NO IORG
نووترين نووچه
Authors Posts by نۆرا جەعەفەر شیمۆ

نۆرا جەعەفەر شیمۆ

نۆرا جەعەفەر شیمۆ
9 POSTS 0 COMMENTS

2

نۆرا جەعفەر شیمۆ

ڕاگەهاندن تنێ ئامرازەكێ گەهاندنا دەنگوباسان نینە، بەلكو ئاوێنەیا جڤاكی یە, پرسا «ئافرەت و ڕاگەهاندن» د جڤاكا مۆدێرن یا كوردی دا، بابەتەكێ فرەڕەهەندە، د لایەكی دا ئافرەتێ شیانییێن خۆ چەسپاندنێ یێن هەیین، بەلێ د لایێ دی دا ل سەر سۆشیال میدیایێ ڕووبەڕووی هێرش و دیتنەكا گەلەك كرێت دبیت ل سەر دەستێ پشكەكا جڤاكێ.
ئەگەر بپرسین بۆچی جڤاك ب ڤی شێوەی بەرێ خۆ ددەتە ئافرەتێ ل سەر سۆشیال میدیایێ و ئەگەر چنە.
ئێك ژ ئەگەرێن هەرە سەرەكی ئەوە كۆ جڤاكێ مە ( تەڕ و هشكان پێكڤە دسۆژیت)، ئەڤە ئێك ژ مەزنترین ئاریشەیێن جڤاكێ مەیە، دەما كچەك یان ئافرەتەك ل سەر سۆشیال میدیایێ تشتەكێ نەشرعی ڕەفتارەكا نەجوان، یان ناڤەڕۆكەكا بێ رامان و نزم پێشكێش دكەت بتنێ ژ بۆ زێدەكرنا لایك و بینەران، جڤاك ب شێوازەكێ گشتی حوكمی ل سەر هەمی ئافرەتان دكەت، ئەڤ رەفتارە ب رامانا وێ چەندێ یە كو دبێژن «ئەگەر ئێكی خرابی كر، نەخۆش هەمی وەك ئێكن»، ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ وێ چەندێ كو ناڤێ كچ و ئافرەتێن خۆدان شیان بهێنە بەراوردكرن ل گەل ئافرەتێن رەفتار نە شیاو و ناڤێ وان بهێتە زڕاندن و مافێ وان یێ دەربڕینێ بهێتە خوارن.
هەروەسا هێشتا پشكەكا هزركرنا جڤاكی د بن كارتێكرنا تێگەهشتنێن كەڤن دایە، دەمێ ئافرەت دبیتە خۆدان دەنگ و ڕەنگ ل سەر سۆشیال میدیایێ و ب ئازادی دئاخڤیت، هندەك ڤێ چەندێ وەك لادان ژ دابونەریتان دبینن و ب كۆمێنت و پەیڤێن نەجوان هێرشێ دكەنە سەر.
تەكنەلۆژیا و سۆشیال میدیا گەلەك ب لەز هاتنە د ناڤ ژیانا مە دا، بەلام كولتوورێ دروست پێشڤەنەهات، مرۆڤ هێشتا فێر نەبووینە ڕێزێ ل ئازادییا تایبەتا كەسێ بەرامبەر بگرن، نەخاسمە ئەگەر كەسێ بەرانبەر ئافرەتێ بیت.
لەوما دبێژم بۆ ڕاستكرنا ڤێ دیتنا نەرێنی، پێدڤییا مە ب گوهۆرینەكا فەرهەنگی و پەروەردەیی هەیە، دڤێت جڤاك فێرببیت كو «خرابیا كەسەكێ ل سەر كەسەكا دی ناهێتە حسابكرن»، ئافرەتا كورد خۆدان ئەقل و هزرە، پێدڤییە میدیا و سۆشیال میدیا ببنە جهێ ڕێزگرتنێ و پێشخستنا شیانێن وێ، نەك ببیتە گۆڕەپانا شكاندنا كەرامەت و كەسایەتییا وێ، ڕێزگرتن ل ئافرەتێ ل سەر جیهانا دیجیتاڵی، نیشانا پێشكەفتنا شارستانی یا جڤاكی یە.

2

نـۆڕا جـەعفەر شـیمۆ

د دیرۆكا دروستبوونا دەولەتا ئیراقێ ل ڕۆژهەلاتا ناڤەراست؛ سیستەمێ حوكمرانیێ ل ئیراقێ ل سەر بنیاتەكێ دیمۆكراتی یێ ڕەسەن نەهاتیە بنیاتنان و گوهۆرینێن سیاسی نەبووینە ئەگەرێ چاندنا كولتوورەكێ دیمۆكراتی یێ ڕاستەقینە د ناڤ جڤاكێ و دەستهەلاتێ دا، هەر چەندە ڕژێما دیكتاتۆری یا بەری نوكە هاتیە گوهۆڕین، بەلێ ئەقلیەت و شێوازێ هزركرنا وێ ڕژێمێ هێشتا ل دەف سیاسەتمەدارێن بەغدایێ‌ دا یا زیندیە، چونكی فەرمانڕەوایی هێشتا ل ژێر كارتێكرنا هەمان هزركرنا بەرێ دایە، كو مەیلا وێ یا سەرەكی ژناڤبرنا لایەنێن دی یە.
گوهۆڕینا ڤی سیستەمی ژ «مەركەزی بۆ فیدڕالی»، بتنێ گوهۆڕینەكا سەرڤەیی بوو، د راستی دا شێوازێ ڕێڤەبرنا دەولەتێ و رەفتاركرن ل گەل پێكهاتەیێن دی؛ هێشتا وەك خۆ مایە؛ ب تایبەت هەرێما كوردستانێ، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ ئەڤ دەستهەلاتا نوو یا ل بەغدایێ‌؛ هەر چەندە د دژایەتیا حزبا بەعس دا هاتیە ئاڤاكرن، بەلێ د راستی دا؛ هەمان ڕەفتار و مەیلا بەعس یا كەڤن جێبەجێ دكەت.
دیتنا سیاسی وەسا ددەتە دیاركرن كو پێكئینانا كابینەكا نوو ل بەغدا دێ بیتە ئەگەرێ گوهۆڕینەكا بنەڕەتی و ئەرێنی د پەیوەندیێن د ناڤبەرا هەرێمێ‌ و بەغدایێ‌ دا، بەلێ‌ ئەڤە دیتنەكا نەدروستە و ل گەل واقیعی ناگونجیت، ژبەركو مێژوویا ڤان پەیوەندیان وەسا دایە دیاركرن كو گوهۆڕین بتنێ د سەر و شكلان دایە، د دەمەكی دا كو ئەو كێشە و زولما ل دژی گەلێ كورد هاتیە ئەنجامدان د قەوارەیێ هەرێما كوردستانێ هێشتا وەك خۆ مایە، دەسەڵاتا ناڤەندی یا بەغدا د سەرەدەریكرنا خۆ ل گەل هەرێمێ خۆدان ڕاستگۆیی و ئنیەتەكا پاقژ نینە، چونكی ئەگەر چەند شێوازێن دەستهەلاتێ بهێنە گوهۆرین ئیراق هەر ل سەر ئێك وێنە دمینیت كو ئەو ژی توندرەویە.
ژ بەر ڤێ چەندێ چاڤەڕێكرنا گوهۆڕینەكا جەوهەری ل ئیراقێ یا ب زەحمەتە، هەر وەك مەزن دبێژن «ئاخ دێ بیتە بهۆست؛ دوژمن نابیتە دۆست»؛ ئەگەر بناغەیێ سیستەمی ل سەر نەدادپەروەریێ هاتبیتە ئاڤاكرن گوهۆڕینا كەسان بتنێ نەشێت دادپەروەرێ دابینبكەت، چونكی ئەڤ گوهۆڕینێن شێوازی ژ خرابی بۆ خرابتری دهێتە ڤەگوهاستن و نەك زێدەتر.

3

نۆڕا جەعفەر

د فەلسەفە و زانستێن سیاسی دا، جوداهیەكا كوور د ناڤبەرا چەمكێ (نەتەوە) و چەمكێ (حزبایەتی) دا هەیە، نەتەوە لایەنەكێ ناسنامەیی و جڤاكی و كەلتووری و مێژوویی یێ گشتی یە، كەس نەشێت ب بڕیارەكا سیاسی یا دەمكی خۆ ژ بن كۆمبوونا وێ بكێشیتە پاش ل بەرانبەر دا حزبایەتی پڕۆسەكا سیاسی و ئایدولۆژی و ڕێكخراوەیی یا ئارەزۆمەندانە یە كو بۆ بڕێڤەبرنا دەستهەلاتێ و گەهشتن ب ئارمانجێن سیاسی یێن دیاركری د تەخەكا جڤاكی دا دهێتە ئاڤاكرن.
ل هەرێما كوردستانێ، ژبەر ئەگەرێ مێژوویی و خەباتا چەكداری و قووناغێن ڕزگاریخوازیێ و هەر وەسا سنوورێن د ناڤبەرا ناسنامەیا نەتەوەیی و دلسۆزیا حزبی دا تا ڕادەیەكێ مەزن ئەڤ هەردو چەمكە تێكەلی ئێك كرینە.
ئەگەر بەرێ خۆ بدەینێ ئەڤرۆ پشكەكا مەزنا جڤاكێ هێشتا نەشێت جوداهیێ د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن نەتەوەیەكی (كو كوردستان و كوردینی یە) و د ناڤبەرا بەرژەوەندیێن حزبی دا (كو پشكن و ل سەر بنەمایێ هەڤڕكیێ دژین ئانكو دەستهەلاتە) دا بكەن،
ئەڤ تێكەلكرنە دبیتە ئەگەرێ هندێ كو هزر و ڕا و بۆچوونێن جودا یێن جڤاكی بەرانبەر ڤان هەردو چەمكان ب شێوەیەكێ دروست نەهێتە وێنەكرن.
هەلبەت دەستهەلاتا سیاسی ل كوردستانێ، د چەندین لایەنان دا مفای ژ ڤێ تێكەلبوونا چەمكان وەرگرتیە، دەما كو حزب و دەولەت تێكەلی ئێك دبن، یاسا و دادپەروەرییێ ژ بنەڕەتێ وێ دئێخیت، ژبەركو دلسۆزیا بێ هزر ل شوینا نشتیمان پەروەرییێ دگرت.
ئاریشە و ڕەخنەیا سەرەكی ئەوە كو گەلەك كەس هێشتا باوەر ب وێ چەندێ دكەن كو پاراستنا ناسنامە و نیشتمانپەروەریێ بتنێ ب رێكا گرێدان ب حزبەكێ دبیت. ئەڤ نەزانین یان تێنەگەهشتنا جڤاكی د ناڤبەرا نەتەوە (كوردینی وەك ناسنامە) و حزبایەتیێ (وەك شمەكەكێ سیاسی یێ گۆهر ) بوویە ئەگەرێ لاوازكرنا هزرا ڕەخنەیی.پێدڤیە خەلك بگەهیتە وی ئاستێ هوشیاریێ كو بزانیت نەتەوایەتی پێش حزباتیێ سەرهلدایە، نەتەوە مێژوو و پاشەرۆژە، بەلێ‌ حزبایەتی دەستهەلاتەكا گوهۆرە و ل سەر بنەمایێ بەرژەوەندیێ دهێتە ئاڤاكرن.
لەوما بۆ ئاڤاكرنا پاشەڕۆژەكا دیمۆكراتیك، پێدڤییە جوداهی د ناڤبەرا نەتەوە و حزبان دا بهێتە كرن و جڤاك ل دەسپێكێ نەتەوایەتیێ بهەلبژێریت ژبەركو حزب دهێت و دچیت بەلێ‌ نەتەوە هەر دمینیت و هەر نەتەوەیە ناسنامەیا ڕەسەنا كوردینیێ دپارێزیت و دگەهینیتە نەوەیێن پاشەڕۆژێ.

5

نۆڕا جەعفەر شیمۆ

وەلاتێ پێشكەفتی ئەو ولاتەیە كو ژ ڕویێ بابەتێن ئابۆری، كولتووری، تەكنەلۆژی، ساخلەمی ڤە، هەروەسا پرۆژەیێ ژیانێ…هتد د ئاستەكێ بەرز دابیت.
دەولەت ل سەر چەندین بنەمایێن جودا دهێتە ئاڤكرن، لێ ئەو بنەمایە هەمی ب تنێ ژبۆ ئێك لایەن دزڤریت كو ئەو ژی تاكێ جڤاكییە، ئانكو بابەتێن ئابۆری، كولتووری، تەكنولۆژی، ساخلەمی، پرۆژەیێ ژیانێ هەموو ژبۆ بڕێڤەبرنا تاكێ جڤاكی دزڤریت، هشیاریا تاكی د ناڤ جڤاكێ دا ژ رویێ ئاڤاكرنێ پێشكەفتنا وەلاتی دئێختە بەرچاڤ، د ڤێرە دا دیار دبیت كو پێشكەفتن و هەروەسا پاشكەفتن ژ لایێ تاكێ جڤاكێ ڤە دهێتە دەستنیشانكرن.
ژ نموونەیا وەلاتێن پێشكەفتی مینا (ئەمریكا، ئەلمانیا، ژاپۆن، سوێد، كەنەدا)، د ڤێرە دا یا گرنگە بزانین كو ئەڤ وەلاتێن پێشكەفتی تاكێ جڤاكی ب رێژەیا تەمام د ئاستێ پێشكەفتنێ دا نینە، بەلێ‌ رێژەیا تاكێ پێشكەفتی د وەلاتی دا زۆرترە ژ ڕێژەیا تاكێ نەپێشكەفتی.
تاكەكێ پێشكەفتی خێزانەكا پێشكەفتی ژێ دروست دبیت، خێزانەكا پێشكەفتی جڤاكەكا پێشكەفتی ژێ دروست دبیت، جڤاكەكا پێشكەفتی جڤاكەكا پێشكەفتی ژێ دروست دبیت، جڤاكەكا پێشكەفتی وەلاتەكێ پێشكەفتی ژێ دروست دبیت، لەوما ژبۆ كو وەلاتەكێ پێشكەفتی بهێتە دروستكرن؛ پێدڤیە تاكێ جڤاكێ یێ پێشكەفتی بیت.
ژ تایبەتمەندیێن وەلاتێت پاشكەفتی ئەوە كو نەزانەك زانایەكی فێری زانینێ بكەت، ئەوە كو قوتابی وانەیان ب مامۆستای بدەت، ئەوە كو باوەرنامێ ب بێ بهایی نیشابدەت، ئەوە كو مرۆڤێ ئاست بەرز كەسانێن دی ب بەندە ل قەلەم بدەت، ئەوە كو كەسانێن نەئاڤاكری؛ رێكێن ئاڤاكرنێ ژبۆ كەسێن دی بەرچاڤ بكەت، ئەڤ نموونە هەمی وەلاتەكێ پاشكەفتی دروست دكەت.
لەوما دبێژم ئاڤاكرنا وەلاتەكێ پێشكەفتی ل سەر دەستێ كەسانێن ئاڤاكری دهێتە دروستكرن و ئاڤاكرنا وەلاتەكێ پاشكەفتی ل سەر دەستێ كەسانێن نەئاڤاكری (هەڕفتی) دهێتە دروستكرن.

10

نۆرا جەعفەر شیمۆ

پەڕلەمان سازیەكا قانووندنانێ یە كو ئیرادەیا گەل نیشا ددەت، ژ كۆمەكا ئەندامان پێكدهێت كو ژ لایێ گەل ڤە ب ڕێكا هەلبژارتنان دهێنە دەستنیشانكرن، كارێ وێ دروستكرنا قانوونان و سەرپەرشتیكرنا حوكمەتێ و پەسەندكرنا بودجەی و گفتوگۆ ل سەر بڕێڤەبرنا دەولەتێ.
پەڕلەمانێ ئیراقێ ب شێوەیەكێ گشتی ل سالا ٢٠٠٣ پشتی نەمانا سیستەمێ دكتاتۆری یێ (سەدام حسێن) كو سیستەمەكێ نوی یێ حوكمڕانیێ ل ئیراقێ هاتەدانان كو ب سیستەمێ (فیدڕالی، دیموكڕاتی، پەڕلەمانی) دهێتە بناڤكرن ل دویڤ دەستوورێ نۆێ یێ ئیراقێ ل سالا ٢٠٠٥ پەیڕەو بوویە.
پەڕلەمانێ ئیراقێ هەتا نوكە د پێنچ خولێن قانوونی دا دەربازبوویە، كو خولا ئێكێ‌ ( ٢٠٠٦ – ٢٠١٠) خولا دویێ‌ (٢٠١٠ – ٢٠١٤) خولا سێیێ‌ (٢٠١٤ – ٢٠١٨) خولا چارێ‌ ( ٢٠١٨ – ٢٠٢١) خولا پێنجێ‌ (٢٠٢١ – هەتا نها)، د پەڕلەمانێ ئیراقێ دا هەر چار سالان جارەكێ هەلبژارتن دهێنە ئەنجامدان.
ل دویڤ دەستوورێ هەردەم یێ دەولەتا ئیراقێ كو ل سالا ٢٠٠٥ هاتیە دانان د ماددەیێ (١١٧) دەقێ وێ ئاماژە ب هندێ ددەت كو (ئەڤ دەستوورە دانپێدانێ ب هەرێما كوردستانێ دكەتن ب دەستهەلاتێن وێ وەك هەرێمەكا فیدرالی)، ل ڤێرە دیار دبیت كو هەرێما كوردستانێ مافێ ڕەوا یێ هەی كو د بڕێڤەبرنا پەڕلەمانێ ئیراقێ دا پشكدار ببیت ژبۆ پاراستنا مافێ گەلێ كورد.
پشكا هەرێما كوردستانێ ل پەڕلەمانێ ئیراقێ ب شێوەیەكێ قانوونی هاتیە دیاركرن، هەرێما كوردستانێ خۆدان ٥٨ كورسیانە ل ژێر ٣٢٩ كورسیێن گشتی یێن پەڕلەمانی.
هەرێما كوردستانێ خۆدان سیستەمەكێ دیموكراتییە، ئەڤە ژی وێ چەندێ ددەتە دیار كرن كو هەموو تەخ و چینان مافێ بەربژاركرنێ هەیە ژبۆ وێ چەندێ خۆ كاندید بكەت داكو بچیتە د ناڤا پەڕلەمانی دا.
د ڤێرە دا نەیا گرنگە كی بەربژارە یا گرنگ ئەوە تو دێ كێ هەلبژێری!.
ژبەر كو هیچ بەربژارەك بێی ڕازەمەندی و دەنگێن گەلی ماف نینە بچیتە د ناڤا پەڕلەمانی دا، ئەو كەسێن دهێنە هەلبژارتن نوونەرێن گەلن و كارێ وان پاراستنا مافێن گەلێ كوردە د پەڕلەمانی دا، هەر ژ بەر ڤێ چەندێ داكو مافێن گەلێ كورد نەهێنە پێشێلكرن پێدڤیە دەنگدەر وان كەسان دەستنیشان بكەت یان هەلبژێرن یێن كو شیان هەین مافێ گەلێ كورد بپارێزیت ل ناڤا پەڕلەمانێ ئیراقێ دا.
د نوكە دا كێم دەم مایە ژبۆ هەلبژارتنێن خولا شەش یا پەڕلەمانێ ئیراقێ لەوما یا گرنگە ژبۆ هەلبژارتنێن خولا شەشێ‌ یا پەڕلەمانێ ئیراقێ دەنگدەر كەسێن دانا و زانا دەستنیشان بكەن یان هەلبژێرن داكو پاراستنێ ژ مافێن گەلێ كورد بكەن و د هەمان دەم دا پێدڤیە خۆ ژ لایەنێ عەشیرەت دویربێخن گەری و ڕەشوە و خزم و هەڤال و چەندین لایەنێن دی ژبۆ هەلبژارتنا ئەندامان داكو ئازادیا تاكی بهێتە پاراستن و دەنگێ وی نەبیتە قوڕبانیێ هیچ لایەنەكی.

2

نـۆرا جەعفەر شیمۆ

پەڕلەمان سازیەكا یاسادانانێ یە كو ئیرادەیا گەل نیشاددەت، ژ كۆمەكا ئەندامان پێكدهێت كو ژلایێ گەل ڤە ب ڕێكا هەلبژارتنان دهێنە دەستنیشانكرن، كو كارێ وێ دروستكرنا یاسایان و سەرپەرشتیكرنا حوكمەتێ و پەسەندكرنا بودجەی و دنانوستاندن ل سەر بڕێڤەبرنا دەولەتێ.
پەڕلەمانێ ئیراقێ، ب شێوەیەكێ گشتی ل ساڵا ٢٠٠٣ دهێتە ناڤبرن پشتی نەمانا سیستەمێ دكتاتۆری یێ (سەدام حسێن) كو سیستەمەكێ نوو یێ حوكمڕانیێ ل ئیراقێ هاتەدانان كو ب سیستەمێ (فیدڕالی، دیموكڕاتی، پەڕلەمانی)، دهێتە ناڤبرن ل دویڤ دەستوورێ نوێ یێ ئیراقێ ل سالا ٢٠٠٥ پەیڕەوبوو.
پەڕلەمانێ ئیراقێ هەتا نوكە د پێنچ خولێن یاسایی دا دەربازبوویە، كو خولا ئێكێ‌ ( ٢٠٠٦ – ٢٠١٠)ـ خولا دویێ‌ (٢٠١٠ – ٢٠١٤) خولا سیێ (٢٠١٤ – ٢٠١٨) خولا چارێ‌ ( ٢٠١٨ – ٢٠٢١) خولا پێنجێ‌ (٢٠٢١ – هەتا نها)، د پەڕلەمانێ ئیراقێ دا هەر چار سالان جارەكێ هەلبژارتن دهێنە ئەنجامدان.
ل دویڤ دەستوورێ هەمیشەیی یێ دەولەتا ئیراقێ كو ل سالا ٢٠٠٥ هاتیەدانان د ماددەیێ (١١٧) دەقێ وێ ئاماژە ب هندێ ددەت كو (ئەڤ دەستوورە دانپێدانێ ب هەرێما كوردستانێ دكەت ب دەستهەلاتێن وێ وەك هەرێمەكا فیدرالی)، ل ڤێرە دیاردبیت كو هەرێما كوردستانێ مافێ ڕەوا یێ هەی كو د بڕێڤەبرنا پەڕلەمانێ ئیراقێ دا پشكدار بیت ژبۆ پاراستنا مافێ گەلێ كورد.
پشكا هەرێما كوردستانێ ل پەڕلەمانێ ئیراقێ ب شێوەیەكێ یاسایی هاتیە دیاركرن، هەرێما كوردستانێ خودان ٥٨ كورسیایە ل ژێر ٣٢٩ كورسیێن گشتی یێن پەڕلەمانی.
هەرێما كوردستانێ خودان سیستەمەكێ دیموكڕاتیە ئەڤەژی وێ چەندێ ددەتە دیاركرن كو هەموو تەخ و چینان مافێ بەربژاریێ هەیە ژبۆ وێ چەندێ خۆ كاندید بكەت داكو بچیتە د ناڤا پەڕلەمانی دا.
د ڤێرەدا نە یا گرنگە كی بەربژارە یا گرنگ ئەوە تو دێ كێ هەلبژێری!، ژبەر كو هیچ بەربژارەك بێی ڕازەمەندی و دەنگێن گەل ماف نینە بچیتە د ناڤا پەڕلەمانی دا، ئەو كەسێن دهێنە هەلبژارتن نوونەرێن گەلن و كارێ وان پاراستنا مافێن گەلێ كوردە د پەڕلەمانی دا، هەر ژبەر ڤێ چەندێ داكو مافێن گەلێ كورد نەهێنە پێشێلكرن، پێدڤیە دەنگدەر وان كەسان دەستنیشان بكەت یان هەلبژێرن یێن كو شیان هەیین مافێ گەلێ كورد بپارێزیت ل ناڤا پەڕلەمانێ ئیراقێ دا.
د نوكە دا كێم دەم مایە ژبۆ هەلبژارتنێن خولا شەش یا پەڕلەمانێ ئیراقێ، لەوما یا گرنگە ژبۆ هەلبژارتنێن خولا شەشێ‌ یا پەڕلەمانێ ئیراقێ دەنگدەر كەسێن دانا و زانا دەستنیشان بكەن یان هەلبژێرن داكو پاراستنێ ل مافێن گەلێ كورد بكەن و د هەمان دەم دا پێدڤیە خۆ ژ لایەنێ عەشیرەتگەریێ‌ و ڕەشوە و خزم و هەڤالینیێ‌ دویربێخن و چەندین لایەنێن دی ژبۆ هەلبژارتنا ئەندامان داكو ئازادیا تاكی بهێتە پاراستن و دەنگێ وی نەبیتە قوڕبانیێ هیچ لایەنەكی.

6

نۆڕا جەعفەر شیمۆ

كورد هەر ژ سەدێ «٢٠» هەتا نهۆ ب بەردەوامی ل ماف و دەستهەلاتداری و سەروەریا نەتەوەی و سەرخوەبوونێ گەریایە، پەیوەندیا كوردان و حوكمەتا ئیراقێ د چەندین قووناغێن سەرەكی دا دەربازبوویە.
قووناغا پشتی شەڕێ جیهانی یێ ئێكێ ل سالا (١٩٢١ _ ١٩٥٨) د ڤی سەردەمی دا كورد بتایبەتی ل باشورێ كوردستانێ (كوردێن ئیراقێ) بەشەك بوون ژ خاكا نوویا یا بریتانی كو ئیراق پێكئینایە، ب هیچ شێوەیەكی دانپێدان ب هەبوونا كوردان نەكریە، هەردەم نەتەوا كورد ب پارچەك ژ ئیراقێ دهاتە دانان، هەروەسا د دەستوورێ ئیراقێ یێ سالا (١٩٢٥) كو ب دەستوورێ هەردەمی دهێتە بناڤكرن، د بەندێن ڤی دەستووری دا ب هیچ رەنگەكی بەحس ل ماف و زمان و هەبوونا كوردان نەهاتیەكرن، هەروەسا د ڤی ماوەیێ دەستهەلاتێ دا حوكمەتا (ملك فیصل) بریارێن خۆ لسەر كوردان و خاكا كوردستانێ ددا بێی رێزێ ل خواستێن نەتەوەیی بگریت.
پشتی ڤێ قووناغێ؛ قووناغا خۆنیشادانێ و نشتیمان پەروەریێ دهێت ل سالا (١٩٦١ _ ١٩٧٥) و ژ دیارترین كەسایەتی و شۆرەشگێرێن ڤێ قووناغێ پێشەوا قازی محەمەد و (مەلا مستەفا بارزانی) د ڤێ قووناغێ دا كوردان راگەهاند كو دێ چنە د شەڕێن مەزن دا بەرامبەر مافێن خۆ.
پشتی ڤێ قووناغێ هەر ژ سالا (١٩٧٥ _ ٢٠٠٣) دەستهەلاتا بەعسی دەستپێدكەت كو ئەڤ قووناغە دڕندانەترین قووناغا مێژوویی یە ل بەرامبەر گەلێ كورد، د ڤێ قووناغێ دا هەمی بزاڤێن ژدل بۆ نەهێلان و ژناڤبرنا گەلێ كورد هاتنەدان، ژ وان (ئەنفالكرن، كیمیا بارانكرن، كوشتنا ب كۆم، گوند خرابكرن، زیندانكرن، برسی كرن، ب ساخی بنئاخكرن) و چەندین كریارێن دی یێن دڕندانە بەرامبەر گەلێ كورد هاتنە ئەنجامدان د وی سەردەمی دا، لێ یا گرنگ ئاماژەیە ب وێ چەندێ پشتی ڤان هەمی كریارێن دڕندانە مللەتێ كورد دەستبەرداری مافێن خۆ نەبوویە و هەردەم هەولدایە حوكمێ ئۆتۆنۆمی/حكم زاتی) بدەستخۆڤە بینیت و هەردەم ب دژی دوژمنی راوەستایە بەرامبەر بدەستڤەئینانا ئازادیا خۆ.
پشتی نەمان و ژناڤچوونا دەستهەلاتا رژێما بەعس و دانانا دەستوورەكێ نویی ل سالا ٢٠٠٥ كو ب دەستوورێ هەمیشەیی دهێتە ناڤكرن ب شێوەیەكێ فەرمی هەرێما كوردستانێ سەربەخۆیا خۆ وەرگرتییە و د بەندێن دەستووری دانپێدان ب گەلێ كورد هاتییەدان، سیستەمێ حوكمرانیێ ل ئیراقێ پشتی سالا ٢٠٠٥ ئیراقێ سیستەمەكێ فیدرالی _ دیموكراتی _ پەرلمانی پەسەند كریە.
لێ ئەڤ سیستەمە بەرامبەر هەرێما كوردستانێ ب شێوازەكێ دادپەروەرانە نەهاتیە ئەنجامدان و د نها دا ئەو سیستەمێ دەستهەلاتێ یێ بەرامبەر كوردان دهێتە ئەنجامدان وێنەیەكە ژ شێوازێ دەستهەلاتا رژێما بەعس یا بەرێ ل ژێر ناڤونیشانێ (برسیكرنا گەلێ كورد)، و ئەڤ كریارا دهێتە ئەنجامدان ژ لایێ حوكمەتا ئیراقێ ل بەرامبەر هەرێما كوردستانێ د هیچ بەندێن یاسایی دا ئاماژە پێ نەهاتیەدان، هەروەسا ئەڤ كریارە ب هیچ رەنگەكی یا قەبوولكری نییە، كو پێدڤیە ئەڤ كێشەیە د دەمێن نێزیك دا بهێنە چارەسەركرن، ژبەركو نەیا رەوایە گەلەك بەرامبەر واژویەكێ ب برسی بمینیت.
بۆ بیرئینان كورد ئەو گەلە بوویە كو ب چەكێ بڕنۆیێ ل بەرامبەر (تۆپ و تەیارێن) چەندین دەولەتێن بهێز راوەستایە، ئەو گەلە بوویە كو ب درێژاهیا مێژوویا خۆ چەندین شۆرەش و تێكۆشان ل بەرانبەر بدەستڤەئینانا ماف ئازادیا خۆ ئەنجامداینە، ئەو گەلە بوویە كو ل دژی نەدادپەروەریێ راوەستیایە، هەردەم هەولا بدەستڤەئینانا ئازادیێ و سەربەخۆیێ دایە. كورد نە ئەو مللەتە مێژوویا وێ ببیتە قوربانیا واژویەكێ.

 

12

نوورا جەعفەر شیمۆ

خریایە كو بێكاری بابەتەكێ گرنگێ ئابووری و جڤاكی یە، هەروەسا كاریگەریەكا زۆر ل سەر تاكی و جڤاكێ یا هەی.
ل هەرێما كوردستانێ بێكاری پرسگرێكەكا گرنگا ئابووری و جڤاكی یە. ل دویڤ داتایان رێژەیا بێكاریێ ل سالا ٢٠١٣ «٦٬٥ ٪» بو و ل سالا ٢٠١٥ رێژەیا بێكاریێ بەرز بوو ژبۆ «٩٪» ئانكو ل وی دەمی نێزیكی ١٩٥ هزار بێكار هەبوون. هەروەسا ل سالا ٢٠١٦ رێژەیا بێكاریێ زێدەتر بەرزبوو كو گەهشتە ١٤٪.
ل گۆرەی داتایان دیار دبیت كۆ رێژەیا بێكاریێ سال بۆ سالێ زێدە بوویە. كو ئەڤ پرسگرێكە هەتا نها ژی یا بەردەوامە.
بەرزبوونا رێژەیا بێكاریێ ل هەرێما كوردستانێ چەندین ئەگەران ب خۆڤە دگریت ژ وان ژی (راگرتنا پرۆژەیێ وەبەرهێنانێ / زێدەبوونا كرێكارێ بیانی) و چەندین ئەگەرێن دی ژی .كو د چەندین سالێن بۆری دا هەرێما كوردستانێ رویبروی چەندین قەیرانێن ئابۆری بوویە كو ئەڤە ژی ئێك ژ وان ئەگەرانە كو رێژەیا بێكاریێ د بەرزبوونێ دایە.
بێكاری ئێك ژ وان پرسگرێكایە كو دبیتە ئەگەرێ تێكدانا تەرازویا ئابووری یا وەلاتی و هەروەسا پرسگرێكەكا جڤاكی یە كو دبیتە ئەگەرێ زێدەبوونا ئاریشەیێن جڤاكی.
رێژەیا گەنجێن بێكار ل هەرێما كوردستانێ د زێدەبوونێ دایە كو ئەڤە ژی بوویە ئەگەرێ نەرازیبوونێ ل دەف گەنجێن هەرێمێ كو بوویە هۆكارێ وێ چەندێ كو گەنجێ هەرێمێ بەر ب چەند رێكارێن دی بچیت كو ژ وان رێكاران مشەختبوونا گەنجێن هەرێمێ بەر ب وەلاتێن بیانی ڤە كو ئەڤە ژی دبیتە ئەگەرێ دروستبوونا كێشەیەكا مەزن د وەلاتی دا و كێمبوونا رێژەیا گەنجان .
بۆ چارەسەركرنا ڤێ‌ پرسگرێكێ پێدڤیە رێككارێن تایبەت لبەر چاڤ بهێنە وەرگرتن و نەهێلانا وان هۆكاران یێن كو دبنە ئەگەرێ دروستبوونا بێكاریێ، بۆ نموونە گەنجێ هەرێمێ ل جهێ كرێكارێ بیانی كار بكەت و زێدەكرنا پرۆژەیێن وەبەرهێنانێ داكو ببیتە دەلیڤەیەك بۆ گەنجان و بشێن كاربكەن.
گەنج لایەنەكێ ب هێزە بۆ پێشڤەبرن و دروستكرنا وەلاتەكێ پێشكەڤتی.

19

نۆرا جەعەفەر شیمۆ

ئافرەت د سیاسەتێ دا لایەنەكێ ب هێزە و دشێت جڤاكێ بگوهۆریت. د سەردەمێ كەڤن دا ئافرەتێ رۆلەكێ گرنگ د وارێ سیاسی دا هەبو ل چەند جهان؛ وەكو شازادە و پاشایان حوكم كریە. لێ د سەردەمێ ناڤەراست دا رۆلێ ئافرەتێ د لایەنێ سیاسی دا كێمتر بوویە و هەر یا پشكداربوو د كاروبارێن جڤاكی دا. بەلێ د سەردەمێ نوی دا ب تایبەتی د «سەدەیێن بیستان» دا؛ ئافرەتێ پێنگاڤەكا مەزن بۆ بدەستڤەئینانا مافێن خۆ د وارێ سیاسی دا هاڤێتینە.
ئافرەت د وارێ سیاسی دا چەندین مافان ب خۆڤە دگریت، ژ وان مافان ژی (مافێ دەنگدانێ، مافێ پشكداریكرنێ، مافێ نوونەراتیێ).
مافێ دەنگدانێ ئێكە ژ بنەرەتێن مافێن ئافرەتێ د لایەنێ سیاسی دا كو ئەڤ مافە بەرهەمێ خەباتەكا درێژخایەن بو . هەروەسا مافێ پشكداریكرنێ د هەمی ئاستێن سیاسی دا یێ هەیی. هەر ژ هەلبژارتنێ هەتا كو پۆستێن بالا ژی و مافێ نوونەراتیێ ئافرەتێ د هەمی ئاستێن دەستهەلاتێ دا هەیە. هەر ژ پەرلەمانی هەتا كو دەستهەلاتا بجهئینانێ ژی.
چەندین رێك و ئامرازێن جیاواز یێن هەیین كو ئافرەت دشێت ب وان رێكا و ئامرازان د جیهانا سیاسی دا پشكدار بیت، ژ وان ژی بۆ نموونە (تۆرێن جڤاكی، رێبەرایەتی، پەروەردە).
كۆ ئافرەت دشێت ب رێكا تۆڕێن جڤاكی ئەو هێزا جڤاكی بكاربینیت، بۆ بەرەف پێشڤەبرنا ئارمانجێن خۆ یێن سیاسی ، هەر وەسا ئافرەت دشێت بۆ پەروەردەكرنا نفشەكێ نوی كۆ رۆلەكێ گرنگ بۆ بەرزكرنا ئاستێ هوشیاریا سیاسی د جڤاكێ دا یێ هەیی.
لێ ئافرەت د پشكداریكرنا خۆ دا ل لایەنێ سیاسی روی ب روی چەندین ئاستەنگان دبیت ژ وان ژی (جیاوازیا رەگەزی، نەبوونا پشتگیریێ و چەندین ئاستەنگێن دیتر).
جیوازیا رەگەزی ئێك ژ وان ئاستەنگانە كو ئافرەت د پشكداریا خۆ یا سیاسی دا روی ب روی دبیتێ كو ب دیتنا وان كارێ سیاسی یانژی پشكداریا سیاسی ئافرەت تێدا نەیا قەبوولكریە و چ گرنگی ب بۆچوون و مافێن وێ یێن سیاسی ناهێتەدان. هەتاكو بەری چەندین سالان ژی كۆ چەندین دەولەت هەبووینە مافێن ئافرەتێ یێن سیاسی ل وی وەلاتی د پێشێلكری بووینە ژ وان ژی، بۆ نموونە دەولەتا سعوودیە كو هەتا سالا ( ٢٠١٥ ) ژی مافێ هەلبژارتنێ بۆ ئافرەتێ ل ڤی وەلاتی یێ قەدەغە كری بوو.
هەروەسا ئێك ژ ئاستەنگێن دیتر نەبوونا پشتگیریێ بۆ ئافرەتێ د پشكداریا وێ یا سیاسی دا یە. كۆ نەبوونا لایەنێ پشتگیریا (داڕایی و كەسی) ب تایبەتی د دەمێ هەلبژارتنان دا. كو ئەڤە ژی ئێك ژ ئاستەنگانە بەرامبەر پشكداریا ئافرەتێ د وارێ سیاسی دا.
بۆ چارەسەركرنا ڤان ئاریشەیان پێدڤیە چەندین یاسا ل بەرامبەر مافێن ئافرەتان و پشكداریكرنا وان د جیهانا سیاسی دا بهێنەدانان و رێگیریكرن ژ وان ئاستەنگێن كو دكەڤنە د رێیا وان دا و هەروەسا پێشێلنەكرنا مافێن وان یێن سیاسی.
ب بۆچوونا من پشكداریا ئافرەتێ د گۆرەپانا سیاس یدا زۆر یا گرنگە بۆ دروستكرنا جڤاكەكێ‌ دادپەروەرتر و پێشكەفتیتر. و ل دوماهیێ دبێژم كۆ ئافرەت دوهی یا هەبووی و ئەڤرۆ دجەنگیت و سوباهی دێ بسەركەڤیت.

website security
WP Facebook Auto Publish Powered By : XYZScripts.com