ئەڤرۆ

سالار محەمەد دۆسكی

رێڤەبەرێ گشتیێ ئەوقاف و كاروبارێن ئاینی ل پارێزگەها دهۆك دیار كر، ل سنورێ رێڤەبەریا گشتی یا ئەوقاف و كاروبارێن ئایینی (47) مزگەفت نوكە د قوناغا ئاڤەدانكرنێ دانە و (155) مزگەڤت پێدڤی ب نووژەنكرنێ نە و گۆت: ل كۆمەلگەها كورا مزگەفتا (كورا بچیك) كو زەڤیا مزگەفتێ یا كەنیسا (مارگ گورگیس) بوو ب رەزامەندیا مەترانێ كەنیسێ ل سالا (2019)ێ ل رێڤەبەریا گشتی یا مە ئامادە ببوو و ژ زار دەڤێ وی و ب رەزامەندیا وی كو پارچە زەڤی كریە دیاری بۆ ئاڤاكرنا مزگەفتێ.

محەمەد خالد، رێڤەبەرێ گشتیێ ئەوقاف و كاروبارێن ئاینی ل پارێزگەها دهۆك بۆ رۆژناما ئەڤرۆ دیار كر، هژمارا مزگەفتێن سەر ب سنورێ رێڤەبەریا گشتی یا ئەوقاف و كاروبارێن ئایینی ل دهۆك هزار و 116 مزگەفتن، ب تنێ ل 914 مزگەفتان گوتارا رۆژا ئەینێ لێ دهێتە خواندن، ل 202 مزگەفتێن بچیك ئەوێن دكەڤنە لسەر رێكێن هاتن و چونێ گوتار نا هێتە خواندن.

زێدەتر گۆت: هژمارا مزگەفتێن د قوناغا ئاڤەدانكرنێ دا سەر ب سنورێ رێڤەبەریا گشتی یا ئەوقاف و كاروبارێن ئایینی ڤە دبنە (47) مزگەفت و سەرجەم مزگەفتێن پێدڤی ب نووژەنكرنێ یێن سەر ب سنورێ رێڤەبەریا گشتی یا مە ڤە ب كێماسی ڤە دبنە 155 مزگەفت، ژ بەر هندێ دشێین بێژین ئەم نوكە پتر پێدڤی ب نووژەنكرنا مزگەفتانین، نەك ئاڤاكرنا مزگەفتان.

رێڤەبەرێ گشتیێ ئەوقافێ گۆت ژی: ل كۆمەلگەها كورا مزگەفتا (كورا بچیك) كو زەڤیا مزگەفتێ یا كەنیسا (مارگ گورگیس) بوو ب رەزامەندیا مەترانێ كەنیسێ ل سالا (2019)ێ ل رێڤەبەریا گشتی یا مە ئامادە ببوو و ژ زار دەڤێ وی و ب رەزامەندیا وی كو پارچە زەڤی كریە دیاری بۆ ئاڤاكرنا مزگەفتێ.

هێشتا گۆت: ئەو خێرخوازێن مزگەفتان ئاڤا دكەن مایێ خو د هیچ كاروبارەكێ كارگێری دا ناكەن، وەك دانانا پێشنڤێژ و گوتارخوین و قورئان خوین و خزمەتگوزار و ئەگەر داخوازیەكا هوسا بكەن ژی دڤیا ب رەزامەندیا رێڤەبەریا ئەوقافا قەزایێ بیت. ئەگەر داخوازێ بكەن ناڤەكێ ژی دانن ل سەر مزگەفتێ، ئەڤە ژی بۆ مە نابیتە ئاریشە و دەلیڤا دان و ستاندێ هەیە ل سەر ناڤكرنا مزگەفتێ، چونكە نابیت بۆ نموونە دوو مزگەفت ب هەمان ناڤ بن ل سنورێ هەمان رێڤەبەریا ئەوقافا قەزایێ، هەروەسا رێزگرتن بەرامبەر خێرخوازی و ماندیبوونا وی دهێتە گرتن و ژ لایێ مە ڤە چ رێگری نینە كو خێرخوازەك ب شێوەیەك بەردەوام ب دابینكرنا كەلوپەلان و كێماسیێن مزگەفتێ ب ستوێ خوەڤە بگریت، چونكە ئەڤە ژی بارسڤكیەكە بۆ حكومەتا هەرێما كوردستانێ.

ل دور رێنمان ژی ناڤبری گۆت: رێنمایێن ئاڤاكرنا مزگەفتان دروستكرنا مزگەفتان ل سەنتەرێ باژێری ل ژێر دەستهەلاتا وەزارەتا ئەوقاف و كاروبارێن ئایینی دایە و ل دووڤ رێنمایێن هاتینە دەركرن ژلایێ وەزارەتێ ڤە یێن سالا (2019) ێ كو پێدڤی یە (رەزامەندیا لایەنێن پەیوەندیدار بهێتە وەرگرتن، وێنێ تومارێ یێ زەڤیێ بهێتە ڤەگوهاستن بۆ سەر ناڤێ وەقفێ، دیاركرنا دووراتیا نێزیكترین مزگەفت كو دڤیا ژ (1500 مێترا) كێمتر نەبیت و هەروەسا دڤیا رووبەرێ پارچە زەڤیێ ژی ژ (5000) مێترا كێمتر نەبیت، نەخشێ ئاڤاكرنا مزگەفتێ بهێتە پەسەندكرن ژلایێ ریڤەبەریا گشتی یا مە ل بەشێ ئەندازە، سۆزنامە بهێتە دان ل پشكا كاروبارێن یاسایی ل رێڤەبەریا گشتی یا مە.

هێشتا ل دور رێنمایان دبێژیت: پێدڤیە ب رێژا (15%)  ژ تێچوویا پارێ مزگەفتێ ل بانكەكێ بهێتە دانان و ب ناڤێ خو ل ژێر ژمێریاری یا ئەو مزگەفتا ئاڤا دكەت و ئەڤ پارە نابیت بهێتە كێشان بێ رەزامەندیا جەنابێ وەزیرێ ئەوقاف و كاروبارێن ئایینی ل حكومەتا هەرێما كوردستانێ)، لێ ئاڤاكرنا مزگەفتان ل گوندان ل ژێر دەستهەلاتا رێڤەبەریا گشتی یا مە دا یە و ئەو پارچە زەڤیا مزگەفت ل سەر دهێتە ئاڤاكرن پێدڤی یە رەزامەندیا ئەنجومەنێ گوندی هەبیت و هەر دیسان دلنیابوون و وریا بوون ژ وێ پارچە زەڤیێ كو تنێ یێ كەسەكی یە، نەك یێ ژمارەیەكا میراتگرانە و ئەگەر ئەو پارچە زەڤی یا ژمارەیەكا میراتگرا بیت پێدڤی یە ئەو پشكا دكەڤیتە بەر خێرخوازی ژ بۆ ئاڤاكرنا مزگەفتێ بهێتە دیاركرن و هەر بۆ زانین ل دووڤ رێنمایێن نوی، پێدڤی یە پارچە زەڤی یهێتە تەرخانكرن ژلایێ باژێرڤانیێ‌ ڤە، نەك بهێتە (تملیك) كرن ب ناڤێ ئەوقافێ .

رێڤەبەرێ گشتیێ ئەوقافێ ئەو ژی گۆت: ئەو مزگەفتێن كو پێدڤی ب خرابكرن و دووبارە ئاڤاكرنێ هەیین ل ناڤا باژێرێ دهۆكێ دبنە هەشت مزگەفت: (مزگەفتا البركە) ل تاخێ بەروشكێ و مزگەفتا (كومەلگەها بەروشكێ) ل تاخێ بەروشكێ‌ و مزگەفتا (مزویری)یا ل نێزیك فلكا شمك زەرا و مزگەفتا (حجی مستەفا) ل سەنتەرێ باژێری و مزگەفتا (شیفا‌و) ل تاخێ سیكێ و مزگەفتا (عبان اغا) ل تاخێ شندوخا و مزگەفتا (حجی سەفەر) ل تاخێ شندوخا سەری و مزگەفتا (ابن ئەسیر) ل تاخێ سەرهلدان.

ب: فاضل عمر

ھەر ژ دێرزەمان وەرە، مرۆڤان خوە بێنتەنگ و رووگەش و دەڤ ب كەن و جەنگەنە و بالبەر و نەرم و سەركەلكەلە.. دیتیە. ھەر ھینگێ پرسیار ھاتیە كرن: بۆچی ئووركێ ھندەك كەسان بچووكە و ھەر تەنگژینە، لێ ھندەك دی بێنفرەھن؟ بۆچی ھندەك جاران مرۆڤ مڕووتە و ھندەك جاران گەش و شادە؛ دنیا تێرا ناكەت؟

بۆ شرۆڤەكرنا ئەڤان جوداھیان، مرۆڤێ دێرین ھزرا باندۆر و ھنگارا شلەیێن ناڤخوە كریە: خوون و زەراڤ و بەلغەم و رەشاڤ melaina chole (زەراڤا رەش) كو ھزردكرن ژ خالخالكێ دڕژت، ھۆكارێن ئەڤان جوداھیانە و بۆ ھەر كەرستەیەك ژ ئەڤان ھندەك رەوشت دیاركرن و ھزردكرن، ھەر كەرستەیەك ژ ئەڤان زال بت، رەوشت و رەفتارێن مرۆڤی دێ وەسا بن. ب گۆتنەكا دی، كیشك كەرستە د لەشێ مرۆڤی دا سەردەست بت، مرۆڤ دێ وەسا بت.

دوختۆرێ ناڤدارێ گریك ھیپۆكراتی Hippocrates ئەڤ باوەریە ئێخستە كراسەكێ زانستی و تاكو نھۆ، ئەو چاركۆیێ وی دانای و ب ھەرچار توخم یان ئاخشیگێن دێرین ڤە گرێدای؛ ئاڤ و با و ئاگر و ئاخ،، ب ناڤ و ناڤەڕۆكێن دی بەردەوامە.

ھەر بۆ نموونە:

• خوون sanguine سەردەست بت، دێ كەسەكێ گەشبین و جڤاكی بت، ئەڤە گرێدایی (با)یە.
• رەشاڤ یان زەراڤا رەش melancholic سەردەست بت، كەس دێ شرۆڤەكار و نەرم بت، (خاك/ ئەرد) گرێدایی رەشاڤێیە.
• زەرداڤی choleric كەسەكێ بێنتەنگە و ھەر ئازریە. ئەڤ كەساتیە گرێدایی توخمێ (ئاگر)ە.
• بەلغەمی phlegmatic كەسەكێ ئارام و ئاشتیخوازە، گرێدایی توخمێ (ئاڤ)ێیە.

ل ھندستانێ، كەساتی ب ئاوایەكێ دی ھاتیە ناسین. د ئۆپەنیشەدان دا Upanishads وەسا ھاتیە كو كەساتی ژ پێنج كەڤلۆژانك یان تەڤەنان پێكھاتیە؛ ئەننەمایە (تەڤەنا زادی) ئەڤە ب خوارنێ گەشاد دبت، پرەنەمایە (تەڤەنا بای) ب زاخێ گەش دبت، مەنۆمایە (تەڤەنا مەژی) ب پەروەردە و فێركرنێ گەش دبت، ڤیژنەنەمایە (تەڤەنا ژیریێ) ب خوەپەسەندیێ گەشاد دبت و ئەنەندەمایە (تەڤەنا خوەشیێ) ب ھەست و سۆزان گەش دبت.

ئاگەھ و ھشمەندیا مرۆڤی لسەر سێگۆنەكێ ئاڤا دبت:

سەتتڤە: بەستەكی، خوەگرتن.  سەتڤە زەلالی و ھوشیاری و ئاھۆرایی و ھۆشمەندی و ھەڤسەنگی و خوە راگریە.

رەجەس: چەلەنگی و بزاڤ. رەجەس سۆز و لڤین و بەندەواری و خوەپەرێسی و كام و گەشبینیە.

تەمەس: تەمبەلی و خاڤی. تەمەس دنیاداری و وەھم و تەمبەلی و بێزاخی و سستی و گرانیە.

ژ ئەڤان ھەردو نموونەیان دیار دبت، مرۆڤێ دێرین، رەفتار و رەوشتێن مرۆڤی ب ھندەك توخمێن ھندورین ڤە گرێداینە و مرۆڤ ھنبەری رەفتارێن وی/وێ، نەچار دیاركریە.

چاوا بت، ژبلی ئەڤێ، نڤیسەر و ھزرڤانێن ھەڤچاخ ژی، سرۆش ژ چاركۆیێ تێكەلەیان وەرگرتیە و ب ھەمان قالبی، فۆرمێن زانستیتر و سەردەمانە ئاڤاكرینە. وەكی ئادلەری و چاركۆیێ وی: كەساتیا پەڕوازەیی، فێرخواز، دۆستانی و سەردەست. ھەروەسا چاركۆیێ ریمانی: كەساتیا مڕووت، سكیزۆیی (دوكەسانی)، ھیستریایی و واسواسی.

فۆرمێ ئەم دێ لسەر ئاخڤین، دبێژنێ DISC، ئەڤە سەرتیپێن چارپەیڤێن ئنگلیزینە: سەردەستی Dominance، بۆ خوەشكرن Inducement، خوەدانە دەست Submission، بالبەری Compliance. ھەمان فۆرم ب پەیڤێن دی ژی ھەیە.

ئەڤ گۆتنێن ل سەلال، دەرگەھەكە بۆ ناڤ پرتووكەكا من دخواند؛ Surrounded by Idiots و تێدا نڤیسەر تۆماس ئێریكسون Thomas Erikson ئەڤ چار جۆرێن كەسان ب رەنگێن سەرەكە؛ سۆر و زەر و كەسك و شین ناڤكرینە.

ھزرا ئێریكسونی ئەوە؛ وەكی ئەم نەچارین ل مال، ل كۆلانێ، ل سووكێ، ل جھێ شۆلی، ب خوە ل چۆلێ ژی.. دگەل كەسێن دی بژین، پێدڤیە ئەم ئەوان و رەفتارێن پێشبینكری بناسین دا سەرەدەریەكا دروست بكەین و پێكڤەژیان لسەر بناغەیێ تێكگەھشتنێ ئاڤا ببت.

رەفتارا سەردەست Dominance

ئێریكسون، ناڤێ رەفتارا سۆر لێ دكەت. كەسێن ئەڤان رەفتاران دكەن، ھەڤڕكن، زرتەكن، ئازوەرن، خوە دھاڤێژنە شۆلان، زوو گەرم دبن، سەركەش.. و سەركێشن ژی. ئەڤ كەسە ژ پڕباوەریێ ب خوە، ھەردەم ھیڤی و ئارمانجێن ئاشۆپی ھەنە و ھەمی تشتێن وان ئاشكرانە. یا ژ ئەڤێ ژی گرنگتر كەسێن رەفتار سۆر راستگۆ و رۆھنن.

كەسێن رەفتار سۆر، ب گۆرەی ئێریكسونی، راوەستان و شكەستنێ و دەست داھێلانێ نازانن.. ئەڤانە ھەردەم ب شۆلن و روو ل دەرڤەنە و حەز ژ ھەڤڕكیێ و بەریكانێ دكەن. ھەردەم ل پێشن و گەزافداریێ دكەن. دودلیێ نازانن و ترس د فەرھەنگا وان دا نینە.

ئەڤ جۆرێ كەسان باوەر دكەن ژیان ھند كورتە، راوەستان تاوانە دەر ھەقێ ژیانێ. لەو پێدڤیە ھەمی تشت زوو بھێنە كرن؛ شۆلێ ئەڤرۆ بۆ سوبەھی نەھێلە. ب لۆق دچنە شۆلان و باش شۆل دكەن. بۆ وان؛ ب لەز و زوو ھنبەری باشە.

سۆرۆ ھند گەرمن، دڤێن د ئەڤی ژیێ كورت دا، دنیایێ ھەمیێ بخون. و وەختێ شۆل د لەپان دا خراب دبن، نە یێن تێكەلیێنە.

رەفتارا ھاندەر یان بۆ خوەشكەر Inducement ئێریكسون، ناڤێ زەر ل ئەڤێ رەفتارێ دكەت. ھەر وەختێ تە كەسەك دیت سەرێ وی ل ناڤ ئەورانە، ئەو ژ ئەڤی جۆریە. كەسێ رەفتار زەر، گەشبین و رووگەشە. كەسەكە ھەردەم رۆناھیەكێ ل شەڤێن تاریك دبینت. ئەڤ كەسە لەبلەبانن، ئەز نابێژم پڕبێژن، چونكی دڤێن ھەرتشت بگەھت و خوەشی و دۆستی ل ناڤبەرێ بت.

ئەڤ كەسانە، ھەردەم مرۆڤشرین و خۆشتڤینە. بزاڤێ دكەن خوەشیێ و كەیفێ بەلاڤە كەن، خەلكی ژ ئالۆزی و مڕووتی و شەپرزەییێ دەریننە ناڤ كەیفێ و خوەش بوارتنێ. ئەو ب ئاورەكێ مرۆڤی رازی دكەن، ل نك وان، خوەشی و بەختەوەری ئارمانجە.

ئەڤ كەسانە، گەرمن، گەشادن و حەز دكەن ھەستێن خوە بۆ یێن دی ببێژن، ب خوە بلا بیانی بن یان ئەو ئێكەمین جار بت ببینن. ئەڤ كەسانە زوو مرۆڤی قاییل دكەن و زوو خوە دكەنە ھەڤالێن ھەركەسی.

زەرۆ كەسێن ژیانخواز و جڤاكخوازن، لەو ھەمیان دناسن. و ھەكەر رێیا خوە دیتن، رێ نادەن كەس باخڤت.

بنئەمری یان ستۆخواری Submission

ئێریكسونی، ناڤێ كەسك ل ئەڤێ رەفتارێ كریە. ئێریكسون دبێژت: ئەڤ جۆرێ رەفتارێ ژ ھەمیان بەربەلاڤترە ل ناڤ خەلكی و رەفتارا ناڤنجیا ھەمیانە. كەسك وەكی سۆری خوە ناھاڤێژتە شۆلان، نە ژی وەكی زەری چەنەبازە، نە وەكی شینی ب تەرتیڤ و رێكخستیە.

كەسێ كەسك، ب ناڤكرنا ئێریكسونی، كەسەكێ بێدەنگە، لسەر خوەیە، و خوە ژ ئاڕێشەیان ددەت پاش. نموونەیێ دلۆڤانیێیە. ئەڤ جۆرێ كەسان، پتر ب خەلكیڤە مژوولن ژ خوە. لەو بۆ وان، تیم و كۆم و خێزان، ھەردەم بەری كەسانن.

ئەڤ كەسانە جھێ باوەریێنە چونكی زووكە رەئیا خوە ناگوھۆڕن و گوھداریا یێ بەرانبەر دكەن. نە وەكی سۆران بەس گوھ ددەنە تشتێ بۆ وان باش، نە ژی وەكی زەران كو ھەر گوھ نادەن.

كەسكۆ كۆمخوازن، خوە د كۆمێ دا دبینن. و ھند ب ھیڤی و خوەزینە، مرۆڤ نزانت چ دخوازن. چونكی بێ ھەلوەستێن ئاشكرانە، سەردەری دگەل زەھمەتە.

شیانا شرۆڤەكرنێ Analytic ability یان خوەگونجاندن Compliance ئێریكسون دبێژتە ڤێ رەفتارێ؛ شین. كەسێن رەفتار شین، ھەرتشتی شرۆڤە دكەت، رێزبەندیەكێ ددەتێ، دنرخینت و ھەلدسەنگینت. ب گۆتنەكا دی، دەلیڤەیێ بۆ چەنسی و ھەلكەفتنێ ناھێلت، ھەرتشتی دكێشت و دپیڤت، پاشی بڕیارا كاری ددەت. ئەڤانە ل كاملانیێ دگەڕن و بێ ھەژمار و ئاماران چو نەكەن.. ئەنجامێن باش د بەرھەڤیێن باشدانە.

چونكی، كەسێن رەفتار شین ل ھوورھووركان گەلەك ھوورن و مەنتقینە، دیمەنێ گشتی نابینن، لەو ئێكسەر بڕیاران نادەن و كارڤەدانان ناكەن. ڤێڕا گەلەك ھوشیارن و بێی جھێ پێ خوە ببینن، قەت گاڤا خوە ناھاڤێژن.

راستە كەس نەشێت ھەست و سۆزێن خوە ڤەمرینت، لێ كەسێن رەفتار شین، بزاڤێ دكەن مەنتقی و ھۆشمەندانە ھەر رەفتارێ بكەن. لەو، وەختێ شۆل ژ رێڕەوا خوە دەردكەڤن، زووكە تێك دچن و دشەپلن.

ئەڤانە روو ل ناڤخوەیە (ھنڤاژن Introvert) و قەت ژ مژارێ دەرناكەڤن و گۆتنێن زێدە نابێژن. كەسێن رەفتارا شین، بێدەنگ و سەرڕەقن، بێ ھزركرنێ نائاخڤن.

ژبەر ئەڤێ ھزركرنا رەخنەیی، كەسێن رەفتار شین ب سانەھی ب گومان دكەڤن و پرسێ ژ دۆرماندۆرێ خوە دكەن. ھەرتشت، ب دیتنا وان، بەرگومانە و نەدوورە نەحەز بت.

شینۆ، بەری ھەرتشتی ل ئێمناھیێ دگەڕن، لەو ھەرتشتێ نەكەڤتە بەر كێشان و پیڤانێ، بەرگومانە.

مرۆڤێن ھەمەرەنگ

دگەل ئەو جۆر رەفتارێن ھاتینە رێزكرن، لێ دەگمەن مرۆڤەك ھەردەم ئێك رەنگ بت. رەوش و ژینگەھ و گەلەك فاكتەرێن دی، رەفتارێن مرۆڤی دگوھۆڕن، وەكی دبێژن: مرۆڤ زادەیێ ژینگەھا خوەیە. ب گۆتنەكا دی، وەختێ ئەم باسێ جۆرێن رەفتاران و رەنگێن كەساتیان دكەین، ئەم باسێ شكلێ زال و سەردەست دكەین.

لەو، ھەكەر مە بڤێت زانستیتر باخڤین، دێ باسێ رەفتارا زال كەین و ھەمەڕەنگیێ. كەس ھەیە بێنفرەھە، لێ تە ھند دیت بێنتەنگ بوو و رەفتارەكا ژ بێنتەنگان دژوارتر كر. یان بەرەڤاژ، كەسەكێ گەلەك بێنتەنگ و شەڕۆكە، ل رەوشەكا خوە بێنفرەھ دكەت و ب مەنتق و ژیرانە سەرەدەریێ دكەت.

ئەڤجا، گرنگیا ئەڤی بابەتی د چ دایە؟

ناسینا كەسێ بەرانبەر، دەرگەھێ پێشبینكرنا رەفتارێن وییە و ڤێڕا، ئەنجامێن دلخوازن. وەختێ تو بزانی بەرانبەرێ تە دێ چ رەفتار ھەبت، پێشوەخت تو دێ زانی دێ چی و چاوا ئاخڤی. ئەڤە ژی باشترین دەرگەھێ تێكگەھشتنێ و گونجانێ و پێكڤە كاركرنێیە. ھەر بۆ نموونە، ئەوێ مە ناڤێ وی كریە رەفتار شین، حەز دكەت ھەرتشت ل جھێ خوە بت، گەر تە بڤێت سەرنجا وی راكێشی و دگەل بگونجی، ھەرتشتی دانە جھێ وی و پلانێ و ئاماران بۆ بێژە. لێ گەر تە بڤێت پێك نەكەن، فەرتەنێ بێخە جھی و تێوەرینە و ئێدی شینۆی نەبینە!