شهاب ئاكره‌یى
هه‌موو كه‌سێن د عیراقێدا دژین، نه‌خاسمه‌ پشتى ئه‌مریكا و بریتانیا و هه‌ڤپه‌یمانان، رژێما به‌عس و ده‌وله‌تا عیراقێ ئێخستى، نه‌چاره‌ خوه‌ ل بن په‌ڕێ عه‌شیره‌ته‌كێ ب پارێزیت، ده‌ما لایه‌نه‌ك گه‌فێ بكه‌ت، خوه‌ هه‌كه‌ ئه‌و لایه‌ن ده‌زگه‌هه‌كێ ده‌وله‌تێ ژى بیت، چونكو عیراق ل په‌ى ده‌ستوورى بوویه‌ ده‌وله‌تا ئێل و عه‌شیره‌تان، هه‌ر وه‌كو د ماددێ (45) و بڕگه‌ یا (2) یا ده‌ستوورێ عیراقێ دا هاتى نڤیساندن: ( ده‌وله‌ت پێداگریێ ل سه‌ر هه‌ستانه‌ڤه‌ یا ئێل و عه‌شیره‌تێت عیراقێ دكه‌ت، و گرینگیێ ب كاروبارێن وان دده‌ت كو ل گه‌ل ئاینى و یاسایێ د گونجیایى بن و بهایێن وان یێن مرۆڤایه‌تى و ماقوول ب ئاوایه‌كى كو پشكداریێ د پێشئێخستنا جڤاكی دا بكه‌ن، و ئه‌و نه‌ریتێن عه‌شیره‌تێ یێن ده‌رڤه‌ى مافێن مرۆڤى قه‌ده‌خه‌ دكه‌ت) ل ده‌مه‌كى د هه‌مان مادده‌ دا و ل بڕگه‌ یا (1) پێداگریێ و داكۆكیێ ل سه‌ر خورتكرنا رۆلێ ده‌زگه‌هێن جڤاكێ سڤیل، و پاڵپشتیكرن و پێشڤه‌برن و سه‌رخوه‌بوونا وان ده‌زگاهان دكه‌ت، ب شێوه‌یه‌كى گونجایی ل گه‌ل ئاڵاڤێن ئاشتیانه‌ بۆ بجههاتنا ئامانجێن خوه‌ یێن ره‌وا)، كو ب دیتنا گه‌له‌ك شاره‌زا و بسپۆرێن ده‌ستوورى ئه‌ڤ مادده‌ و هه‌ڤتاكرنا پێداگرى و پشتگیریكرنێ ل جڤاكێ سڤیل و هه‌ستانه‌ڤا ئێل و عه‌شیره‌تان د ده‌ستووری دا، ب قانوونیكرنا عه‌شیره‌تگه‌ریێ یه‌ و بۆمبه‌یه‌كه‌ د ده‌ستوور یدا، خزمه‌تێ ب گیانێ دووبه‌ره‌كی یا جڤاكى دكه‌ت، و ل دووماهیێ ژى شه‌رعیه‌ته‌كا ده‌ستوورى ب ئێل و عه‌شیره‌تان دده‌ت، كو ئێل و عه‌شیره‌ت ل سه‌ر بها یێن شارستانى و پڕه‌نسیپێن دیمۆكراسیه‌تێ باز بده‌ن و ده‌ستكه‌فتێن رامیارى و كارگێرى ژى ب ده‌ستڤه‌بینن، كو د بنیاتدا ژى ب مه‌رما بهێزكرنا مه‌ركه‌زیه‌تا ده‌وله‌تێ یه‌ و پێخه‌مه‌ت كچكه‌كرن و لاوازكرنا قه‌واره‌یێ سیاسى یێ هه‌رێما كوردستانێ یه‌ و نه‌ته‌وه‌یێن دى ل عیراقێ!, كو كورد دووه‌یه‌م مه‌زنترین نه‌ته‌وه‌یه‌ ل سه‌ر ئاستێ عیراقێ، لێ نه‌یار و دوژمنێن كوردستانێ هه‌وڵداینه‌ ب رێكا گه‌شه‌پێدان و دروستكرنا ژێیاتى یێن بچوكتر وه‌كو هزرا خێزان، ئێل و عه‌شیره‌ت په‌رێسیێ د ناڤ كوردان دا گه‌شه‌ و دروست بكه‌ن، پێخه‌مه‌ت رێگرتنێ ژ ئاڤابوون و دروستكرنا ژێیاتى یێن مه‌زنتر و به‌رفره‌هتر و پێشكه‌فتیتر، وه‌كو وه‌ڵات و ملله‌ت و نه‌ته‌وه‌، ئانكو ژێیاتى یا ئێل و عه‌شیره‌تێ دێ جهێ كورد و كوردستانێ گریت!.
رۆلێ عه‌شیره‌تێ پشتى نڤیسینا ده‌ستوورى ل ساڵا 2006 دوجاركى لێهات، و ب ته‌مامى جهێ ده‌ستهه‌ڵاتێ گرت، یا ئاشكرایه‌ ژى ده‌ما رۆلێ ده‌وله‌تێ لاواز دبیت، ژێیاتى یێن دى گه‌شه‌ دكه‌ن، و ل پێشیا هه‌موویان، ژێیاتى یا عه‌شیره‌تێ، ده‌ستهه‌لاتدارى یا عه‌شیره‌تێ بوویه‌ ئێكلاكه‌ر د لێككڤتنان دا، هه‌یا راده‌یه‌كێ بلند ژى بوویه‌ بازرگانیه‌كا سه‌ركه‌فتى ل وه‌ڵاتى!, بۆ نمونه‌ ده‌ما ره‌وشا نه‌خۆشى خراب دبیت، نه‌خۆش مافێ خوه‌ ب حوكمێ عه‌شیره‌تێ لگه‌ل نۆژدارى ره‌فتارێ و ئێكلاكرنێ دكه‌ت، و مامۆستایێ كو ل قوتابى بده‌ت دێ كه‌س و كارێن و ب عه‌شیره‌تێ ره‌فتارى ل گه‌ل كه‌ن، خوه‌ روودانێن ترافیكێ و لێككه‌فتنێن د ناڤبه‌را هه‌ڤاڵان دا ژى دێ ب گه‌زا عه‌شیره‌تیێ هێنه‌ چاره‌سه‌كرن!.
پێدڤى یه‌ ژێیاتی یا خێزان و ئێل و عه‌شیره‌تێ به‌ر ب قوناخا وه‌ڵات و ملله‌ت و نه‌ته‌وه‌ى ڤه‌گۆهێزین، داكو رۆژا وه‌ڵاته‌كى ب ناڤێ كوردستانێ بهه‌لێت، چونكو ژێیاتى كراسه‌ك نییه‌ چ گاڤا ته‌ ڤیا ل به‌ر خوه‌ بكه‌ى یان دانێى!, هه‌ر وه‌كو وێ روحێ یه‌ ئه‌وا د له‌شێ مه‌دا، دیسا پێدڤى یه‌ بازنێ ژێیاتیا مه‌ بۆ خێزانێ و عه‌شیره‌تێ مه‌زنتر نه‌بیت ژ بازنێ كورد و كوردستانێ و بازنێ دووماهیێ ژى ژ بازنێ مرۆڤایه‌تی یا مه‌ مه‌زنتر نه‌بیت و مرۆڤایه‌تى یا خوه‌ ژ ده‌ست بده‌ین.

شهاب ئاكره‌یى

زانا و فه‌یله‌سۆفان گه‌له‌ك پێناسه‌ بۆ شارستانیه‌تێ داناینه‌، لێ هه‌موو دۆكن ل سه‌ر ئامانجێ، كو ئه‌و ژى پێشڤه‌برنا دیتنا (Vision) مرۆڤیه‌ ژ ئالیێ هزرى و ره‌فتاریڤه‌، شارستانیه‌ت پێكهاتیه‌ ژ سیسته‌مه‌كێ جڤاكى، و هاریكاریا مرۆڤى دكه‌ت بۆ زێده‌كرنا به‌رهه‌مێ خوه‌یێ روشه‌نبیرى، ئه‌ڤان زانایان شارستانیه‌ت ل سه‌ر چار توخمان دابه‌شكریه‌، ده‌رامه‌تێن ئابوورى، سیسته‌مێن سیاسى، دابونه‌ریتێن ره‌وشتى و دووڤچوونا زانست و هونه‌ران، ده‌ما ته‌ناهى ب هه‌موو جۆرێن خوه‌ڤه‌ به‌رقه‌رار دبیت، ده‌ما لێككه‌فتن و شه‌پرزه‌یى ب دووماهى دهێت شارستانیه‌ت ده‌سپێدكه‌ت، چونكو هه‌كه‌ مرۆڤ ژ ترسێ هاته‌ پاراستن، دێ د ده‌روونێ ویدا پاڵده‌رێن چوونێ به‌ر ب فاكته‌ه‌رێن داهێنانێ و ئاڤاكرنێ رزگاربن، و پاشى ئه‌ڤ هانده‌رێن سروشتى دێ مرۆڤى پاڵده‌ن كو ل سه‌ر چوونا ڤێ رێیا خوه‌ بچیت، بۆ تێگه‌هشتنا ژیانێ و پێشئێخستنا خوه‌.  شارستانیا رۆژئاڤایێ گونجانه‌كا موكم د ناڤبه‌را ملله‌تى و حوكه‌مه‌تێدا هه‌یه‌، چونكو حوكمه‌ت ب ده‌نگێ ملله‌تى و ب رێیا هه‌لبژارتنێن دروست، گه‌هشتیه‌ ده‌سهه‌ڵاتێ، له‌وا حوكمه‌ته‌كا دستوورى و شه‌رعیه‌ و ب ئالوگۆرا ئاشتیانه‌ ده‌ستهه‌لات هاتیه‌ ڤه‌گوهاستن و وه‌رگرتیه‌ و ململانێ د ناڤبه‌را ملله‌تى و حوكمه‌تێ دا ل رۆژئاڤایێ نینه‌، له‌وا ژى ملله‌تێن وان پێشه‌نگێن ئاڤاكرنا شارستانیه‌تێنه‌ ل جیهانێ، ڤێجا دێ ملله‌تى ل رۆژئاڤایێ بینى، كو لپه‌ى حوكمه‌تێ و حوكمه‌ت ژى ل په‌ى ملله‌تى و پاراستنا به‌رژه‌وه‌ندیێن وى كاردكه‌ت، چ شه‌ڕ د ناڤبه‌را ملله‌تى و حوكمه‌تێ دا نینه‌. پرسیار ئه‌وه‌، چاوا شارستانیه‌ت دهێته‌ ئاڤاكرن و هه‌رفاندن؟ رۆلێ عه‌قلى د ئاڤاكرنا مرۆڤان دا چیه‌؟  بۆ به‌رسڤێ دێ هه‌وڵده‌ین ژ گۆتنێن هزرمه‌ند و دكتور ئه‌لمه‌هدى المونجره‌ یێ مه‌غربی، كو د هش و بیردانكا گه‌له‌كان دا هه‌ر مایه‌ مفاى وه‌ربگرین، كو دبێژیت:” ده‌ما چینی یێن كه‌ڤن ڤیاى، ب ته‌ناهى بژین، شویرهێ مه‌زنێ چینێ ئاڤاكر و د وێ باوه‌رێ دا بوون، كو چ كه‌سه‌ك نه‌شێت ب سه‌ر شویرهێ دا ب سه‌ركه‌ڤیت، ژبه‌ر بلنداهیا شویرهێ یا سه‌خت و ئاسێ…! لێ، د سه‌د ساڵێن ئێكێدا و پاش ئاڤاكرنا شویرهێ، چین سێ جاران تووشى هێرشان بوو! و د هه‌ر هێره‌شه‌كێ دا له‌شكرێن هێرشكار پێدڤى ب سمتن و ب سه‌ركه‌فتنا ب سه‌ر شویرهێ دا نه‌ نه‌بوو !.. لێ، د هه‌ر جاره‌كێ دا به‌رتیل د دانه‌ پاسه‌وانى و پاشان دا د ده‌رگه‌هیڕا  چنه‌ ژوورڤه‌، هه‌ر وه‌كو ل  16ێ ئۆكتوبه‌را 2017 ل كه‌ركووكێ رووداى!. چینى ب ئاڤاكرنا شویرهێڤه‌ یێن مژوویل بوون و ئاڤاكرنا پاسه‌وانان ژ بیركر بوو..! چونكو ئاڤاكرنا مرۆڤان .. به‌رى یا ئاڤاكرنا هه‌ر تشته‌كێ دى یه‌، ئا راست ئه‌ڤه‌ یه‌ .. ئه‌ڤرۆ .. كو ژمێژه‌ گه‌لێ مه‌ پێدڤی پێ هه‌ى. ژ بۆ هه‌ڕفاندنا شارستانیه‌تێ ژى دبێژیت: هه‌كه‌ ته‌ ڤیا شارستانیه‌ته‌كێ بهه‌رفینى، سا رێك هه‌نه‌:ـ  خێزانێ ب هه‌ڕفینه‌، فێركرنێ ب هه‌ڕفینه‌ و پێشه‌وا و پێشه‌نگان بئێخه‌ و بشكێنه‌. هه‌تاكو خێزانێ ب هه‌ڕفینى: ل سه‌ر ته‌ یه‌ كو رۆلێ (دایكێ) نه‌هێلى و پشتگوه بكه‌ى.. شه‌رمه‌زار بكه‌ى ب سالوخه‌تدانا وێ ب كابانییا مالێ، داكو فێركرنێ ب هه‌ڕفینى: ل سه‌ر ته‌ یه‌ كو نه‌ هێلى (مامۆستا) چ گرنگى د جڤاكى دا هه‌بیت، و جهێ رێز و بهایێ وى كێم بكه‌، هه‌یا قوتابى یێن وى ژى كه‌رب ژێ ڤه‌ببن و ب كێم و بچووك و سڤك بناسن، دیسا بۆ ئێخستن و شكاندنا پێشه‌وا و پێشه‌نگان ژى: ل سه‌ر ته‌یه‌ كۆ تان و توانجان ژ (زانا و هزرمه‌ندان) بده‌ى .. بهایێ وان كێم بكه‌ .. گومانان ل سه‌ر هزر و بیر و دید و بۆچوونێن وان دروست بكه‌ .. هه‌یا چ كه‌س گوهداریێ ل وان نه‌كه‌ت و چاڤلێكرنا وان ژى نه‌كه‌ت، ده‌ما دایكا هۆشیار و مامۆستایێ دلسۆز و ب ئه‌ختوبار، بزر بوون، و پێشه‌وا و پێشه‌نگ و مه‌رجه‌ع ژى ئێخستن و شكاندن، دێ كى ب ئاڤاكرن و په‌روه‌رده‌كرنا نڤشێ نوو ل سه‌ر بهایان رابیت!، دیسان (مونجره‌) دبێژیت: “هه‌كه‌ ته‌ ڤیا جڤاكه‌كى بهه‌رفینێ، فێركرنێ بهه‌ڕفینه‌ و هه‌كه‌ ته‌ ڤیا فێركرنێ بهه‌رفینى، مامۆستاى ب هه‌رفینه‌”. ب كورتى و كورمانجى و كوردى، عه‌قل، شارستانیه‌ت و وه‌ڵاتان ئاڤا دكه‌ت ده‌مێ یێ ئازاد بیت! و مرۆڤ ژى ب داهێنان و به‌رهه‌م دبیت و رامانێ ب ژیانێ دده‌ت و به‌خته‌وه‌رى به‌رپا دبیت، له‌وا ژى ئه‌رستۆ-ى به‌رى زێده‌تر ژ دوو هزار و چارسه‌د ساڵان گۆتیه‌: “هێزا عه‌قڵى، روحا ژیانێ یه‌”.

شهاب ئاكره‌یی
ئاكرێ وه‌كو باژێڕه‌كێ كوردستانى خوه‌دى گه‌له‌ك تایبه‌تمه‌ندیێن ده‌گمه‌نه‌ و جهگه‌هه‌كێ گرنگێ سیاسى، ئابوورى، ره‌وشه‌نبیرى، كشتوكالى و ئاژه‌لدارى د نه‌خشه‌یێ هه‌رێما كوردستانێ دا هه‌یه‌، باژێڕه‌كێ دیرۆكى، كه‌ڤنار و گه‌شتیارى یه‌، سه‌ربارى كو ده‌سپێشخه‌رێ ئاڤاكرنا ئێكه‌م سه‌نته‌رێ ره‌وشه‌نبیرى بوویه‌ ل سه‌ر ئاستێ هه‌رێما كوردستانێ كو ل ئێكێ تیرمه‌ها 1991 پشتى سه‌رهلدانێ هاتیه‌ دامه‌زردان، و د ڤان بیست سالێن دووماهیێ دا ژى ئێك ژ تایبه‌تمه‌ندیێن دى یێن ئاكرێ، كو هه‌ر سال ده‌هان هزار گه‌شتیارێن عه‌ره‌ب قه‌ستا سه‌یرانگه‌هێن سیپه‌یێ ئاكرێ و سیپه‌یێ بجیلێ و كانیزه‌رك و گه‌لیێ زنته‌ و سویلێ و ته‌كیا شێخ عه‌بدولعه‌زیزى و كویسكێ و گربیش و…هتد دكه‌ن.
دیسا هه‌ر ساڵ، ل رۆژا 20 ئادارێ، ده‌هان هزار كه‌سێن دى قه‌ستا ئاكرێ دكه‌ن، ب مه‌ره‌ما پشكداربوونێ د كه‌رنه‌ڤاڵێ هلكرنا ئاگرێ نه‌ورۆزێ دا، كو ب ئه‌گه‌رێ ته‌بۆگرافیا كه‌لها ئاكرێ یا بێ هه‌ڤتا و گه‌رموگۆڕى و ڤیانا بێ سنوور یا گه‌نجێن ئاكرێ، بۆ ساخكرنا رۆژا نه‌ورۆزێ، نه‌ورۆزا ئاكرێ بوویه‌ ئێك ژ جوانترین و به‌رچاڤترین و نه‌مازه‌ترین تابلۆیێن نه‌ورۆزێ یێن بالكێش ل سه‌ر ئاستێ هه‌رێما كوردستانێ و جیهانێ، ب دیده‌ڤانیا وان هه‌موو كه‌ناڵێن راگه‌هاندنێ یێن ناڤخوه‌یى و جیهانى، كو ب رۆمالێن خوه‌ یێن ئێكسه‌ر و دروستكرنا راپۆرت و مێزگه‌رد و دیداران ناڤوده‌نگه‌ك به‌رفره‌ه بۆ نه‌ورۆزا ئاكرێ چێكریه‌.
لێ ئه‌وا من دڤێت بده‌مه‌ دیاركرن و بێژم، بۆ هه‌موو وان گه‌نج و لایه‌نێن داخوازا وێ ئێكێ دكه‌ن كو ئاكرێ ببیته‌ پایته‌ختێ نه‌ورۆزێ، و ئه‌ز ژى ل گه‌ل وانم، لێبه‌لێ ب شێوازه‌كێ دى و دبیت داخوازا من ژ یێن دى جودابیت دچاوانیا پایته‌ختركرنێ دا، هه‌ڤالێن هێژا، به‌رى بیست ساڵان ل 1999 بریارا پارێزگه‌هبوونا ئاكرێ ل په‌رله‌مانێ كوردستانێ هات ده‌رئێخستن، لێ هه‌یا نها جێبه‌جێ نه‌بوویه‌ و ئاكرێ هه‌ر قه‌زایه‌!!، و بۆ پایته‌ختێ نه‌ورۆزێ ژى پێدڤى یه‌ به‌رى ڤێ داخوازا پڕى سۆز ره‌وا بكه‌ین شه‌نگسته‌یێن پایته‌ختبوونێ یێن گه‌شتیارى ژ مۆتێل و ئۆتێل و شارێن یارییان بۆ زارۆیێن نه‌ورۆزڤان و پاركێن راوه‌ستانا ئۆتومبێلێن وان و په‌رجانكرنا كه‌لهێ و دانانا هێمایێن هشیاریێ ومه‌ترسیێ، داكو چ نه‌ورۆزڤان دكه‌لهێدا نه‌كه‌ڤنه‌خوار و ته‌قه‌كرن بهێته‌ قه‌ده‌غه‌كرن، داكو چ گولله‌ ب سه‌رێ چ نه‌ورۆزڤانان نه‌كڤن، و خودێ نه‌كه‌ت ببنه‌ قوربانى بێ پلانیێ، بۆ زانین “بێ پلانى ژى پلانه‌!، لێ دێ ده‌رئه‌نجام و دانێن خۆ یێن نه‌دیار و خراب هه‌بن”چونكو داخوازكرنا خه‌لكى بۆ كه‌رنه‌ڤاڵێ نه‌ورۆزێ به‌رپرسیارى یێن خوه‌ یێن یاسایى و ویژدانى دكه‌ڤنه‌ سه‌ر ملێ مه‌ وه‌كو حوكمه‌ت ژ لایه‌كى و ژ لایه‌كى دى ئه‌و به‌رپرسیارى ل سه‌ر ملێ مه‌ خه‌لكێ ئاكرێ هه‌ر هه‌موویانه‌، ئانكو ب دیدا من دێ یا دروست بیت، كو ئه‌م داخازا بودجه‌یه‌كى بكه‌ین و هانا كۆمپانیا و وه‌به‌رهێنه‌ران بده‌ین، كو دچه‌ند ساڵێن داهاتیدا بۆ مه‌ نه‌ورۆزا ئاكرێ به‌ر ب پایته‌ختكرنێڤه‌ ببه‌ن، ژبه‌ركو ب كێماسیڤه‌ دڤێت ل پایته‌ختێ نه‌ورۆزێ “4-5″ شارێن یاریان بۆ زارۆكان و “6ـ7″ مۆتێل و ئۆتێل و (8ـ9) پاركێن گه‌شتیارى و “9ـ10″ پاركێن راگرتنا ئوتومبێلان و …هتد. ژ پێدڤى یێن دى كو ده‌لیڤا نڤیساندنا هه‌ر هه‌موویان نینه‌.
هه‌كه‌ ب ڤى ئاوایى نه‌بیت، ئه‌ڤ داخازه‌ دێ داخازه‌كا ژ ده‌رئه‌نجامێ سۆزێ و داره‌كا خرش بیت و چ ژێ چێنابیت، بلا ب ده‌ردێ پارێزگه‌هبوونا ئاكرێ نه‌چیت!، كو ل دووماهیێ پێدڤى ب ره‌زامه‌ندیا حوكمه‌تا فیدڕال بكه‌ت!، بلا مه‌ زێده‌تر بێ هیڤى نه‌كه‌ن!، چونكو هه‌تا ڤێ گاڤێ، نه‌ حوكمه‌تێ، و نه‌ ده‌وله‌مه‌ند و سه‌رمایه‌دارێن ب ڤێ حوكومه‌تێ پاره‌ خركرین و ده‌وله‌مه‌ند بووین، پشته‌ڤانیا كه‌رنه‌ڤالێ نه‌ورۆزێ نه‌ كرییه‌، بگره‌ بۆ زارۆیێن باژاره‌كێ یاریان ژى ئاكرێ ئاڤا نه‌كریه‌!، و هه‌تا ڤێ گاڤێ یێ ب هیڤییا هێزۆك و یاریۆكێن خودێ خێرا وى بنڤیست خال”شید”ى، كو ل جه‌ژنان زارۆیێن مه‌ تێدا یاریان دكه‌ن و دكه‌ڤنه‌خوار و بریندار ژى دبن جار جار!.
ب راستى ئه‌م هه‌موو هه‌تا ڤێ گاڤێ ژى نه‌شیاینه‌ كێشه‌یێن خوه‌ یێن جڤاكى، دارایى و تاوانكارى ل دادگه‌هێ ئێكلا بكه‌ین!، و نه‌شیاینه‌ پڕه‌قوشك و ته‌قه‌یێ كلاشینكۆڤان قه‌ده‌غه‌ بكه‌ین و پێرابوونان ل هه‌مبه‌ر سه‌رپێچیكاران وه‌ربگرین و ره‌وانه‌ى دادگه‌هێ بكه‌ین، داكو سزایێ خوه‌یێ ره‌وا وه‌ربگرن، ژبه‌ر گه‌له‌ك سه‌ده‌م و سه‌ده‌مكاران.
ب هیڤیا وێ چه‌ندێ كو ئاكرێ ببییته‌ پارێزگه‌ه و پاشى ببیته‌ پایته‌ختێ نه‌ورۆزێ ژى و ئه‌م هه‌موو پێكه‌ڤه‌ د باژێڕێ خوه‌ یێ خۆشتڤی دا ب پارێزگه‌هێ و پایته‌ختێ نه‌ورۆزێ به‌خته‌وه‌ر ببین.

به‌رهه‌ڤكرن: شهاب ئاكره‌یى
زانا بێزاریێ ب ئێشا سه‌رده‌مێ نوى دده‌نه‌ ناسین و گه‌له‌ك ژ تیۆرێن نوى ژى د سه‌لمینن كو ئه‌م وى ده‌مى هه‌ست ب بێزارى و به‌رته‌نگیێ دكه‌ین، ده‌ما رویبروی زه‌حمه‌تى یا هشیاربوونه‌كا خه‌ست یان چر دبین لسه‌ر سۆز و هزرێن خوه‌ یان لسه‌ر هنده‌ك فاكته‌رێن دى مه‌ به‌رف چاڵاكیه‌كێ ڤه‌ دبه‌ن كو هه‌ست ب ژێ به‌سكرنێ بكه‌ین، ل وێده‌رێ دێ لده‌ڤ مه‌ هشیارییه‌ك په‌یدا دبیت لدور زه‌حمه‌تییا ئاگه‌هبوونێ و دێ ده‌ست ب ئاراسته‌كرنا لۆمه‌یێ لسه‌ر ئه‌و ژینگه‌ها ده‌ردوور و لسه‌ر ره‌وش و هه‌ستێن مه‌ كه‌تن.
دڤێ ده‌ربارێدا گه‌له‌ك ژ زانا و ڤه‌كوله‌رێن ده‌رونزان گووتن و بۆچوونێن خوه‌ لسه‌ر بێزاریێ ب ڤى ئاوایى ئیناینه‌ زمان: تۆماس ساس (Thomas Szasz) دبیێژیت: ئه‌و باره‌ ده‌ما هه‌ست دكه‌ى هه‌ر تشت ب فیڕودانا ده‌مى یه‌. دیسان “مرۆڤ گیاندارێ ئێكانه‌یه‌ یێ كو هه‌ست ب بێزاریێ دكه‌ت وه‌كو ئیریك فروم –ى دیاركرى.
و لدویڤدا فریدریك نێتشه‌-ى خۆیاكرى كو”ل د ژى بێزاریێ خوداوه‌ندان ژى خۆلێكدانێن بێ مفا و بێ مه‌به‌ست كرن.
د بۆچوونه‌كا دى دا گاس ڤان سانت دبێژیت: “نه‌ هه‌موو ئه‌و بێزارییا ژیان ب راست و دروست بۆ ته‌ دئینیت، بۆ ئارمانجێ یا خرابه‌ “، كو بۆچونه‌كا رێژه‌یى یه‌، یان ده‌ما لیو تولستۆى گووتى: “بێزارى حه‌زا حه‌زانه‌”.
ئه‌گه‌ر هزرا خوه‌ دڤان چه‌ند بۆچوون و دیتنێن زانا و ڤه‌كوله‌رێن لسه‌رڤه‌ بكه‌ین، دێ بۆ مه‌ ئاشكرا بیت كو هه‌موو بێزارییه‌ك نه‌یا خرابه‌ و به‌لكو بێزارییه‌ك هه‌یه‌ دبیته‌ ئه‌گه‌رێ داهێنان و پێشڤه‌چوون و پێشكه‌فتنان ژى، ئه‌و ژى ب رێكا خاندن و ڤه‌خاندنێ و نڤیسینێ و به‌رهه‌ڤبوونا ل كور و كومبوونان كو دبیت ببنه‌ پالنه‌ر و هانده‌رێن بهێز بۆ داهێنانێن زێده‌تر، مابۆچى بێزاریێ مفا نه‌بن، كو د هه‌مان ده‌میدا ئێكه‌ ژ گه‌له‌ك تشتێن دى د جیهانا مه‌ دا كو هه‌لگرا دوو بهایێن هه‌ڤدژێن پێكڤه‌یه‌، ژبه‌ركو دبیت بێزارى هانده‌ره‌كێ بهێزێ لێگه‌ڕینا به‌خته‌وه‌ریێ بیت، و پاشان ب چه‌ند ره‌فتارێن تێككاركرنێن جڤاكى یێن خوه‌دى مفا و رامان رابن، چونكه‌ حه‌زا گوهڕینێ و لێكولینێ بێزارییا نێگه‌تیڤ د ناخێ مه‌ دا لاواز دكه‌ت و ب ئه‌ڤینێ ژى بێزاریێ كێم بكه‌ین.
ب كورتى هه‌ستكرن ب بێزاریێ چه‌ندین ئه‌گه‌ر بۆ هه‌نه‌، گرنگترین ژوان ئه‌گه‌ران ژى، زه‌حمه‌تى یا ژیانێ، روتینێ رۆژانه‌، نه‌دادییا جڤاكى، ده‌مه‌كێ زۆرێ بێكار و لڤین، زۆر نڤستن، نه‌خاندنا په‌رتووك، رۆژنامه‌ و كوڤاران، بێكارییا پێڕازى، تێرنه‌كرنا پێدڤى یێن فسیولوژى چ خارن, ڤه‌خارن نڤستن و خانى یان جهێ ڤه‌حویانێ، دوریكه‌فتن ژ ژیانا جڤاكى پشتى به‌ڵاڤبوونا ته‌كنۆلوژی، رویبرویبوونا چه‌ندین كه‌فتن و شكه‌ستنان، ژده‌ستدانا كه‌س و كاران و توشبوونا كه‌سى ب نه‌ساخیان و به‌شه‌ك ژى بۆ هه‌بوونا جیاوازى یێن سرۆشتى د ژیانێدا ڤه‌دگه‌ڕێت.
بۆ چاره‌سه‌را بێزاریێ ژى به‌روڤاژى په‌یڕه‌وكرنا ئه‌گه‌ران چاره‌سه‌ره‌، و خاندنا په‌رتووك، رۆمان، رۆژنامه‌ و كوڤارێن هه‌ژى، وه‌رزشكرن، كێم نڤستن، ته‌ماشه‌رنا فلمێن دكیۆمێنتى، گوهڕینا شێوازێ هزركرنه‌ڤێ و هه‌ڤاڵان و ده‌ركه‌فتن ل ستایلێ كو بوویه‌ ئه‌گه‌رێ بێزاریێ، دیسان پێدڤى یه‌ مرۆڤ ده‌مێ خوه‌ بۆ گه‌شه‌پێدانا شه‌هرازایى و پێدڤى و كارێن مفابه‌خشێن جودا ته‌رخان بكه‌ت.
مفا ژڤان ژێده‌ران هاتییه‌ وه‌رگرتن:
1-مفهوم التناقچ والتچاد – الحوار المتمدن – عباس علی العلی.
2-الصوت فی السینما بین الژاتی والموچوعی – محاچره‌ تونی ماك كیبین.
3-اسباب الشعور الدائم بالملل وكیفیه‌ التخلص منه – منى محمد.
4-أسگوره‌ الأمراچ العقلیه‌- توماس ساس.

شهاب ئاكره‌یى
ده‌ما چاڤخشاندنه‌كێ د ره‌وشا چه‌ند ساڵێن بووری یێن هه‌رێما كوردستانێ دا دكه‌ین ژ لایێ ئابوورى، رامیارى، له‌شكرى و خزمه‌تگوزاریڤه‌، كۆمه‌كا گرفت و قه‌یران و گه‌فێن مه‌زن كه‌تنه‌ پێشبه‌رى هه‌بوونا مه‌ وه‌كو قه‌واره‌یه‌كێ رامیارى، كو ب خۆشحالیڤه‌ ئه‌و ره‌وش و رۆژێن تاڵ هه‌ر ژ هاتنا رێكخروا تیرۆرستیا داعش و شكه‌ستنا وێ ل سه‌ر ده‌ستێ پێشمه‌رگه‌هێن كوردستانێ و هه‌ڤپه‌یمانان و ل دووڤدا ئه‌نجامدانا ریفراندۆمێ و ده‌ركه‌تنا ده‌رئه‌نجامى كو رێژا زێده‌تر 92% ده‌نگ ب سه‌رخوه‌بوونێدا و هه‌یا 16 ئوكتوبه‌را 2017 كو حوكمه‌تا عیراقێ و حه‌شدا شه‌عبى و كاڵفامێن ناڤخوه‌یى و ب پشته‌ڤانى یا هه‌رێمایه‌تى، ب بێ شه‌ر كه‌ركووك راده‌ستى حه‌شدێ كرین و 51% ژ ئاخا كوردستانێ كه‌تى د ده‌ستێ میلیشایێن حه‌شدێدا، دۆرپێچا دارایى و داخستنا فڕۆكاخانه‌یان، زێده‌بارى كو هه‌ولا ژناڤبرنا قه‌واره‌یێ رامیاری و قانوونى یێ هه‌رێما كوردستانێ ژى هاته‌دان و نه‌شیان و سه‌رنه‌كه‌ڤتن، پشتى ئه‌و به‌رخودان و خۆڕاگریا هێزا پێشمه‌رگه‌ى و داستانێن پردێ و سحێلا هاتین تۆماركرن، ئێدى ره‌وشه‌كا نوو هاته‌ د رۆژه‌ڤێ دا، گه‌لێ عیراقێ و كوردستانێ به‌ر ب سه‌به‌ته‌یێن ده‌نگدانێ ڤه‌ چووین، گه‌لێ عیراقێ ب گشتى و گه‌لێ كوردستانێ ب تایبه‌ت ل به‌ندا وان سۆز و ژڤانانه‌ یێن ب ده‌نگده‌ران هاتینه‌دان.
ل دۆر گه‌لێ كوردستانێ ب كورتى و كوردى هه‌ڤوه‌لاتیان چه‌ند داخوازى و كریار ژ حوكمه‌تا ب هێز یا داهاتى یا كوردستانێ هه‌نه‌:
نه‌هێلانا پاشكه‌فتێ مووچه‌ى و دانانا سیسته‌مه‌كێ دادپه‌روه‌ر بۆ مووچه‌یێ فه‌رمانبه‌ران ل هه‌رێما كوردستانێ كو جوداهى یێن نه‌داد د ناڤبه‌را مووچه‌یێن فه‌رمانبه‌رێن داموده‌زگه‌هێن حوكمه‌تێ دا ژ وه‌زاره‌ته‌كێ بۆ ئێكا دى هه‌یه‌، سه‌ربارى كو هه‌مان باوه‌رنامه‌ و سالێن خزمه‌تێ هه‌نه‌! و په‌یره‌وكرنا شه‌نگسته‌یێ دادپه‌روه‌ریا دارایى كو 1 ل سه‌ر 6 ـه‌، ئانكو بلندترین مووچه‌ دڤێت شه‌ش به‌رامبه‌رى كێمترین مووچه‌ بیت، پشته‌ڤانى یا كه‌رتێ په‌روه‌ردێ و فێركرنێ ژ لایێ پێدڤی یێن خواندنێ، پرۆگرام و ئاڤاهیان و دامه‌زراندنا مامۆستایان. چاككرنا سیسته‌مێ ساخله‌میێ ل هه‌رێما كوردستانێ، كو هه‌م نه‌ساخ و هه‌م نۆشدار تێدا د به‌رزه‌نه‌، و رێخستنا كلینیك و نه‌خۆشخانه‌یێن تایبه‌ت ژ لایێ نرخێن پلێتێن نۆشداران و پشكنینێن تاقیگه‌ه و …تد. ده‌ستپێكرنا هه‌وه‌كا نشتیمانى بۆ ڤه‌ژاندنا كه‌رتێ پیشه‌سازى یا چاندنێ و پشته‌ڤانى یا جۆتیارن، دروستكرن و پالپشتیكرنا گه‌نجان ب رێیا پرۆژه‌یێن بچووك و هاندنا سه‌رمایه‌داران ب وه‌به‌رهێنانێ د كه‌رتێ پیشه‌سازى دا ب گشتى و نه‌هێلانا مایتێكرنا به‌رپرسێن بازرگان د پرۆژه‌یێن وه‌به‌رهێنانێ و بازاری دا، دروستكرنا كارگه‌هان ل باژێر و باژێرۆكان پێخه‌مه‌ت دروستكرنا ده‌لیڤه‌یێن كارى و كێمكرنا رێژا مه‌ترسیدارا بێكاریێ كو رێژه‌كا زۆر ژ وان ده‌رچوو یێن په‌یمانگه‌ه و زانكۆیانه‌ و پێشبینى یا په‌قینێ ژێ دهێته‌ كرن، چونكو چه‌ند ساڵن چاڤه‌ڕێى دامه‌زراندنێ دكه‌ن چ د كه‌رتێ گشتى یان تایبه‌ت دا، كو وان گه‌نجان ب تایبه‌ت و فه‌رمانبه‌ران و هه‌ڤوه‌ڵاتیان ب گشتى هیڤیه‌كا مه‌زن ب حوكمه‌تا داهاتى یا هه‌رێما كوردستانێ هه‌یه‌ خوه‌ ل گرفت و بێ پاره‌یا وان بكه‌ته‌ خوه‌دان و داخوازێن وان تێدا بهێنه‌ بجهئینان.

د سه‌ره‌دانه‌كا پروتوكۆلی دا “بێنالى یه‌لده‌ریم” سه‌رۆكێ وه‌زیرێن كۆمارا توركیا ب سه‌رۆكاتیا شانده‌كێ وه‌زیرێن حوكمه‌تێ گه‌هشته‌ هه‌رێما كوردستانێ و ژ باڵ نێچیرڤان بارزانى سه‌رۆكێ وه‌زیرێن هه‌رێما كوردستانێ هاته‌ پێشوازیكرن، هه‌تا ڤێ ده‌رێ هه‌ر تشت نۆرماله‌، لێ د پرێس كۆنفراسه‌كیدا ل گه‌ل مه‌سعود بارزانى سه‌رۆكێ هه‌رێما كوردستانێ كو هه‌رێمه‌كا دانپێكرییه‌ د دستوورێ ئیراقێ و جڤاكا نێڤ ده‌وله‌تی دا، پشتى په‌یڤا سه‌رۆك بارزانى “بێنالى یه‌لده‌ریم”ێ سه‌رۆكێ وه‌زیران، ده‌ربڕین ژ ناخێ سیسته‌مه‌كى كر، كو دوودله‌ ژ پێكڤه‌ژیان و برایه‌تى یا گه‌لان و نه‌ته‌وه‌یان ل توركیا ب تایبه‌ت، ل رۆژهه‌لاتا ناڤین ب گشتى، هه‌ر د په‌یڤا خوه‌ دا چه‌ندین جاران په‌یڤا ئێره‌، ب كارئینا و په‌یڤا كوردستان ژى من نه‌ بیهست بهێنه‌ گۆتن، و بیرا من ژ وێ سیاسه‌تێ ئیناڤه‌، یاكو دانپێدانێ ب هه‌بوونا كورد و نه‌ته‌وه‌یێن دى یێن توركیه‌ و رۆژهه‌لاتا ناڤین نه‌دكرى، كو كۆمه‌كا ئایین و نه‌ته‌وه‌یان ل سه‌ر ئه‌ردێ وێ دژین، و ماف و وه‌ڵاتێن كورد و ئه‌رمه‌ن و ئه‌مازیخان تێدا هاتینه‌ بنپێكرن ژ لایێ داگیركه‌ران، گه‌لێن ره‌سه‌نێن وان ژى هاتینه‌ ژ هه‌موو مافان هاتینه‌ بێ باركرن.

كورد د روحا رۆژهه‌لاتا ناڤین دا جه دگریت، هزاران ساڵه‌ كوردان هه‌بوونا خۆ پاراستى یه‌ د رۆژهه‌لاتا ناڤین دا و دێ وێ هه‌بوونێ ژى بپارێزن نه‌خاسمه‌، رۆژا ئیرو، كو كورد زێده‌تر هه‌ر ده‌مه‌كێ دى بهێزه‌، و یێ ب هه‌بوونا ده‌ستكه‌فتێن كوردان ل رۆژهه‌لاتا ناڤین خه‌مبار دبیت ، دڤێن بزویترین ده‌م سه‌را نزیكترین نۆشدارێ ده‌روونى بده‌ت و چاره‌سه‌ریێ وه‌ربگریت.
د رۆژهه‌لاتا ناڤین دا، ده‌وله‌ت و ده‌ستهه‌ڵاتێن نه‌ته‌وه‌ په‌رێس و ئێك ئایین، د پێشه‌رۆژا نێزیك دا چ جه نینه‌، ئه‌و سه‌دان سالێن ئیمپراتوریه‌تێن فارس و توركان و سه‌د سالێن (سایكس ـ پیكۆ) ژى و چێكرنا ده‌وله‌تێن نه‌ته‌وه‌یى یێن توركیا و ئیران و ئیراق و سووریا و ده‌وله‌تێن باكورێ ئه‌فریقیا، ل سه‌ر هاتبوون ئاڤاكرن، مه‌رجێن به‌رده‌وامى یا وان ده‌وله‌تان یێن كو لسه‌ر زۆرێ و بنپێكرنا مافێن نه‌ته‌وه‌یان و قركرنێ هاتین ئاڤاكرن نه‌ماینه‌، نها ئه‌و ده‌وله‌ت د ره‌وشا هه‌لوه‌شیانێ و رۆژه‌ڤا نه‌مانێ دا دبورن، و دێ رۆژا نوو یا گه‌لێ كورد و ئه‌مازیخ و…تد، و پێكه‌ڤه‌ژیان و هه‌ڤدو قه‌بولكرنا گه‌لێن رۆژهه‌لاتا ناڤین هه‌ر ده‌ر بكه‌ڤیت.
ده‌ربارێ مه‌ كوردان، تنێ پێدڤى یه‌ هێزێن سیاسى یێن كورد و گه‌لێ كوردستانێ ببن ئێك هه‌ڵوێست هه‌مبه‌ر داگیركه‌رێن كوردستانێ، یانژى ته‌یرێن بیانى، دێ لاشه‌یێن كوردان و گه‌لێن رۆژهه‌لاتا ناڤین بخۆن، چونكو ئه‌و ده‌وله‌ت ل سه‌ر هه‌مان سیاسه‌ت و رێچكه‌یێ، سه‌دان هزار لاوێن گه‌لێ كورد شه‌هیدكرن و ب سه‌دان هزار ژى ئاوه‌ركرینه‌، زێده‌بارى كو لاوێن خوه‌ یێن تورك و فارس و عه‌ره‌ب ژى ب هزاران كرن قوربانى، وێ سیاسه‌تا شاش و نه‌ مرۆڤاتى ل رۆژهه‌لاتا ناڤین، كو ژ بلى شه‌هیدكرن و ب دارڤه‌كرن و كوشتن و قركرنا كوردان ل دێرسم و هه‌ڵه‌بجه‌ و مهاباد و شه‌نگال و كۆبانێ، ب هه‌مان ئاوایى عه‌ره‌بان ل گه‌ل “ئه‌مازیخان” ل ده‌وله‌تێن باكۆرێ ئه‌فریقا و قركرنا ئه‌رمه‌نان ژلایێ ده‌وله‌تا ئوسمانى و هه‌موو ده‌رده‌سه‌رى و خوینرشتنێ، ژ بلى زیانێ وان ده‌وله‌تان چ مفا بده‌ست نه‌خستینه‌، نموونه‌ ژى رژێما سه‌دام حوسێنێ و رۆژه‌ڤا نها یا هه‌رێما كوردستانێ یه‌، ئه‌و رژێم ژناڤچوو و گه‌لێ كوردستانێ هه‌ر مایه‌، ل داویێ بیرا من ژ گۆتنا زانایێ ب ناڤوبانگ “ئه‌لبێرت ئه‌نیشتاینى هات كو دبێژیت: “ده‌به‌نگى یه‌ هه‌مان تشت دوباره‌ بكه‌ى و ب هه‌مان شێواز و ب هه‌مان پێنگاڤ و چاڤه‌ڕێى ده‌رئه‌نجامێن جودابى”.

راگه‌هاندن ب خوه‌ كاره‌كێ پیرۆز و مرۆڤایه‌تى یه‌ بۆ به‌ڵاڤكرنا نووچه‌یان و ڤه‌گوهاستنا پێزانینان، زێده‌بارى كو پاش شۆرشا تی ڤى گه‌له‌ك ئه‌ركێن دى دیتن وه‌كى رابۆرادن و شانوگه‌رى و كۆنسێرتێن موزیكى و..هتد. دیسان ژ ئامانجێن راگه‌هاندنا نشتیمانى یه‌ خزمه‌تا وه‌لاتى و وه‌لاتیان و مرۆڤایه‌تیێ بكه‌ت ب پێدانا پێزانینان، لێ راگه‌هاندن و رۆمالكرنا شه‌ڕی ب ئاوایه‌كێ راسته‌ راست، شیره‌كێ دولایه‌نه‌ ده‌مێ ب نه‌زانین ڤه‌ هه‌موو پێزانینێن ئالیه‌كێ شه‌ڕی بهێنه‌ ڤه‌گوهاستن ب راسته‌وخۆ بۆ هه‌موویان ب دوژمنان ڤه‌ ژى، چونكه‌ گه‌له‌ك هووراتى و پێزانینێن تێر و ته‌سه‌ل دبنه‌ ئه‌گه‌رێ وێ ئێكێ كو لایه‌نێ به‌رامبه‌ر (تیرۆریست، دوژمن، و …هتد.) سودێ ژێ وه‌ربگریت و زیانان بگه‌هینته‌ لایه‌نێ دى كو(پێشمه‌رگه‌یه‌، هه‌ڤاله‌، و …هتد).
ل ده‌مێ شه‌ڕه‌ك هه‌بیت پێدڤیه‌ شانا راگه‌هاندنێ یا شه‌ڕی هه‌بیت و په‌یامنێرێن رۆمالكرنا وى شه‌ڕی ژى هه‌بن كو پشكدار بووینه‌ د خولێن تایبه‌تێن چه‌وانیا رۆمالكرنا شه‌ڕی دا و ب رێكا “شانه‌یا راگه‌هاندنا شه‌ڕی” پێزانین و به‌رگریا هه‌مبه‌ر تیرۆریستان بۆ ته‌ماشه‌ڤان بهێته‌ ڤه‌گوهاستن، چ ب رێكا كه‌نالێن فه‌رمى یێن حكوومه‌تێ یان نێزیك ژ حكوومه‌تێ و له‌شكری بیت، یان ب رێكا كه‌نالێن دى یێن كو دێ ل ژێر چاڤدێریا بسپۆرێن له‌شكرى و شاره‌زایێن راگه‌هاندنا له‌شكرى بن، دڤێت وێ راستیێ ژى بزانین كو مه‌ره‌م ژ پێدانا وان پێزانینان نه‌ دروستكرنا شوكێ یه‌ ل جه‌م ته‌ماشه‌ڤانى یان خوانده‌ڤانى یان گوهدارى و نه‌ ژى هاندانا توندوتیژیێ یه‌.
له‌وڕا پێدڤیه‌ تایبه‌تمه‌ند بسپۆرێن له‌شكرى و راگه‌هاندنێ و ده‌روونزانیێ و شه‌رێ پێزانینان، وان پێزانین و فوتو دیمه‌نێن ڤیدیویى، ڤاڤێر و پشكنین و شرۆڤه‌ بكه‌ن، به‌ری یا بهێنه‌ شاندن بۆ كه‌نالان، داكو پاشان كه‌نال به‌لاڤ بكه‌ن، ئانكو ئه‌و تایبه‌تمه‌ند و بسپۆر دێ چاڤدێریا وان پێزانین و فوتو و دیمه‌نێن ڤیدیویى كه‌ن، و هه‌ر پێزانینه‌كا مفاى بگه‌هینیت دوژمنى دێ سانسۆر كه‌ن بۆ ده‌مه‌كى و دبیت ئه‌و پێزانینێن دهێنه‌ سانسۆركرن ل ده‌مه‌كێ دى ژ سانسۆرێ ده‌ركه‌ڤن و بهێنه‌ به‌لاڤكرن، ئانكو سانسۆر ژى نه‌ یا ره‌هایه‌ و هه‌تا هه‌تا یه‌، به‌لكو یا رێژه‌یى و ده‌مكى یه‌.
ب كورتى ب دیتنا من دڤێت وێنه‌گر و رۆژنامه‌ڤان ل به‌روكێن شه‌ڕی ڤان چه‌ند خالێن ل خوارێ په‌یڕه‌و بكه‌ن ل ده‌مێ رۆمالكرنێ:
1. پێدڤى یه‌ رۆژنامه‌ڤان هه‌ر ده‌م ژ به‌رپرسان نێزیك بیت نه‌ ژ سه‌نگه‌ر و پێشى یا شه‌ری، چونكه‌ پێزانین ل جه‌م به‌رپرسانه‌.
2. دڤێت رۆژنامه‌ڤان و وێنه‌گر وان روودانان بگرن و بێژن یان بنڤیسن یان نیشان بده‌ن، یێن كو روو داین نه‌ وان روودانان یێن روو نه‌داین یان یێن دێ ل ده‌مه‌كێ دى هێنه‌ روودان.
3. پێدڤیه‌ رۆژنامه‌ڤان ل ده‌مێ راسته‌وخۆ ئاماژێ ب دوورى و نێزیكى یا جهێ كو ئه‌و ل وێده‌رێ ب مه‌تر و كیلومه‌تران دیار نه‌كه‌ت. بۆ نموونه‌ دڤێت بێژیت (پێشمه‌رگه‌ نێزیك بوویه‌ ژ مووسل یان پێشمه‌رگه‌ ل ده‌ردورێن مووسله‌ و … هتد) بێى كو بێژیت (پێشمه‌رگه‌ “هنده‌” كیلومه‌تران ژ گه‌ره‌كا ته‌حریر یا مووسل دووره‌)، چونكه‌ ده‌ستنیشانكرنا جهى ب هوورى و ب مه‌تر و كیلومه‌تران دێ ره‌سه‌دێن دوژمنى مفاى ژێ وه‌رگرن و دێ د شیان دا بیت زیانێ بگه‌هیننه‌ پێشمه‌رگه‌ى و رۆژنامه‌ڤان ب خوه‌ ژى نه‌ یێ پاراستى یه‌ ژ وێ زیانێ.
4. پێدڤیه‌ رۆژنامه‌ڤان ئه‌ته‌كێتێن رۆژنامه‌گه‌ریێ بزانیت و په‌یره‌و بكه‌ت، بۆ نموونه‌ نه‌ نیشادانا دیمه‌نێن پارچه‌بوونا دوژمنى، چونكه‌ دێ كارتێكرنه‌كا نه‌رێنى ل سه‌ر ده‌روونێ وه‌لاتیان دروست كه‌ت.
5. دڤێت رۆژنامه‌ڤانى بیردانكه‌كا بهێز هه‌بیت بۆ سه‌ره‌ده‌ریكرنێ دگه‌ل هژمار و تۆماركرنا راستیان و یێ هوور بین و هشیار بیت وه‌ك پاسه‌وانه‌كى ب شه‌ڤ و رۆژ، نه‌ جاره‌كێ بێژیت (100) تیرۆرست هاتنه‌ كوشتن و پاشان بێژیت (60) تیرۆرست هاتینه‌ كوشتن و به‌روڤاژى ڤێ ده‌سته‌واژێ هه‌ر راسته‌.

ئێكه‌تی یا ئوروپا و ئیسرائیل و توركیه‌ و عیراق و كوردستان، ب سه‌روَكاتیا ئه‌مریكا به‌ره‌یێ ئێكه‌م پێك دئینن، شیعه‌ یێن عیراق و سوریا و ئیران ب سه‌روَكایه‌تی یا روسیا به‌ره‌یێ دویه‌م پێك دئینن، ده‌وله‌تا ئیسلامی یا تیروَریست ژی دگه‌ل هه‌ڤپه‌یمانێن خوه‌ ژ نوسره‌ و قاعده‌ و بزاڤێن جیهادی به‌ره‌یێ سێیێ پێك دئینن، كورد و ئیسرائیل، دوو كاریگه‌رترین هێزێن متمانه‌ پێكری و دوستێن ئه‌مریكانه‌ و د به‌ره‌یێ ئێكێ دا هه‌ر دوو د هه‌ڤپه‌یمانی یا نێڤ ده‌وله‌تی دا شه‌رێ داعشێ دكه‌ن، لێ توركیه‌ ناكوَكه‌ دگه‌ل كورد و ئیسرائیلێ، و توركیه‌ ب هه‌ر سه‌ركه‌فتنه‌كا كوردان خه‌مگین و نیگه‌ران و ب ئاه و نالین دكه‌ڤیت! و ترسا وێ ژ ده‌وله‌تا بهێز و كاریگه‌را كوردستانێ هه‌یه‌!.
شارستانیه‌تێن فارس و ئوَسمانی (ئیران) و (توركیه‌) كو ئه‌ڤه‌ سه‌دان ساڵه‌ دوو شارستانیه‌تێن تژی ململانێ و هه‌ڤدژن، پشتی شه‌رێ چالدیران (1514)ێ، ئوَسمانیان زێده‌تر ژ نیڤا ئه‌ردێ ئاریان داگیر و دوو به‌شكر، كو نه‌ كوردان و نه‌ ژی فارسان ئه‌و شه‌ر ژ بیرنه‌كریه‌! زێده‌باری كو ئیران ده‌وله‌ته‌ك شیعی یه‌ و توركیه‌ ده‌وله‌ته‌ك سونی یه‌، توركیه‌ زوَر ژ هه‌ڤپه‌یمانی یا روسیا و شیعه‌یان نیگه‌ران و ب ترسه‌، لپه‌ی گوتنا به‌رپرسه‌كێ په‌یوه‌ندی یێن ده‌وله‌تا ئیسلامی یا تیروَریست بۆ روَژنامه‌یا “نیوزویك” راگه‌هاندیه‌ كو “كورد دوژمنێ هه‌ڤبه‌شێ توركیه‌ و داعشێ”یه‌، هه‌كه‌ نه‌كو توركیا له‌شكه‌ره‌ك بهێز نینه‌ و نكاریت داعشێ ژناڤ ببه‌ت! له‌وڕا ژی توركیه‌ ژ هه‌ڤپه‌یمانی یا سوریه‌ و عیراق و ئیران و روسیه‌ د ترسیت!، ژبه‌ركو جاره‌كێ ب چاڤێ مه‌زهه‌بی ژبه‌ر شیعه‌یان و جاره‌كێ ژی ب چاڤێ نه‌ته‌وه‌یی ژ به‌ر هه‌بوونا كوردان و فارسان!، ته‌ماشه‌ و شروڤه‌ یا به‌ره‌ یێن روژهه‌لاتا ناڤین دكه‌ت.
توركیه‌ دخوازیت ببیته‌ ئه‌ندام د ئێكه‌تی یا ئوروپا دا، كورد ژی دهێته‌ پشته‌ڤانیكرن ژ لایێ ئێكه‌تی یا ئوروپا ب چه‌كی و جبه‌خانه‌یا له‌شكه‌ری، ئه‌گه‌ر توركیه‌ دگه‌ل كوردان كو 30% ژ پێكهاتێ توركیه‌ پێك دئینیت، ژ جیاتی شه‌ركرنێ، هه‌ڤپه‌یمانا كوردان بیت، دێ توركیه‌ ببیته‌ ئه‌نداما ئێكه‌تی یا ئوروپا، لێ توركیه‌ ب شه‌رێ دگه‌ل كوردان كو د شه‌ردانه‌ دژی داعش، دبیته‌ دوستێ دوژمنێ كوردان كو به‌ره‌یێ سێیێ یه‌ (داعش)، چ ل توركیه‌ یان سوریه‌ یان عیراقێ.
كورد و عیراق د به‌ره‌یێ ئێكێ دا د گه‌ل ئه‌مریكا، سوریه‌ و ئیران و كورد د به‌ریێ دوویێ دا د گه‌ل روسیه‌، كو هه‌ر دوو دژی به‌ره‌یێ سێیێ (ده‌وله‌تا ئیسلامی) یا تیروریست ل عیراقێ و سوریه‌ شه‌ری دكه‌ن، هه‌ڤپه‌یمانن و د به‌ره‌یێن نه‌كوكدانه‌!، كورد رێژا 20% ژ پێكهاتێ گه‌لێن ئیرانێ پێك دئینیت، لێ ئیران دانپێدانێ ب هه‌بوونا كوردان ناكه‌ت، و ئیران نه‌كوَكه‌ دگه‌ل كوردێن روژهه‌لاتێ كوردستانێ، لێ كوردێن روَژئاڤایێ كوردستانێ و ئیران ل سوریه‌ دژی داعش شه‌ری دكه‌ن و هه‌ڤپه‌یمانن!، ئانكو كورد و ئیسرائیل و ئیران و ئێكه‌تی یا ئوروپا و ئه‌مریكا و روسیه‌، ل سوریه‌ و عیراقێ ب كریار دوست و هه‌ڤپه‌یمانن! ژ ئالیه‌كی ڤه‌ و ژ ئالیێ دن ده‌وله‌تا ئیسلامی (داعش) و توركیه‌ و ئیران و عیراق دژی كوردان شه‌ری دروست و به‌رپادكه‌ن و ب كریار دژی كوردانن، مینا: ده‌وله‌تا ئیسلامی (داعش) ل باشوور و روَژئاڤایێ كوردستانێ، توركیه‌ ل باكوورێ كوردستانێ، ئیران ل روَژهه‌لاتێ كوردستانێ شه‌رێ كوردان دكه‌ن و عیراق ل باشورێ كوردستانێ شه‌رێ ئابووری و دارایی و سیاسییێ كوردان دكه‌ت!.
ئه‌رێ بوَ توركیه‌ كیژان به‌ره‌ باشتره‌ و ترسا وێ یا مه‌زن كی یه‌؟ كورد یان شیعه‌ یان داعش؟، هه‌یا نها توركیه‌ نه‌ هاتییه‌ پێش و شه‌رێ گران رانه‌گرتییه‌ و به‌رده‌وامه‌ لسه‌ر دژایه‌تی یا كوردان ل باكوور و روَژئاڤایێ كوردستانێ، یا پێدڤی یه‌ لسه‌ر كوردان ب تایبه‌ت ل هه‌رێما كوردستانێ، هه‌وڵا ئێكرێزی و خوَرتكرنا به‌ره‌یێ ناڤخوه‌ بده‌ت، و ب روَلێ خوه‌ یێ نه‌ته‌وه‌یی و دیروكیێ گرنگ وكاریگه‌ر و فه‌ر راببیت، چنكو دهێته‌ چاڤه‌رێكرن روودان و گوهۆڕینێن بله‌ز و ڕیشه‌یی و پڕ باندوَر ل روژهه‌لاتا ناڤین بهێنه‌ پێش، و سنوورێن ده‌وله‌تا كوردستانێ لسه‌ر نه‌خشه‌یێ نوی یێ روژهه‌لاتا ناڤین بهێته‌ كێشان.

گه‌لێ كورد ب ساڵایه‌ خه‌باتێ دكه‌ت، پێخه‌مه‌ت رزگاركرنا ئاخا كوردستانێ ژ داگیركه‌ران و ئاڤاكرنا ده‌وله‌تا خوَ یا سه‌ربخوه‌، ل ڤان دوماهیان ژی هه‌رێما باشورێ كوردستانێ پترین شه‌نگه‌سته‌یێن ده‌ولتبوونێ هه‌نه‌ كو د سه‌روكایه‌تی و حكومه‌ت و په‌رله‌مان و ئاڵا و له‌شكه‌رێ تایبه‌ت و سه‌روه‌ریێ دا به‌رجه‌سته‌ دبیت، ژ مافێ گه‌لێ مه‌ یه‌ جودا ببیت و ده‌وله‌تا خوه‌ یا سه‌ربخوه‌ راگه‌هینیت و دگه‌ل به‌شێن دی یێن جه‌سته‌یێ كوردستانێ ئێك بگریت، لێ ئێك ژ پرسیاران ئه‌وه‌ دێ دراڤێ ده‌وله‌تا كوردستانێ چ بیت؟
د پرانییا بزاڤێن كوردی دا چ جاران دراڤه‌ك تایبه‌ت بخوه‌ نه‌بوویه‌، خوَ كومارا 11 هه‌یڤیا “مهاباد”ێ ژی دراڤێ خوه‌ نه‌بوویه‌، و د دیروكێ دا دراڤه‌كێ كوردی ب ئاوایه‌كێ فه‌رمی نه‌بوویه‌، ژبه‌ركو ده‌رئێخستنا دراڤی جوره‌كێ سه‌روه‌ریێ یه‌، لێ دراڤێ كوردی هه‌ر هه‌بوویه‌ وه‌كو خه‌ونه‌ك ژمێژه‌یی، ئه‌ڤجا ژ بۆ وێ ده‌وله‌تا كو دێ ئیرو یان سوبه‌هی ژ داییك بیت فه‌ره‌ ئابووریناس و دیزاینه‌رێن كورد دراڤه‌كێ تایبه‌ت ب كومارێ كوردستانێ دیزاین و به‌رهه‌ڤ بكه‌ن ژ بۆ وێ رۆژا ب رومه‌ت و پیرۆز.
هه‌ر بۆ زانین گه‌له‌ك بزاڤێن تاكه‌ كه‌سی هه‌بووینه‌ ژ لایێ ره‌وشه‌نبیر و نڤیسه‌ر و دیزاینه‌رێن كورد بۆ چێكرنا دارڤه‌كێ تایبه‌ت و نمونه‌یێن هنده‌ك دراڤان ژی لسه‌ر په‌یج و به‌رپه‌رێن ئه‌لیكترونی به‌ڵاڤ بووینه‌ و هنده‌ك ناڤێن جودا ژی بۆ هاتینه‌ دانان وه‌ك (كورو، دراڤ، دراو، مادی) و چه‌ند نیشانه‌ و هێما و سمبول و وێنه‌یێن سه‌روك و رێبه‌رێن كوردان ژی لسه‌ر هاتینه‌ چاپكرن وه‌كو (مه‌لا مسته‌فا بارزانی”رێبه‌رێ كوردان”)، قازی محه‌مه‌د”دامه‌زرێنه‌رێ كومارێ ئێكانه‌ لسه‌ر ده‌مێ نوی”، شه‌رفخانێ به‌دلیسی “دیروك نڤیس”، مونوَمێنتێ هه‌له‌بجه‌) و وێنه‌یێن چه‌ند جهه‌كێن شونواری.
هنده‌ك ژ وان نمونه‌یان بۆ دراڤێ كوردی هاتییه‌ بناڤكرن ب (**كورو) كو ژلایێ دیزاینه‌ره‌كێ كورد بناڤێ “ئاسو مامزاده‌” هاتینه‌ دیزاینكرن و به‌ڵاڤكرن ئه‌ڤه‌نه‌:
جورێ ئێكێ (100 كورو) كو لسه‌ر رویێ وی وێنه‌یێ “شه‌ره‌فخانێ به‌دلیسی” خودانێ په‌رتووكا (شه‌ره‌فنامه‌ 1534-1604) دیروكڤان و میرێ كوردان ل روژهه‌لاتێ كوردستانێ هاتییه‌ دانین و لایێ دی وی پروسه‌یێن نێچیركرنێ و شه‌رێن كه‌ڤن و هنده‌ك عه‌ره‌بانه‌یێن هه‌سپ دكێشن.
جورێ دوویێ (500 كورو) لسه‌ر روویێ ئێكێ وێنه‌یێ “قازی محه‌مه‌د” (1900-1946)سه‌روكێ ئێكه‌م كومارێ كوردستانێ ل مهاباد و ل بن وێنه‌یێ “قازی محه‌مه‌د” كومه‌كا چارگوشه‌یێن بچوویك یێن ره‌نگا و ره‌نگ كو هێمایه‌ بۆ نفشێن ئیمبراتوریه‌تا ماد (700 ب. ز) و ل لایێ دی یێ دراڤی وێنه‌یێ هنده‌ك ئه‌ڤسه‌رێن كورد یێن كو ئاڵایێ كوردستانێ بۆ ئێكه‌م جار ل مهاباد بلند كری هاتییه‌ دانان.
جورێ سێیێ ژ (2000 كورو) كو وێنه‌یێ رێبه‌رێ كوردان”مه‌لا مسته‌فا بارزانی”(1903-1979) هاتیه‌ دانان و لایێ دی یێ دراڤی كه‌فتنا كومارا مهاباد و ده‌ربازبوونا بارزانیێ نه‌مر و هه‌ڤالێن وی ژ روبارێ ئاراس بۆ ئێكه‌تی یا سوڤیه‌تا به‌رێ هاتیه‌ دانان، ناڤنانا دراڤێ كوردی ب كورو ناڤه‌ك پڕ سڤك و خوش و جوانه‌.
*دراڤ: به‌رابه‌ره‌ ب (عمله‌) عه‌ره‌بی
**كورو: به‌رامبه‌ره‌ ب (دینار) عه‌ره‌بی، په‌یڤا “كورو” كورتكریێ ئێك ژ ناڤانه‌ یێن ب كوردان هاتییه‌ گووتن د سه‌رده‌مێن دویر دا.

هاتی یه‌ سه‌لماندن كو ئه‌م مروَڤ نه‌ وه‌كو چ ئامیرانین و ئه‌م ب كلیكه‌كێ ژی ب كارناكه‌ڤین، مه‌ سروشته‌كێ تایبه‌ت هه‌یه‌ و هه‌موو مروَڤ ژی ژ كومه‌كا هه‌ست و سوزان د پێكهاتی نه‌، قوتابی ژی مروَڤن و خوه‌دی هه‌ست و سوزن و دبیت ژی رێژه‌یا هه‌ست و سوزان ل جه‌م وان ژ مه‌ زێده‌تر بن، ئه‌و د چه‌ند قوناخاندا دا دبورن كو هه‌موو قوناخێن گه‌شه‌كرن و ئاڤاكرنێ تێدا ژ دایك دبن.
وان قوناغان پێدڤی یا ب هه‌موو گرنگی پێدان و هوشیاریێ هه‌ی، پێخه‌مه‌ت پاراستنا ساخله‌مییا كه‌سایه‌تی و گه‌شه‌كرنا عه‌قلێ وان به‌ره‌ڤ باشترین ره‌وش، له‌وڕا پێدڤی یه‌ ماموستا وێ ئێكێ بزانه‌ كو قوتابی به‌شه‌كێ نه‌ڤه‌قه‌تیایه‌ ژ ته‌ڤ سازییا په‌روه‌ردێ و ئه‌و پیڤه‌رێ سه‌ركه‌فتنێ یه‌ ژی د پڕوسه‌یێ په‌روه‌ردێ دا، ئه‌گه‌ر ئه‌ڤ تێگه‌هه‌ هاته‌ په‌یڕه‌وكرن، دێ قوتابی زانیت كو ئه‌و یێ گرنگه‌ و به‌شه‌كه‌ ژ پڕوسێ، ئه‌ڤجا دێ خوَ زیره‌ك كه‌ت و خه‌ما وی ژی دێ بیته‌ زیره‌كبوون و ب ده‌ستڤه‌ئینانا سه‌ركه‌فتنێ، چونكه‌ دێ ژێیاتی یا وی بهێز كه‌ڤیت، ب وێ چه‌ندێ ژی دێ ئارمانجا ماموستایی و سه‌رجه‌م پڕوسا فێركرنێ هێته‌ پێكئینان، له‌وڕا دڤێت مروڤایه‌تی یا قوتابی و ماموستای وێ گووتنێ بنبڕبكه‌ت یاكو ژلایێ سه‌میانێن قوتابیان ڤه‌ دهێته‌ گووتن ده‌ما دبێژنه‌ ماموستا و كارگێریێن قوتابخانه‌یان “گوشت بو هه‌وه‌ و هه‌ستی ژی بو مه‌!!!” مخابن توندكاری یێن هه‌مبه‌ر قوتابیان ب جورێن جودا یێن جه‌سته‌یی و ده‌رونی هه‌یا نها ژی ل گه‌له‌ك قوتابخانه‌یێن هه‌رێمێ دهێته‌ په‌یڕه‌وكرن، كو ب دیتنا من چه‌ندین هوكار بوَ وان جوره‌ پێشلكاریان هه‌نه‌، به‌شه‌ك ژ ده‌رئه‌نجامێ نه‌بوونا ئاڤاهیێن قوتابخانه‌یان و وێ هژمارا زوَرا قوتابیانه‌ د پوله‌كێدا و نه‌بوون و گیروبوونا پرتوكێن خاندنێ كو فشارێ ل سه‌ر ماموستای و شه‌په‌پرزه‌یێ لسه‌ر قوتابی دروست دكه‌ت، و به‌شه‌ك ژی بوَ نه‌ ته‌رخانكرنا بودجه‌یێن پێدڤی یه‌ ژبوَ چاره‌سه‌ری یا گرفتا پڕوسا خاندنێ دیسان مووچه‌یێ كێم یێ ماموستایان ژی گرفته‌كه‌ ب به‌راورد دگه‌ل مووچه‌یێ پولیس و له‌شكه‌ر و به‌رپرسان، كو دشێین بێژین جیاوازی یا مووچه‌ی نه‌ دادیه‌ك د جڤاكێ مه‌ دا دروست كریه‌، زێده‌باری كێم سه‌رهه‌لبوونا ماموستای لسه‌ر رێكێن په‌روه‌رده‌یی یێن نوی و نه‌بوونا چاڤدێری و بزربوونا تێگه‌هێ لێپرسینێ و چاڤدێریێ و دویڤچوونێ ل سه‌ر بریار و راسپارده‌ و رێسا و یاسایێن ڤه‌گرێدایی و په‌یوه‌ندیدار، سه‌رباری كو بریارا قه‌ده‌غه‌كرنا لێدانا قوتابیان ده‌ركه‌تی یه‌، كو ئه‌ڤه‌ ژی ب بوچوونا من هێجه‌ت نینه‌ كو به‌شه‌ك ژ ماموستایان توندكاریێ په‌یڕه‌و بكه‌ن، چونكه‌ “توندكاری دێ تونكاریێ به‌رهه‌مئینیت”، ره‌نگه‌ خانده‌ڤانه‌ك و ماموستایه‌ك هێژا ببپرسیت: ئه‌رێ به‌دیل چییه‌؟ ئانكو ببێژیت ئه‌م هه‌كه‌ لێدانێ ب كار نه‌ئینین قوتابی ده‌ستبه‌رداری ره‌فتارێن خوَ یێن نه‌رێنی و لاده‌ر نابیت؟ و ناخوینیت!.
دێ بزاڤێ كه‌م به‌رسڤا وان پرسا بده‌م، لێ پاش دیاركرنا ده‌رئه‌نجامێن توندكارییا پشتدانیێ لسه‌ر سزایێ جه‌سته‌یی دكه‌ت، كو دێ ل جه‌م قوتابی كه‌رب و كینێ به‌رامبه‌ر ماموستای په‌یدا كه‌ت و دێ په‌یوه‌ندییا د ناڤبه‌را وی و ماموستای دا كه‌ته‌ په‌یوه‌ندیه‌كا ئاڤاكری لسه‌ر ترسێ و دێ روحا ركه‌به‌ریێ و دوژمنكاریێ ل جه‌م قوتابی زێده‌كه‌ت و دێ دانوستاندن و گه‌نگه‌شه‌یا ناڤبه‌را مه‌زنی و پچوكی ژی هێته‌ ره‌شكرن و ل داویێ ژی دێ تێكگه‌هشتن ژی به‌رزه‌ بیت، زێده‌باری كو لێدان دێ قوتابی ژ فێربوونا رێك و شاره‌زایی و شیانێن پێدڤی بوَ ژیانێ ژی دویر ئێخیت، دیسان ده‌رونزانان ژی دیار كریه‌ كو لێدان دێ پاڵنه‌رێن ده‌ره‌كی بهێز كه‌ت ل سه‌ر كیستێ پاڵنه‌رێن ناڤه‌كی كو ژلایێ ده‌رونی و ئایینی ڤه‌ پاڵنه‌رێن ده‌ره‌كی گرنگترن.
ده‌رونناس و پسپورێن وارێ ده‌رونی و په‌روره‌ده‌یی چه‌ند رێكێن زانستی ل شوونا لێدانێ ده‌ستنیشانكرینه‌ ژوان:
راسپاردنا قوتابیێ ئاژاوه‌ گێر ب چه‌ند كارێن تایبه‌ت ب پولێ ڤه‌، داكو هه‌ستێ ب بها و گرنگییا خوَ بكه‌ت و كه‌سایه‌تییا خوه‌ ژی پێشڤه‌ ببه‌ت، چونكه‌ ره‌فتارێن قوتابیێ گێره‌شێوێن پێخه‌مه‌ت خوَ به‌رجه‌سته‌كرنێ و سه‌رنج راكێشانێ یه‌، ماموستا دڤێت قوتابی فێری ره‌فتارێن ئه‌ڤی (مرغوب) بكه‌ت و پاداشت و سوپاسیێ ژی لێبكه‌ت، بێ به‌هركرنا قوتابیێ سه‌رپێچیكار ب شێوه‌یه‌كێ به‌روه‌خت ژ هنده‌ك تشتان كو حه‌زا وی ل سه‌ره‌ بوَ میناك ” به‌ژداریپێنه‌كرن د چاڵاكیێن وه‌رزشی و سه‌ره‌داناندا”، ب كار ئینانا تابلوَیێ رێزگرتنێ ژ قوتابیێن نموونه‌، هایداركرنا سه‌میانێ قوتابیێ سه‌رپێچیكه‌ر، سینگ فره‌یی و په‌یتا په‌یتایی د سزادانێ دا و هاندان و په‌سن كرنا قوتابیێ زیره‌ك و رێك و پێك و پێگیر و خوه‌دی ره‌فتارێن ئه‌رێنی.