ئیمان محەمەد زاویتەی

ژ هێزا لایەنگریێ بۆ سەردەمێ سەركردایەتیێ د جیهانا ئەڤڕۆ دا، گەنج نە بتنێ پشكەكا مەزنن ژ جڤاكی، بەلكو ئەو داینەمۆ و هێزا سەرەكی یا گوهۆڕینێن سیاسی و جڤاكینە. ل دەڤەرا مە، كو رێژەیا گەنجان تێدا گەلەك بەرزە، پشكداریا وان د بڕیارێن سیاسی دا ئێدی نە بژارەیە، بەلكو پێدڤیەكا نەتەوەیی و نیشتمانییە.
١. گەنج وەك هێزا نویخوازیێ:گەنج ب سەدەمێ ئاشنابوونا وان ب تەكنۆلۆژیایا سەردەم و جیهانگیریێ، خودان هزرێن نوو و ئازادن. ئەڤە دبیتە ئەگەر كو ئەو دیتنەكا جودا بۆ چارەسەركرنا كێشەیێن سیاسی هەبیت، ب تایبەت د وارێن دیموكراسییەت، مافێن مرۆڤی و دادپەروەرییا جڤاكی دا.
٢. ژ پشكداریا سست بۆ بڕیارێن كاڕا: ل سالێن بووری، ڕۆلێ گەنجان پتر د چارچووڤەیێ دەنگدان و پشكداریا د كەمپەینێن هەلبژارتنان دا دماند. لێ ئەڤڕۆ داخوازیا گەنجان ئەوە كو د ناڤ جەرگێ بڕیاردانێ دا بن (د پەرلەمان، حكومەت و ناڤەندێن ڤەكۆلینان دا)، دا كو بڕیارێن دهێنە دان د گونجای بن دگەل پاشەڕۆژا وان.
٣. ئاستەنگێن ل بەردەم گەنجان: سەرەڕای هەبوونا شیانان، گەنج ل دەڤەرێ تووشی چەندین ئاستەنگان دبن، ژ وان ژی.
• باوەریا كێم ب گەنجان: هەبوونا سیستەمێن كلاسیك كو پتر پشت ب ئەزموونا كەسێن خودان تەمەن دەبستن.
• كێشەیێن ئابووری: بێكاری و نەبوونا سەقامگیریا دارایی دبیتە ڕێگر كو گەنج ب دلەكێ ئارام بچنە د ناڤ كارێ سیاسی دا.
• كێمبوونا هشیارییا سیاسی: پێدویستە گەنج پتر كار ل سەر لایەنێ هزری و زانستی یێ سیاسەتێ بكەن.
٤. گرنگیا پشكداریا گەنجان بۆ سەقامگیریێ: هەر جڤاكەكێ بیاڤێ پشكداریا سیاسی بۆ گەنجان ڤەكەت، ئەو جڤاك بەر ب سەقامگیریێ ڤە دچیت. چونكی نەمانا گەنجان د بڕیارێن سیاسی دا دبیتە ئەگەرێ پەیدابوونا هەستێ «پەراوێزخستنێ»، كو ئەڤە ژی د ئەنجام دا دبیتە ئەگەرێ ململانێ و نەارامیێ.
د ئەنجام دا، پێدڤیە گەنج وەك لایەنەكێ سەرەكی یێ هەڤكێشەیا سیاسی بهێنە دیتن. پێگەهاندنا نەوەیەكێ سیاسی یێ هشیار و زانا، تاكە گەرەنتییە بۆ ئاڤاكرنا پاشەڕۆژەكا گەش و سەقامگیر ل دەڤەرێ. پاشەڕۆژ ب دەستێ وان دهێتە نڤیسین، ژبەر هندێ فەرە قەلەمێ بڕیاردانێ ژی هەر ل دەستێ وان بیت.

ئیمان محەمەد زاویتەی

كاركرنا كارەكێ باش بۆ مرۆڤی د كاری دا بۆ باشیا مرۆڤی دزڤریت. بەلێ چاوانیا سەرەدەریا مە د كارێ مە دا كاریگەریەك یا ل سەر هەڤالێن مە یێن كاری هەی، پێدڤیە مە هندەك ستاندارد هەبن و ب وان ڤە دگرێدای بین، بێگومان پێدڤیە ئەم ب رەوشت و ژێهاتی و دەستپاك و جهێ باوەریێ بین دكارێ خودا. بەلێ ب گرنگی ڤە سەرەدەریێ دگەل كارێ خو بكە و یا د شیاندایە بكاربینە، هشك نەراوەستە؛ دپێشەسازی و پێشكەفتنێن خو دا یێ پێشەنگ بە، ئەگەر پێدڤی كر دەمژمێرێن زێدە بمەزێخە،بەلێ ل خو دیارنەكە كو تو كەسەكی گەلەك خو زەحمەت ددەی و فشارێ ل سەر خو دكەی، كەسەكێ بێهنفرەهـ و مل پان بە،ئەڤ چەندە دێ پتر رێزگرتنێ دەتە تە. لەورا بزاڤێ بكە یێ دلنەرم بە دگەل هەڤكارێن خو، ئەوژی وەكی تە و جارەكێ دبەرزەبووی نە، بێهنڤەدانەكێ بدە وان، و بەختەكی بدێ پیچەك ل سەر وان سڤك بكە، وان ب نموونەڤە هانبدە، ببە نمونەیەك بو ستافێ ئەندامێن نوی، بزاڤێ بكە د بوچوونا رێڤەبەرێ خو بگەهە و ب چاڤێ كومپانیێ تشتان ببینە. هەروەسا بلا هەردەم چاڤێ تە ل وان رێكا بیت یێن دێ خەلك ژی پێ بەرەف پێشڤەچن نە تو بتنێ، پتر ب شێوازێ “ئەم” باخڤە ل شوینا یێ “ئەز” تو بەشەكە ژ تیمەكێ و پێدڤیە جهێ خو تێدابكەی و ب شێوەكێ ژێهاتی و كاریگەر ببیە بەشەك ژ وێ. هەروەسا ل دەمێ ب رێڤەبرنا كارێ خو بزاڤێ بكە پیچەك بەختەوەریێ بەلاڤ بكە، دگەل خەلكی یێ ئەزمان پیس نەبە، بەرەڤانیێ ژ خەلكی بكە، بخێرهاتنا وان بكە و ل بەرامبەری وان یێ نەرم و دلوڤان بە، یێ مژویلی ئینان و برنا ئاخفتنان و بەلبەلێ نەبە، شیرەتێن خو بو خو بهێلە و پیچەك یێ دویری خەلكی بە، دێ تە پتر رێز هەبیت. و بلا تە جل و بەرگێت رهك و پێك هەبن و بكەیە بەر خو و بزاڤێ بكە خەلكی بەرێخودانەكا باش ل سەر تە هەبیت، بلا ئاستێ سەرەدەریا تە یێ بلند بیت و چاڤێ تە بلا ل كارێ تە بیت و دەمێ خو بدێ، بزاڤێ بكە نەچیە سەر كاری و بنڤی یان پێنوسان ب دزی یان ل ئەڤینیێ بگەری، تو یێ ل وێرێ دا كاربكەی، ڤێجا خو ب ویڤە مژویل بكە.بلا مرۆڤ هەردەم د سیاسەتا ژیانا ئوفیسێ بگەهیت، و بێگومان هشیاربی پشكدار نەبە، بەلێ بو بەرژەوەندیێن خو یێن تایبەت بكاربینە، نەترسە خو بهاڤێژیە پێشیێ یان خو بەخشیێ (هندی كو تو بزانی كا ئەو چ تشتە تو دێ بو بیە خوبەخش)، چ سەربلندی دتەمبەلی و خودانەپاشا ژ كاری دا نینە، شانازیێ ب خو ببە كو تو كەسەكێ كاریگەر و ژێهاتی. بەس سنورێ خو بزانە، بزانە دێ كەنگی بێژی”نەخێر” و دێ تە مەرەم ب وێ نەخێری هەبیت، نەهێلە كەسەك سروشتێ تە یێ باش بو خو ب دەرفەت وەربگریت، یێ ب بوچوون بە بێی كو یێ توند بی. خوشیێ ب وی تشتی ببە یێ تە دكەی، حەز ژ كارێ خو بكە، و كەیفێ پێ ببە بەس دگەل هندێ ژی پێدڤیە ئەم ب رەوشت و ژێهاتی و دەستپاك و جهێ باوەریێ بین.

ئیمان محەمەد زاویتەی

مێشكێ سیاسی دەریایەكا بێ وێنەیە، دێ د ناڤ بكگراوەندیا سیاسی دا خەندقی و دێ هژمێری وێ زانین و تێگەهشتنا تو تێدا بۆری. بەلێ ژبیرنەكە گوهۆرینا مێشكێ تە ئانكو گوهۆرینا جهێ تە بۆ جهەكێ باشتر ژ جهێ بۆری.
گەلەك جاران دێ بینی ئێك ژ مە دێ تووشی كەڤتنەكێ بیت، لەوما دێ هزر كەت ئەو جڤاكا تێدا تووشی شكەستنێ بووی بجه بهـێلیت و هیڤی دكەت ل جهەكێ دی سەربكەڤیت یان ئێك سەركەڤتنا خوە ب گوهۆرینا جهی یان دەمی ڤە گرێبدەت، ب راستی ئەڤە هەموو تشتەكێ بێ رامانە، ئەڤا دڤێت بهێتە گوهۆرین ب راستی مێشكێ تە یێ سیاسیە ب راستی مێشكە باوەریێ ب ڤێ هزرێ دئینیت، هندی مێشكێ تە ل گەل تە بیت گوهۆرین چ مفای ناگەهینیتە تە، تۆماس ئەدیسۆن دبێژیت: (تو نەشێی ئاریشەكێ ب هەمان مێشكێ ئەو ئاریشە چێكری چارەسەربكەی)، ژبەر هندێ دڤێت تو ژ مێشكێ خۆ بینیە دەرێ، هەكە كاودان هاتنە گوهارتن دێ شێی پتر بەرهەم و پێدانێ كەی، نەخێر، تو دشێی هەر ژ نوكە بەرهەم و پێدانێ بكەی، هەكە نە تو چ جاران نەشێی بیە مرۆڤەك بەكگراوەند د سیاسەتێ دا. گوهۆرینا ژینگەهێ هندەك جاران یا باشە و ساخلەمە، لێ گەلەك جاران ژی هێجەتەكا ڤالایە، ئەم خۆ پێ دخاپینین كو بەرانبەر خەو و ئاریشەیێن د ژیانا خۆ دا براوستین. بلا مرۆڤ د ڤان هزران دا نەژیت دا ببیتە مرۆڤەك ئاقلمەند، بلا تە هزرێن باش هەبن و مێشكەكێ سیاسی دا رووی ب رووی هەمی كاودانا ب راوەستی، من خۆ دیت ئەزێ روو ب روو كەتوارێ خۆیێ نەهاتیە گوهۆرین بوویم، وی دەمی بۆ من دوپات بوو، كو گوهۆرین د ناخێ مرۆڤی بخۆدا یا ڤەشارتیە، نە د كاودانێن دەوروبەر دا، هندیكە مرۆڤە بەرهەمێ هزر و بیرێن خوەیە. فەیلەسۆفێ ئیرلەندی جۆرج برنادشۆ دبێژیت:{ئەو مرۆڤێن نەشێن مێشكێن خوە بگوهۆرن، ئەو نەشێن چ تشتەكی بگوهۆرن}. د مێشكێ هەر مرۆڤەكی دا هزرێن گەشبین و گەرم و گور، دیسا یێن رەشبین و تاری تێدا د ڤەشارتینە، ژ مێشكێن مە هزروبیر و رەوشت و سەرەدەریێن مە بەرهەم دهێن. هەكە ئەم سەرنەكەڤتنێ بدانینە لایەكی و دەست ب رێكا سەركەڤتن و بلندبوونێ بكەین، بێكو چاڤەرێی گوهۆرینا جهی یان دەمی بكەین، وی دەمی دێ گەلەك و گەلەكێ كەین. دێ زڤرم و بێژم: دبیت گەلەك جاران گوهۆرینا سیاسی و گوهۆرینا ژینگەهێ وەكو ئەگەرەك ژ ئەگەرێن سەركەڤتنێ بكێر بهێت، لێ نابیت ئەم خۆ ب ڤێ گوهۆرینێ ڤە گرێبدەین، یا كو دبیت بهێت و ئەم نەبینین. لەورا دا نوكە هزرەبیر و باوەریێن خۆ بگوهۆرین، خۆ ب ئەرێنی، گەشبینی و داكۆكیكرنێ چەكدار بكەین، ب سینگەكێ دەست ب رویبرویبوونا ژیانێ بكەین، كو ژ سەرنەكەڤتنێ نەترسیت.

ئیمان محەمەد زاویتەی

ب بچویكی هزرنەكە، دا كەس تە ب بچویكی ژی نەبینیت. هزرڤانێ فرەنسی (سان سیمۆن) خزمەتكارێ خوە فێركربوو، كو هەموو سپێدەهیان وی ژ خەو راكەت و بێژیتێ، ژ خەو ڕابە هێژایێ من، چونكی بەرانبەر تە، كارێن مەزنێن هەیین، كو تو بۆ مرۆڤایەتیێ ئەنجامبدەی. لەورا دا ب هێز و چالاك ژ خەو رابیت و یێ تژی گەشبینی، هیڤی و چالاكی هەست ب گرنگیا خۆ دكر، گرنگیا هەبوونا خۆ بۆ خزمەتكرنا ژیانێ ئەو ژیانا گەلەك و گەلەك ژێ چاڤەرێ دكر. تشتێ بالكێش ئەوبوو (سان سیمۆن)ی، چ كارێن گرنگ و مەترسیدار نەبوون كو بكەت، ب تنێ خواندن و نڤیسین نەبن، گەهاندنا پەیاما خوە كو گازی ژیانەكا شەریف دكر، یا ل سەر شەنگستێ هاریكاریێ هاتیە ئاڤاكرن، نەكو ململانا سەرمایەداری و هەڤڕكیا دژوار. وی باوەری ب ڤێ ئارمانجا خۆ هەبوو، پەیمانا هیڤی ب ژیانێ ددا دەروونێ خۆ، دا كو دەروونێ وی ببیتە جهەكێ جوانتر، فرەهتر و سپەهیتر بۆ ژیانێ. ما بۆچی مرۆڤ دێ خوە كێم بكەت و سڤكاتیێ ب خوە كەت!؟. بۆچی ئەم بو خوە هندەك ئارمانجان د ژیانێ دا نادانین؟ پاشی بۆ خۆ و بۆ جیهانێ ئاشكرا بكەین، كو ئەم یێن هاتین، دا كو ئارمانجێن خوە بجهبینین و روویێ ڤی ئەردێ خو هەكە خۆ بهۆستەك ژی بیت بەر ب باشتر ڤە بگوهۆرین. دەمێ مرۆڤی باوەری ب رۆلێ خوە د خزمەتكرنا مرۆڤایەتیێ دا و كارتێكرنا باش د جڤاكێ دا هەبیت، هەستەكێ جوان و كەیفەك كو ناهێتە سالۆخەتكرن بۆ مرۆڤی دروست دبیت. ئەو چ ئارمانجێن مەزنن چاڤەرێی مە دكەن!. پسیارەكە دبیت خۆ د مێشكێ تە دا بلڤلڤینیت. بەلێ ب باوەریەكا مەزن كو هەر ئێك ژ مە دشێت وی كارێ مەزن و جوان ببینیت، یێ كو دڤێت بۆ مرۆڤایەتیێ بكەت. بەلێ بزانە ب تنێ سۆزا تە بۆ دەروونێ تە، كو تو مرۆڤەكێ چاك بی، ئەڤە ب خۆ كارەكێ مەزنە و مرۆڤایەتی ب شەیدایی چاڤەریێ وێ دكەت. تو ئەركێن خۆ یێن پیشەیی، جڤاكی و ئایینی بجه بینی، ئەڤە كارەكێ مەزنە، كێم كەس هەنە كو ب باشترین شێوە ڤان ئەركان ئەنجامبدەن. ئەڤ جیهانە چاڤەرێ تە نینە، كو تو ببیە ئەنشتاینەكێ دی یان ژی ئەدیسۆنەكێ نوو، هەروەسا ببیە ئبن حەنبەلێ سەردەم. هەروەسا دبیت هەمی شارەزایی و بەهرەمەندیا تە، نەگەهیتە كاروانێ داهێنەر و بلیمەتێن زانستی. لێ نابیت هیچ جارەكێ بەهرەیەكێ یان سالۆخەتەكی ژناڤ ببەی، كو تو بشێی ب رێكا وان خزمەتێن پیرۆز پێشكێشی مرۆڤایەتیێ بكەی. پێدڤیە تو رێزێ ل بهایێ ژیانا خۆ بگری، تو هەست ب ئارمانجا هەبوونا خۆ ل سەر ئەردێ ڤێ ژیانێ بكەی، دا كو تێدا ببیە هژمارەكا گران.

ئیمان محەمـەد زاویتەی

مرۆڤ ب هزرێن گەلەك بچویك دشێت ژیانەكا گەلەك باش برێڤەببەت، لەورا ب هزرێن بچوویك ژیان دهێتە گوهۆرین ب هزرێن بچویك تشتێ مەحال دێ ب جهئینین. چ تشت د ڤێ ژیانێ دا نینن ب ناڤێ نەشێم،چ تشت یێ مەحال و بێ چارەسەری نینە. ئەڤ ژیانا ئەم تێدا ژینا خۆ دبۆرینین ب كاركرنەكا توخیب و پری قورس و زەحمەت كێش و تژی كارەسات، دەردەسەری بلا ئەڤ تشتە مە بێ چارەنەكەن و مە بێ هیڤی و ئومێد نەكەن كو بێژین دوماهیك هات، ئەڤ تشتە یێ مەحالە، نەخێر نە چ تشت و چ كەس د ڤێ ژیانێ دا یێ مەحال نینە. بلا ئەم ب ئومێد بین و هەمی ساتێن ژیانا خۆ ب كاركرنێ ڤە و باشیان ڤە برێڤە ببە دا ببیە مرۆڤەك باش بۆ كار و كەسایەتیا خۆ. مرۆڤ ب ئەقلێ خو مرۆڤەكێ ساماندارە و دەولەمەندە،چ لێنێرین و لێگەریان ناهێتە گێران دراستا ئەقلێ مرۆڤی دا چونكی ئەقل دهێت رێزا ئێكێ ژ هەر تشتەكی. هەتاكو دكتۆر جوزێف مۆڕفیێ بناڤ دەنگ د پەرتووكا خودا نڤیسییە: سەروەت و سامانی نە پەرێسە، چونكی بتنێ هێمایەكە، سەروەت و سامانێ دروست و راستەقینە یێن د مێشكێ تەدا ئانكو ئەقلێ تەیە و بزانە تو یێ ل سەر ڤی ئەردی دا كو ب ژیانەكا هەڤسەنگ بژی، ئەڤ چەندە ژی وێ چەندێ ڤەدگریت كو مافێ تەیە سەروەت و سامانی ب دەست خۆڤە بینی و هەر تشتەكێ پێدڤی كر. ئەقلێ پێكئینانا هزر و بیر و ئاخفتنێن تەنە، ئەو دێ بریارێ ل سەر دەت كا دێ چاوا خۆ ژ گەنجینەكا خالی و ڤالا، تژیكەی بۆ گەنجینەكا تژی سامانداری و هزرداری و بریارداری و كەسایەتی. ئەو رێنیشاندەرێ سەرەكی و سەرتاسەرە كو تو ببیە مرۆڤەكێ ملیۆنێر. ئەو كەسێن هەست پێ دكەن كو كوسێن دەولەمەندن ژلایێ مالیەتیێ ڤە ئەو كەسە د خالی و ڤالانە و دێ بیتە كەسەكێ ڤالاتر د دەمەكێ نێزیكتر دا. بەلێ ئەو كەسێن تژی بیت ژلایێ ئەقلی ڤە ئەو كەسە ب راستی ملیۆنێرە چونكو دبیت ئێك هزرا وی جیهانا خۆ هەمیێ بگوهۆریت بۆ جیهانەكا خۆشتر و ئاسانتر و ئارامتر. مرۆڤ ب رێكا ئەقلێ خۆ دشێت خۆ ژ هەر كارڤەدان و نە ئارامبوونا ڤێ ژیانێ بینتە دەرێ، چونكی هەر تشتێ تو د ڤێ ژیانێ دا دكەی تویێ ب رێكا ئەقلی دكەی. گۆتنەكا ئینگلیزی یا هەی دبێژیت كرین و فرۆتن هەلبژارتنە هندی ژێكڤەنەبن واتا ئەقل ژی هەلبژارتنا تەیە تو دشێی بەرەف هەلبژارتنەكا باشتر ببەی و تو دشێی ژ باشیێ ژی باشتر لێ بكەی. ئەگەر تەڤیا، ژیانا خۆ یا تایبەت بگوهۆری بێگومان پێدڤی یە تو مێشكێ خۆ بگوهۆری، بەلێ بلا ل بیرا تەبیت كو تە شیانێن هەلبژارتنێ یێن هەین، ڤێجا ژیان و خۆشتڤیاتی و ساخلەمیێ بهەلبژێرە. چونكی كوگەهەكا زێرین یا ڤەشارتی یا د ناڤ ناخێ مرۆڤان دا هەی بەلێ مرۆڤان ئاگەه ژێ نینە و هەر دەمێ مرۆڤی ب رۆن و ئاشكرای زانی كا دێ چاوا ڤێ كوگەهێ بكارئینیت ل وی دەمی دێ شیفا و بهێن فرەهی بۆ مرۆڤی ب شێوەكێ دیار و بەرچاڤ ئێن و دێ موعجیزە رویدەن دودلی و ترس دێ ژ ناڤچن و نامینن. ژبەر هندێ هەمی دەمان تو شێی ببیە ملیۆنێر ئەو ژی ئەگەر تە بڤێت.

ئیمان محەمەد زاوییەی

خواندنا پەرتووكان ژ گرنگیدانێ ژی گرنگتر بوویە، بوویە بوویەرەكا پێشكەفتی ل بەر چاڤێن مرۆڤێن تێگەهشتی یێن كو ب راستی د رامانا خواندنێ دگەهن. خواندنا پەرتووكان گەلەك مفایێن باش هەنە و دگەهینە مرۆڤی، مرۆڤی ژ خەمۆكیێ دوور دكەتن، هەروەسا مرۆڤی ژ دودلیێ رزگار دكەت، و پەرتووك دبیتە باشترین هەڤال بۆ روحیەتا مرۆڤی ئەو تاكە تشتە مرۆڤ پێدگەهیتن و مرۆڤ پێ رەوشەنبیر دبیت و دبیتە مرۆڤەك كو باگراوەندەكێ باش هەبیت و تشتێن جوان و باش د ژیانا خۆ دا بكەت. ئەو گرنگیدانا مرۆڤ ب خواندنا پەرتووكان بدەت مرۆڤی دكەتە د ناڤ ژیانەكا راستەقینە دا و مرۆڤی خودان بریار دئێخیت، هەروەسا گرنگیدان ب خواندنا پەرتووكان دبیتە ئەگەرێ گوهۆرینێن مەزن د ژیانا مرۆڤی دا، ژبەركو خواندنا پەرتووكان تێگەهشتنا مرۆڤی بۆ ژیانێ دگوهۆریت و پاشخانەیا مرۆڤی یا هزری و مەعریفی و زمانی دەولەمەند دكەت و رەوشەنبیریا مرۆڤی زێدە دكەت. هەروەسا جڤاكێ مە دێ هینگێ پێشڤە چیت و گەهیتە ئاستێ بەختەوەریا خۆ كو خواندن ببیتە كارێ وان یێ رۆژانە، چونكی خواندن خوارنا مێشكییە كا چاوا خوارن خوارنا مەعیدەیە هۆسا مرۆڤ یێ پێدڤی ب خواندنێ یە. تو چەند پەرتووكان دخوینی تو هند ژیانا دبینی، چنكی هەر پەرتووكەك ژیانەكە و هەر ژیانەك جڤاكەك یێ د ناڤدا هەی و هەر جڤاكەكی هندەك خەون و كار و بریارێن هەنە و پێدڤی ب گەلەك مەزناهیا خواندنێ هەیە، چونكی خواندن پیڤەرەكێ گەلەك گرنگە بۆ ژیانا هەر تاكە كەسەكی. بۆ نموونە هەر پەرتووكەكا مرۆڤ دخوینیتن بلا هزر بكەت ئەو یێ ژیانا وەلاتەكە دخوینیت، یان ڤیزا وەلاتەكی دئینتە دەرێ یان هەلبەت دێ سەفەرەكێ جهێ خودا كەت، چونكی بەری بچیت، دێ هەمی تشتان ژێ زانیت، مرۆڤ جارەكێ دژیت و تەمەنێ وی گەلەكێ كورتە، مرۆڤێ خواندەڤان ئەوە ئەوێ نەڤێت، بتنێ تەمەنەكی ببەت. ئەو پەرتووكێن د ناڤ رەفانكان دا ئەو ئەقلێن زیندینە، كو ئەقلێ خواندەڤانی پێ تژی دكەت و زندی دكەت ژلایێ هزر و بیرانڤە. مرۆڤ چەند پەرتووكان بخوینیت مرۆڤ هند تەمەنان دژیت مرۆڤ هند ئەزمۆنان دژیت. هەروەسا جیهانا پەرتووكان ئەوە ئەوا ژ دەرڤەی ئەكادیمی ئەوە ئەوا ژ دەرڤەی قوتابخانێ دایە مە، خواندنا پەرتووكێ مەعریفەتە و مەعریفەت رێكە، نەگەهشتنە چونكی چ ویستگەه نینن بێژن مەعریفەت حەتا ڤێرەیە. لەورا ئەو زانین و تێگەهشتنا د ناڤ پەرتووكێ دا هەی، تو ل چ جهان نابینی. ئەو پالدەرێ هێز و ڤیان و هزر و بریار و پلان و باوەری بخوبوونێ یە، ئەو چرایە د رێكا هەر تاكە كەسەكی دا ئەو ژی بۆ وان مرۆڤان یێ تێبگەهن كو پەرتووك ئەو رێكە یا كو تو پێ دهێیە ئاڤاكرن و پێ دهێیە بەرچاڤ ب رەوشەنبیری و كەسایەتییا خۆ.

ئیمان محەمەد زاویتەی

ئەقل ژین و ژیارا مرۆڤێ تێگەهشتیە. مرۆڤ ل وی دەمی هەست ب روحیەت و ژیانا خۆ یا دروست دكەت، دەماكو دزانیت مرۆڤ یێ بەردەوامە د گوهۆرینێت ژیانا خۆدا و ل سەر ئاستێ پێشكەفتنا خۆ یێ بەردەوامە. مرۆڤ ب رێكا ئەقلێ خۆ دشێت گەلەك كاران بكەت و ئەنجام بدەت، چونكی ئەقلێ مرۆڤی رێنیشادەرێ سەرەكییە د ژیانا مرۆڤی دا. ئەو كەتەوارە دژین و مرنا هەر تاكەكی دا، چونكی مرۆڤ ب ئەقلی هزر دكەت و ب وێ هزرێ بریارێ لسەر ددەت و چەسپینیت ب رێكا ئەقلێ خوە داكو بگەهیتە ئارمانجا دروست یا وێ هزرا هزر بۆ كری. هەلبەت ئەو مرۆڤێ ب دروستی و ب باشی هزر بكەت، دێ رێكا درست زانیت، بەلێ ئەگەر مرۆڤ ئەقلێ خۆ ب دروستی نەدەتە كاری، ل وی دەمی ئەو چ ژ هزركرنا ئەقلی نزانیت و هەتاكو وی چ ئارمانجێن دروست نابن و چ ئاخفتن و بریارێن دروست و رەوا نابن و ئەڤە بۆ مرۆڤی كارەساتە، چونكو مرۆڤێن لاواز و تێنەگەهشتی د كولتوور و جڤاكا مە دا پەیدا دبن. هەتاكو گۆتنا مەزنان دا هاتیە ڤەگوهاستن، تێدا هاتیە گۆتن: ئەقل تاجا زێرینە بەلێ د سەرێ هەمی كەسان دا نینە. ژبەر هندێ ئەو مرۆڤێ بهایێ ئەقلێ خۆ بزانیت، ئەو دێ د ژیانا خوە دا مرۆڤەكێ سەركەفتی بیت، چونكی دێ تێگەهیت كو هەر كار و كریار و ئاخفتن و بریارەكا دبێژیت و ئەنجام بدەت دێ ب رێكا ئەقلی بیت. چونكو ئەڤ كەسە دێ زانیت و تێگەهیتن كو سەروەت و سامانێ دروست ئەقلێ مرۆڤییە، هەروەسا ئەقل نە بەس بەشەكێ گرنگە د ژیانا مە دا، بەلكو ئەو ژیان ب خۆیە. ئەو رێبەرە بۆ مرۆڤی و بەری هەر تشتی ئەقل دهێت، چونكی گوهۆرینیێن ڤێ ژیانێ هەمی ژ لایێ ئەقلێ مرۆڤی ڤەنە. هەروەسا ب تنێ ئەقلێ مرۆڤی یێ مەرد و ڤەكریە، دشێت تە ژ جیهانا ماددی و ئابۆری و كەتەواریا بەرتەنگ ڤەگوهێزیتە جیهانا گیانیا بەرفرەهـ و بێ سنوور، چونكو هندیكە دەروونە حەز ژ كۆمكرن و خرڤەكرنا مالی دكەت، یا ب زەحمەتە بۆ وێ بمەزێخیت و یا دەستڤەكری بیت، لەو هەكە تە ئەقلێ خۆ فێری پێدان و مەردینیێ كر، تو دێ هەژیترین كەس بی كو بلند ببی د دونیایێ و ئاخرەتێ دا. مرۆڤێ ئاقلمەند گوهۆرینێن مەزن پەیدا دكەت. ئەڤە هەمی بۆ ئەقلەكێ ڤەكری و تژی پەند و سەربۆر و خودان دەروونەكێ ئارام دزڤریتن، ئەو كەیفخۆشترین خەلكێ ئەردینە و هەتاكو د ئەسمانان ژی دا ب باش و جوان بەحسێ وان دهێتەكرن، دیسا پاداشتێن گران بها بۆ وان یێن هەین، چونكی مرۆڤەكێ تێگەهشتییە و زۆر یێ كارتێكەر و ركابەرە. لەو مرۆڤێ ئاقل دزانیت كا دێ چ كەت و چ ناكەت و دزانیت ل چ جه دێ چاوا كار كەت و چاوا بریاران دەت و دزانیت دێ كەنگی ئاخڤیت و ل چ جهـ دەست ب ئاخفتنێ كەت و دگەل كی دئاخڤیت. دڤێت مرۆڤێ ئەقل هەردەم بزانیت یێ ئەقلە ئەگەر ئەو خۆ سەردا نەبەت و دشێت كارتێكرنێ ل دەوروبەرێن خۆ بكەت.

ئیمان محەمەد زاویتەی

ئاخفتنا جوان و دلڤەكەر دلێن نازك گەش دكەت. ئاخفتن و گۆتن و پەیڤێن مرۆڤی رەفتار و كەسایەتیا مرۆڤی نیشان و بەرچاڤ دكەت و مرۆڤی هەلسەنگینیت بەرانبەر كار و كریار و هزر و بریارێن مرۆڤی ب خۆ، چونكی ب ئاخفتنەكا خۆش و شرین و سادە مرۆڤ دشێت كەسێ بەرانبەری خۆ كەیف خۆش بكەت. هەروەسا ب ئاخفتنەكا جوان و جودا ژ هەر ئاخفتنەكا دی مرۆڤ دبیتە كەسەكێ مەزن دكەسایەتیا خۆ دا. هەتاكو ئاخفتنێ ژی كۆدێ زمانێ خۆ هەیە، كۆدەكە كو دڤێت مرۆڤ ب دروستی پیگیر بیت داكو بگەهیتە كەسایەتیا خۆیا راست و دروست و بگەهیتە ئارمانج و هیڤییا خۆیا راستەقینە، هەلبەت ئەڤە ژی هەمی بۆ سەرەدەریا مرۆڤی دزڤریت، تایبەت كۆدێ ئاخفتنا مرۆڤی. دڤێت مرۆڤێ شارازا بیت و ب دروستی كۆدێ ئاخفتنا خۆ بكاربینیت داكو پەیوەندیێن وی هەمی ژلایێ كۆدێ ئاخفتنێ ڤە دروستبن و هەمی رێكێن وی د ڤەكری بن، ژلایێ بیر و بۆچوون و زانینا ئاخفتنا ویڤە. هەتاكو بۆ مە د گەلەك سەرهاتیێن راستەقینە دا دیاربوویە كو كۆدێ ئاخفتنا مرۆڤی گرنگیا خۆ هەیە د هەر لایەنەكێ ژیانا مرۆڤی دا مرۆڤێ پێدڤیە. هەروەسا د گەلەك مالپەرێن سۆشیالێ دا مرۆڤ ب خۆ دبینیت و گوه لێ دبیت كا رێكا سەركەفتنا مرۆڤی بۆ چ دزڤریت هەلبەت هەمی بۆ وێ ئاخفتنێ دزڤریت یا تو پێ دئاخڤی، هەتاكو گەلەك گۆتنێن مەزنان ل سەر ئاخفتنا جوان هەنە بۆ نموونە (ب ئاخفتنا خۆش و جوان مرۆڤ دشێت ماری ژ كۆنێ بینتە دەرێ). و هەلبەت (ئاخفتنا خۆش بهارا دلانە).بۆ نموونە: پتریا گەنجێن مە د بێكارن و د بێ ئەزموونن د ژیانا خۆدا و پتریا مرۆڤان پێدڤی ب كارانە، د نوكە دا و د گەلەك مالپەرێن مە یێن سۆشیال میدیایێ دا پۆست و ستۆریان دئینە خارێ ل سە ر دەلیڤەیێن كار، ئەم دێ ڤان دەلیڤەیێن كارا بینین و دێ پەیوەندیێ پێ كەین، ئەو ژی دێ بەرسڤا تەدەن، هەلبەت دێ بێژنە تە cv خۆ ب هنێرە و دڤێت بهێیە چاڤ پێكەفتنا كاری ل فلان جهی و دەمی…تمام. دێ چییە وێ چاڤپێكەفتنێ و ل وێ ژۆر، چاڤپێكەفتن دێ هێتەكرن یا تژیە ژ وان مرۆڤان یێن پێدڤی ب كاری هەی دێ بینی كەسەكە خواندنا دبلۆم و ب كالوریۆسێ یا دوماهیك ئینای و چەند زمانێن بیانی ژی دزانیت، بەلێ بۆچی ل چاڤ پێكەفتنا كاری نەهاتە وەرگرتن؟، چونكی دڤێت بەرانبەری ڤێ خواندنا هندا مەزن ئاخفتنەكا جوان و سەرنجراكێش ژی هەبیت داكو بشێت كەسێ بەرانبەر رازی بكەت. ل ڤێرە گرنگ نینە تە گەلەك باوەرنامە هەبن گرنگ ئەوە تە ئاخفتنەكا جوان هەبیت و بزانی كا دێ چاوا ڤێ ئاخفتنا جوان، ل چ دەم و جه بكارئینی.
ئاخفتنا جوان ژی هونەرە بەلێ هەمی كەس هونەرمەند نینن.

ئیمان محەمەد زاویتەی

خێزان یەكەیا بنچینەیا كۆمەڵگەهێ یە، لەوما ژی پتریا جاران بەرپرسێ ئێكێ یە ژ پەروەردەكرنا زارۆیان. هەروەسا بەرپرسێ رێزگرتن و رەوشەنبیری و پشتگیریا زارۆكانە.
زارۆك لاپەڕەكێ سپی یە چ ل سەر بنڤیسی دێ وەسا هێتە خواندن، زارۆك نەشێن ب تنێ شیرەتان ژ دایكوباب و دەوروبەرێن خوە وەربگرن، بەلكو ل گەل هندێ ڕەفتاران ژی ژ وان وەردگرن، ژبەر هندێ گەلەك یا گرنگە خێزان ڕۆلێ خوە یێ درست ببینیت د پەروەردەكرنا زارۆكان دا.
ئەم دبینین پتریا دایكوبابان زارۆكێ خوە ب ڕێكا كڕینا مۆبایل و ئایپاد و جۆرێن دی یێن ئامیرێن ئەلكترۆنی ڕازی دكەن، ب هزرا وان كارەكێ باشە زارۆك نەدەركەڤیت، یا گرنگ دەنگ ژێ نەهێت و بێ دەنگ بمینیت، ئەڤجا نە گرنگە چەند دەمژمێران چاڤێن زارۆكێ وان ب شاشێن ئەلكترۆنی ڤەبن، ئەڤە مەزنترین شاشییە كو خێزان دكەن بەرانبەر زارۆكان.
ل شوینا ئامیرەیێن ئەلكترۆنی دایكوباب دشێن پەرتووكێن زارۆیان یێن دەربارەی هۆزانان و چیڕۆكێن سادە یان ژی پێنڤیسێن ڕەنگان و لاپەڕێن وێنەكێشانێ بدەنە زارۆكێن خوە دا كو خوە پێڤە مژوول بكەن، ژبەركو مفایێن پەرتووكێ گەلەك پترن ژ مۆبایلێ و پەرتووك ژ بۆ گەشەیا مێشكێ زارۆكی و دەروونی وێ گەلەك باشە. هەروەسا پەرتووكێ بۆ زارۆكێن خوە بكەنە پشكەك ژ ژیان و كاروبارێن وان یێن رۆژانە.
ئارمانج ژ پەروەردەیا زارۆكی د خێزانێدا چییە؟
ئارمانج ژ پەروەردەكرنا زارۆكی ئەوە كو هاریكارییا زارۆكی دهێتەكرن ب شێوەیەكێ دروست گەشێ بكەت و ب جوانی پێ بگەهیت و ڕەوشتەكێ باش ڕەفتاران بكەن و بشێن پشتا خوە ب شیانێن خوە یێن ژێهاتیڤە گرێبدەن، بشێن بەرهنگارییا كێشە و ئاریشەیان بكەن و هەست ب بەرپرسیارییێ بكەن و ببنە تاكێن چالاك و بەرهەمهێنەرێن جڤاكێ.
ئەگەر ئەم سەحكەینە ئێك ژ تۆڕێن جڤاكی یێن وەك تیك تۆكی دێ بینین ب سەدان زارۆكێن كو تەمەنێ وان ل بن سێزدە سالیێ دا ئەڤێ تۆڕێ بكاردئینن ب شێوەیەكێ نەدرست و نەساخلەم.
ئەم دێ چاوا زارۆكەكێ مێشك ساخلەم پەروەردەكەین؟
ل دەستپێكێ و خالا گرنگ دڤێت دایكوباب دەمێ خوە ژ بۆ زارۆكێ خوە تەرخان بكەن، چو نەبیت ماوەیێ دو دەمژمێران د ڕۆژێدا ئەو شیرەت و ئاموژگاریان ل زارۆكێ خوە بكەن و یارییان دگەل زارۆكێ خوە بكەن، پێدڤییە تۆڤێ ڤیان و دلۆڤانییێ و هاریكارییێ بەرانبەر خەلكی د دلێ زارۆكێ خوەدا بچینیت، ئەركەكێ دی یێ گرنگ لسەر خێزانێ پێدڤییە زارۆكێ خوە ل سەر ڕەوشتێ لێبۆرینێ و ڕێزگرتن ل بیروباوەرێن كەسانێن دی پەروەردە بكەن.
هەروەسا پێدڤییە حەزژێكرنا خوە ژ بۆ زارۆكی دەرببڕن ژبەركو ئەڤە گرنگە ژ بۆ گەشەیا درست و باوەری ب خوبوونا زارۆكی، پێدڤییە زارۆك بهێتە پەروەردەكرن كو ئەوی هەستێ ڤیانا وەلاتی و نیشتیمانپەروەری و پاراستنا وەلاتی و پاراستنا ژینگەها وەلاتی هەبیت.
دا تیشكێ بێخینە سەر ئێك ژ دیاردەیێن دی یێن جڤاكی، ئەو ژی دایكوباب ڕادبن ب ڤیدیۆكرنا زارۆكێن خوە ب شێوەیەكێ كۆمیدی و بەلاڤكرنا وان د تۆڕێن جڤاكیدا، ئەرێ ئەڤە كارەكێ درستە؟ ئەرێ ئەڤە نابیتە ئەگەر كو زارۆك ببیتە كەسەكێ نەڕەوشەنبیر؟
بێ گومان بەلێ، كەسێن ئەڤێ كریارێ دكەن گەلەك مەرەم یێن هەیین، یا ژ هەمییان پتر خوە ل مێشكێ من ددەت ئەوە كو دایك و بابان دڤێت ئەو بەرنیاس ببن و مخابن ل ڤی سەردەمی بەرنیاسبوون یا بوویە تشتەكێ گرنگ ل نك هندەكان، ب تایبەت ئەو كەسێن چ بەهرە نەبن.
ئەڤ كریارە دبیتە ڕێكخۆشكەرەكێ مەزن كو پاشەڕۆژا زارۆكی پیچ ببیت، ئەڤجا دا كو ئەم ڕێگرییێ ل دوبارەبوونا ڤان جۆرە دیاردەیان بكەین پێدڤیە هەر تاكەك ژ جڤاكێ ب تایبەت تاكێ خێزانێ ئاگەهـ ژ زارۆكێن د ناڤ خێزان و دەوروبەرێن خوەدا هەبیت.
ئێكەمین دەزگەهێ پەروەردەیا زارۆكی خێزانە، خێزانێ ئەركەكێ گرنگ و دژوارێ پەروەردێ یێ هەیی، ئەگەر هات و خێزان زارۆكێ خوە پشتگوهڤە بهاڤێژیت یان ژی ڕەفتارێن توند و ستەمكاریێ بەرانبەر بكەت دێ كارەساتێن مەزن تووشی پاشەڕۆژا ئەڤی مللەتی بن.