ بۆ به‌رسڤدانا ڤێ پرسیارێ، گه‌له‌ك ڤه‌كوڵه‌رێن تایبه‌تمه‌ند ب كاروبارین ئیسلامێ دبێژن: ئه‌و ئیسلاما دهاته‌ بكار ئینان ژ به‌رێ تا نوكه‌ ل زوَربه‌یا وه‌ڵاتان دبیژنێ ( الاسلام الشعبی)، ئه‌و ئیسلامه‌ ئه‌وا دهێته‌ ڤه‌گوهاستن ژ ژنفشه‌كی بۆ نفشه‌كێ دی، د ناڤبه‌را خێزانێ دا یان كه‌سه‌كی بۆ كه‌سه‌كی دی وه‌ك ته‌سلیمێ، كو روشنبیریا ڤان كه‌سان یا سنوورداره‌ ( المحدوده‌) و هه‌ولدانێ و زه‌حمه‌تێ نابه‌ن بۆ لێگه‌ریان و ڤه‌كوَڵینا و هوورخواندنا په‌رتووكێن جوَرا و جوَر یێن ب ئیسلامێ و شه‌ریعه‌تێ و زمان و رێزمانا عه‌ره‌بی ڤه‌ گرێدای، چونكی د شیانێن وان دا نینن، له‌وما بتنێ خوه‌ ب وان پێزانینا و شروڤكرن و ته‌ شریعاتاڤه‌ گرێدده‌ن، ئه‌وێن بۆ هاتینه‌ گوتن ژ ماموَستایێ وان، كو ماموستایێن وان ژی ژ ماموَستایێن به‌ری خوه‌ وه‌رگرتینه‌، كو دبیت ماموَستایان ژی ب رێكا گوهـ لێبوونێ زانیبیت، نه‌ ب رێكا خواندنا ژێده‌ره‌كی، هوَسا باب و باپیرێن مه‌ ژی ژ ژوان وه‌رگرتینه‌، چونكی هنده‌ك كار و ره‌فتار ژ وان عه‌ربێن ده‌سپیكێ هاتینه‌ وه‌رگرتن، ل دووڤ هزرا مه‌ ئه‌ڤه‌ بسلمانه‌تیه‌، لێ ئه‌گه‌ر ئه‌م بزڤرینه‌ ره‌سه‌ناتیا وان كاران و ره‌فتاران دێ بینین هێشتا دزڤڕن بۆ چه‌رخێ جاهلیێ ئانكو یێ به‌ری هاتنا ئیسلامێ.
ئه‌گه‌ر ئه‌م ته‌ماشه‌ی خه‌لكێ خوه‌ بكه‌ین رێژا نه‌خوونده‌واریێ كێمه‌ یان دزانن بخوینن و بنڤیسن، لێ چ روَشنبیریا وه‌سا نینه‌، كو هزرا خوه‌ ب كاربینیت بۆ ژێك ڤاڤارتنا خه‌له‌تیێ ژ درستیێ، یان ژ ئه‌گه‌رێ نه‌زانینا زمانێ عه‌ره‌بی و پشتبه‌ستنا خوه‌ دانایه‌ سه‌ر زه‌ڵامێن ئاینی، كو ل دووف قه‌ناعه‌تا كه‌سێن نه‌روَشنبیر هه‌موو زه‌ڵامێن ئاینی د ئاینێ ئیسلامێ دا د مه‌له‌ڤانن.
یا من دڤێت روَهن بكه‌م ئه‌ڤه‌یه‌: ئه‌گه‌ر ئه‌م خه‌لكێ خوه‌ فێری زمانێ عه‌ره‌بی نه‌كه‌ین، مه‌زنترین چه‌ك ل پاشه‌روژێ دێ هێته‌ بكارئینان و دبیت هه‌تا كارتێكرنێ ل ده‌وله‌تا كوردی ژی بكه‌ت، كو ئه‌و ژی (چه‌كێ هزری ) یه‌، نه‌زانینا زمانێ عه‌ره‌بی باشترین فاكته‌ره‌ بۆ سه‌ركه‌فتنا ڤی چه‌كی، چونكی ئاینێ ئیسلامێ عه‌ره‌بیه‌ و هه‌موو ئایه‌ت ب زمانێ عه‌ ربی هاتینه‌ خوارێ و نه‌زانینا زمانێ عه‌ره‌بی خوه‌ش ده‌لیڤه‌یه‌ بۆ خاپاندنا خه‌لكێ مه‌، ژلایێ ده‌رونی ڤه‌ ژی خه‌لكێ مه‌ هزردكه‌ت هزركرن د ئاینی دا هێلا سوَره‌ و پێدڤیه‌ لێ ده‌رباز نه‌بین و نه‌ چ ژێ بزانین، به‌لكو ئه‌و بتنێ كارێ زه‌ڵامێن ئاینی یه‌ و ده‌ربازبوون ژ وێ هیلێ وه‌كی ئه‌م تێگه‌هاندین ڤه‌كرنا ده‌رگه‌هێن جه‌هنه‌مێ یه‌، ئانكو ب كورتی وه‌رگرتنا پێزانینا ل سه‌ر ئاینی ب كوره‌تی.
بێ گومان كاودانێن نوكه‌ یێن هه‌رێما كوردستانێ تێ دا ده‌رباز دبیت باشترین زه‌مینه‌یه‌ بۆ دوژمنی بۆ به‌ڵاڤكرنا هزرێن توَندڕه‌و و خاپینوَك و خاپاندنا گه‌نجێن مه‌ ل مزگه‌فتان، به‌ لگه‌ ژی گه‌له‌كن، ئه‌و توَرا هاتیه‌گرتن ل هه‌ولێرێ هه‌موو هاتبونه‌ رێكخستن ل مزگه‌فتان، بێگومان ده‌ستێن زه‌ڵامێن ئاینی ژی د گه‌لدا هه‌یه‌، ژ به‌ركو یێ وێ هزرێ و قه‌ناعه‌تێ د مێشكێ واندا دچینیت، هه‌روه‌سا بلا ژ بیرا مه‌ نه‌ چیت ئه‌و روودانا به‌ ری چه‌ند ساڵا ل زاخوَ په‌یدا بووی هه‌ر دزڤڕیت بۆ پیاوه‌كێ ئاینی یێ توندڕه‌و، كو شیا ب چه‌ند چركا ئاگرێ هزرێن خوه‌ ژ زاخوَ تا سێملێ بگه‌هینیت، ئه‌ڤه‌ هه‌موو دزڤڕیت بۆ نه‌ زانینا زمانێ عه‌ربی و روشنبیریا لاواز، كو ب ساناهی كوَنتروَڵكرنا مێشكێ وان بهێته‌ كرن، تا گه‌هشتیه‌ وێ راددێ هنده‌ك ژ خه‌لكێ مه‌ ل وێ باوه‌ریێ نه‌، كو ده‌وله‌تا ئیسلامی دێ پتر وان پارێزیت ژ ده‌وله‌ته‌كا كوردی، له‌وما دخازم به‌رهه‌ڤی كرن ژ بۆ ڤی چه‌كێ دژوار بهێته‌ كرن نه‌ بتنێ برێكا په‌یداكرنا توَپ و ده‌بابا و میلانان لێ ب رێكا زانینا زمانێ عه‌ره‌بی و بزاڤ بهێنه‌كرن ژ بۆ دانانا سیسته‌مه‌كێ په‌روه‌ردێ بۆ فێركرنا زاروَیان هه‌ر ژ زاروَكینیێ، گه‌له‌ك گرنگه‌ قوتابی فێری په‌یڤا بۆچی بكه‌ین؟ چونكی ئه‌ڤ په‌یڤه‌ دێ مه‌ ژ ده‌ریا گومانێ قوَرتالكه‌ت و به‌ره‌ڤ كنارێن راستیێ ده‌رباز كه‌ت، هه‌روه‌سا ڤه‌كرنا خوَلێن زمانێ عه‌ره‌بی و وه‌رگێرانا گرنگترین په‌رتووكێن ئاینی بۆ زمانێ كوردی، ژ بۆ قوَرتالكرن و بكارئینانا مێشكی ب رێكێن زانستی و پالپشتیكرن لسه‌ر ژێده‌رێن كه‌ڤن.