ئەوێن ژن خاپاندین

وەرگێڕان و بەرهەڤکرن:
د. عارف حیتۆ

کانتۆ (١٨)

ل دۆژەهێ جهەکێ هەی دبێژنێ «مالیبۆلگی»(١)، وەک وی بازنەیێ ل دۆر خوە دزڤڕیت، ب کەڤرێن ژ ڕەنگێ ئاسنێ ژەنگی یێ دەردۆردایە. دناڤ ناڤکا ڤێ مەیدانکا پیس و گەنیدا، بیرەکا مەزن و فرەھ و کویرا دەرڤەکری هەیە، باوشکان ڤەددەت؛ دێ سەروبەرێ وێ ل جهەکێ دی بەحسکەم. ئەو بەرلێڤا دناڤبەرا بیرێ و بنێ وی بەربەستێ کەڤرینیێ بلنددا مایی، یا گڕوڤڕە، ژ بنیڤە ل سەر دەھ گەلییان دهێتە دابەشکرن(٢).
وەک وی میناکێ ل سەر عەردی خویا دکەت، هەکو کۆمەکا خەندەکێن پەیاپەی ژبۆ پاراستنا شویرهێن کەلهان ل دۆرێن وێ دکۆلن ، ئەڤ گەلی یێن خەلەکا هەشتێ ژی د وەسانە، و کا چەوا د وان کەلهاندا هندەک پر هەنە دەروازەیا کەلهێ و بەرلێڤا دەرڤەییا خەندەکێ دگەهیننە ئێک، ل ڤێرە ژی، ژبۆ دەربازبوونا گەلی و پەڕاڤان هەتاکو دگەهتە بیرێ (خەلەکا نەهێ)، هندەک بەرێن مینا پران هەنە، کو ل هندەک جهان دهێنە بڕین و ل هندەک جهێن دی پێکڤە دگرێداینە.
هەکو ئەم ژ پشتا جێریۆنی هاتینە خوار، مە خوە ل ڤی جهی دیت. شاعری لایێ چەپێ گرت و ئەز ژی د دویڤ ڕا چووم. ل ڕەخێ ڕاستێ، من عەزابەکا نوویا نەبەرنیاس و هندەک جەللادێن نوو دیتن، خەندەکا ئێکێ ژ وان یا پڕ بوو(٣). ل بنێ خەندەکێ، گونەهکار د ڕویس بوون: ژ ناڤەڕاستا وێڤە هەتا دەف مە ببوونە دو کۆم، یا ئێکێ بەروڤاژی ڕێڤەچوونا مە ددا ڕێ، کۆما دی ژ لایێ دیڤە دگەل سەمتا مە ب ڕێڤە دچوون، لێ بلەزتر بوون. هەروەکو خەلکێ ڕۆما ل سالا یوبیلێ، هەکو قەلەبالغییا جەماوەری مەزن بووی، وان سیستەمەکێ گونجاییێ هاتنوچوونێ ل سەر پڕێ دانا. ژ لایەکیڤە بەرێ هەمیا ل سەمتا کەلهێ بوو، پاشی دچوونە کەنیسا سان بوترسێ پیرۆز، ژ لایەکێ دیڤە بەر ب سەمتا چیایڤە دچوون(٤).
ل وان دەوروبەران، من هندەک شەیتانێن ب شاخ و قامچی یێن مەزنێن سێ سەر ل سەر کەڤرێ خەمگین دیتن، ب توندی و دلرەقانە ژ پشتڤە ل گونەهکاران ددان. ئوووف! هەکو شەیتانان قامچی د وەشاندنێ، من ددیت کا وان چەوا پی یێن خوە بلند دکرن و دڕەڤین، کەسەک نەدما ل هیڤیا لێدانا دووێ و سیێ.
هەکو ئەز ب ڕێڤە، چاڤێن من ب ئێکی ژ وان کەفتن و ئێکسەر من د دلێ خوەدا گۆت: «ئەڤە نە جارا ئێکێیە ئەز ڤی دێمی دبینم». لەوا ڕاوەستیام دا ب باشی ببینم: ڕێنیشاندەرێ خۆشتڤی ژی دگەل من ڕاوەستیا، ڕێ دا من کو پیچەکێ پاشڤە بزڤڕم داکو وی کەسێ ئەشکەنجەدایی باشتر ببینم. وی گونەهکاری هزردکر ئەگەر سەرێ خوە بچەمینیت، ئەز وی نابینم؛ لێ یا ژ خوە بوو. من هەر ئەو دیت و گۆتێ:
– ئەی ئەوێ تو چاڤێن خوە شۆڕ دکەیە بەر عەردی، ئەگەر ڕۆخسارێ دێمێ تە نەساختە بیت، تو ڤینیدیکۆ کاچیانیمیچیی(٥): لێ ئەو چ گونەهە تو ئینایە دناڤ ڤێ گەرمێدا، ئەوا ب مرۆڤی ڤەددەت؟
– ئەز ژ نەدل ڤێ دبێژم؛ لێ ئاخفتنا تە یا ئاشکرا من نەچار دکەت کو باخڤم و بیر ل جیهانا کەڤن بکەم. هەرچەندە ئەڤ سوحبەتە یا ب شەرمە، لێ ئەز ئەو بووم یێ من گیزۆلا بیلا پالدای کو حەزێن مارکیزی ب جهبینیت(٦). و ئەز نە پولۆنیێ ئێکانەمە ل ڤێرە دگریێم، ئەڤ جهە یێ پڕە ژ مە، هەتاکو وی ڕاددەی کو نەگەلەک کەس دشێن ب ئەزمانێ مە یێ دناڤبەرا ساڤینا و ڕینۆدا ببێژن «بەلێ»(٧)، ئەگەر تە گرۆڤەکێ گۆمانبڕ ل سەر ڤێ چەندێ بڤێت، دلێ مەیێ هشیار ل سەر خاپاندنا ژنان بینە بیرا خوە.
ل وی دەمێ ئەو هۆسا دئاخفت، شەیتانەکی قامچییەک لێدا و گۆتێ: «پێزەڤەنگۆ ژ ڤێرە هەڕە، چ ژنێن فرۆشتنێ ل ڤێرە نینن. ئەڤجا زڤڕیمەڤە دەف هەڤالێ خوە و ب هندەک پێنگاڤێن کورت گەهشتینە وی جهێ پرەکا کەڤرین ژ پەڕاڤی دەردکەڤیت. ب لەزگینییەکا زێدەڕۆڤە چووینە سەر وێ پرێ؛ ل سەر لێڤا وێ یا لوول و د سەمتا مەیا چوونا بەر ب لایێ ڕاستێڤە، ئەم ژ وان خەلەکێن ئەبەدی بۆرین.
دەمێ ئەم گەهشتینە وی جهێ کو ژ بنیڤە پر کڤانەیی دبیت، داکو ئەوێن لەشێن وان ب قامچییان هنجنیی تێڕا ببۆرن، ڕێنیشاندەری گۆتە من: «ڕاوەستە، هەولدە کو چاڤێن تە ب نەفرەتیێن دی بکەڤن، ئەوێن تە هێشتا سەروچاڤێن وان نەدیتین، چونکو ئەو دگەل مە ب هەمان سەمتێ دمەشن. مە ڕێزەکا گونەهکاران ل سەر پرا کەڤن دیت یێ ژ لایێ دیڤە دهێن و قامچی یێن ب دویڤ ڤە.
بێی ئەز پرسیار بکەم، سەیدایێ من یێ جوامێر گۆت: «سەحکە وی کەسێ مەزنێ بەرەف مەڤە دهێت، وەسا دیارە ئەو ئێك ڕۆندکێ ژی ژ ئێشانێ نابارینیت: چ سیمایەکێ شاهانەیە هێشتا ب خوەڤە پاراستی! ئەو جاسۆنە، ئەوێ ب دل و جان، کۆلکی ژ بەرانێ زێڕی زڕبەهر کرین. ئەو د گزیرتەیا لیمنۆس ڕا بۆری بوو، پشتی ژنێن وێرەک و دلرەق هەمی نێرێن خوە کوشتین، وی ل وێرێ ب لڤین و ئاخفتنا خوە یا جوان هیپسپیلا یا گەنج، ئەوا بەری هینگی هەمی ژنێن دی خاپاندین کو بابێ خوە بهێلیتە ساخ، د سەردابر و ب زکەکێ دوجان و ب تنێ هێلا ل وێرێ، ئها ئەڤە ئەو گونەهە بوو ئەو کرییە د ڤێ ئەشکەنجەدانێدا، ب ڤێ چەندێ ژی، میدیایێ تۆلا خوە ڤەکر و هەڤڕکا خوە ب هەردو کوڕێن وێڤە کوشتن. هەر کەسەکێ غەدرەکا هۆسا کر بیت، دێ دگەل بیت: هەوجە ناکەت بەحسی وان هەمیا بکەم یێن ب ئەشکەنجەدانێڤە پرت پرت دبن، هەما ئەڤە ل سەر گەلیێ ئێکێ بەسە(٨)».
ئەم گەهشتبووینە جهەکی کو ڕێکا تەنگ دگەهتە پەڕاڤێ دووێ و ئەو ڕێکە دبیتە ملێ پرەکا نوو. ل وێرێ، مە نالینێن خەلکەکی د خەندەکا د دویڤدا دبهیست، ب کفکفا دفنان د خریقێن دچوون و ب لەپ و مستان ل خوە ددان. هەمی لایێن وان ب هەڤیرەکێ گەنیبوویی د داپۆشی بوون کو هەلمێ ژ خوارێ ڕادکر، هەمی ب هەڤڕا ل سەر مسمت ببوون و بێهنا گەنی شەڕ دگەل چاڤ و کەپوویان دکر. بنێ وێ خەندەکێ هند یێ کوور بوو، بێی ب سەرکەفتنا کەڤرێ ل بانێ پرێ کو ل وێرێ یێ بلندتر بوو، چ جهان تێرا دیتنێ نەدکر. لەوا ئەم ب سەرکەفتینە وێرێ، مە خەلکەک د بن خوەدا دیت یێن دناڤ پیساتیێدا دگەڤزن، وەسا خویا دکر کو کانیکا پیساتییێ مرۆڤانە.
ل وی دەمێ من ب هووری ل بنێ خەندەکێ دنێڕی، من کەسەک دیت سەرێ وی هند ب پیساتییێ گران ببوو، هەتا وی ڕاددەی کو مرۆڤی تێنەدئینادەر کا سکولاریزمە یان قەشەیە. وی ل من کرە قێژی:
– بۆچی تو هندە یێ مجدی کو ژ هەموو یێن دی پتر سەحکەیە من؟
– ئەگەر بیردانکا من یا دروست بیت، من تو ب پرچا تە یا هشکڤە یێ دیتی، تو ئەلیسیۆ ئینتەرمینلییێ خەلکێ لۆکایی(٩): لەوا ژ هەموویان پتر بەرێ خوە ددەمە تە.
وی ب سەرێ خوە داددا و دگۆتە من: «پەیڤێن د سەردابرنا ژنان، کو چ جاران ئەزمانێ من پێڤە نەدوەستیا، ئەز یێ دناڤ ڤێ کووراتیێدا خەندقاندیم».
پاشی ڕێنیشاندەرێ من گۆتە من: «هەولدە بەرێ خوە پیچەکێ بۆ پێشڤە درێژکەی، دا چاڤێن تە ب وێ ژنا هەڕمتی و نەڕێکوپێک بکەڤن، ئەوا خوە ب نینۆکێن خوە یێن پیس دپەرتینیت، هندەک جاران دکەڤیت و جارنا ل سەر پی یێن خوە ڕادوەستیت. ئەو تاییسا لەشفرۆشە، ئەو ئەوە یا هەکو عاشقێ وێ ژێ پرسیار دکەت: «ئەرێ من چ ئایەتێن سوپاسیێ ل دەف تە هەنە؟»، ئەو دبێژیت: «بەلێ ئایاتێن سەرسۆرمانێ!»(١٠).
ئەڤجا بلا چاڤێن مە ب ئەوا ل وێرێ دیتیی قاییل ببن!».
دەهمەن:
(١) مالیبۆلگی: پەیڤەکە دانتی یا داهێنای ب ڕامانا خەندەک یان گەلی یێن عەزاب و خرابیێ، ئەو جهە لێ خیانەتکار و ئەوێن خەلکی دخاپینن، لێ دهێنە ئەشکەنجە دان.
(٢) ئەڤە خەلەکا هەشتێیە دناڤبەرا بیرێ و بەربەستێ کەڤرینیێ بلنددا. بنێ وێ دبیتە دەھ گەلی و هەر گەلییەک ژبۆ جۆرەکێ گونەهکاران هاتییە تەرخانکرن.
(٣) ئەڤە ئەون یێن ژن بۆ خوە یان بۆ هندەکێن دی د سەردا برین. د سەردابرن بۆ (إغرا‌و)ێ هاتییە بکارئینان.
(٤) ئانکو ئێکەمین یوبیلا پاپا بۆنیفاچۆیێ هەشتێ ل سالا ١٣٠٠ێ، ژبۆ کەنیسا ڕۆما کری، ب هزاران کەس هاتنە سەرەدانا جهێن پیرۆز و د سەر پرا سانت ئەنجلۆ ڕا دبۆرین، وان ئەو پرە کربوو دوو هێل، ئێک بۆ چوونێ و یا دی بۆ هاتنێ.
(٥) ڤینیدیکۆ کاچیانیمیچی: ئێک ژ سەرکردە یێن گویلفی یێن پولۆنیا بوو، وی خویشکا خوە بۆ مارکیز ئۆبیزۆی د سەردا بربوو و ژێ خواستبوو کو خوە ب دەستڤە بەردەت.
(٦) گیزۆلا بیلا: هەڤژینا نیکۆلا فونتانا و خویشکا ڤیدیکۆیە، ئەوا برایێ وێ پالدای کو دەستبەرداری شەرەفا خوە ببیت و حەزێن مارکیز ئۆبیزۆ دئێست ب جهبینیت.
– مارکیز: ئانکو فەرماندێ لەشکەرییێ هەرێمەکا توخیبی، ژ کونتی بهێزترە و ژ دۆکی کێمترە.
– کونت: ئانکو یاوەرێ شاهی، حاکمێ ئیدارییێ هەرێمەکێیە وەکو پارێزگار ل ڤی سەردەمی، لێ چ هێزا لەشکەری نینە.
– دۆک: حاکم و فەرماندێ لەشکەرییێ هەرێمەکا گرنگ و مەزن، د پڕانییا جاراندا ژ کەسوکارێن بنەمالا شاهییە و تا ڕادەیەکی سەربەخۆیەکا ئیداری و لەشکەری هەیە، مینا سەرۆک هەرێمێن ڤی سەردەمی.
(٧) ساڤینا و ڕینۆ دو ڕووبارن ژ چیایێ ئەپنین دزێن؛ ساڤینا: بەر ب ڕۆژهەلاتێ پولۆنیاڤە دچیت. و ڕینۆ: بەر ب ڕۆژئاڤایێ پولۆنیاڤە دچیت. خەلکێ دناڤبەرا ڤان هەردو ڕووباراندا ل شوینا (si) پەیڤا (sipa) ژبۆ بەلێ بکار دئینن.
(٨) جاسۆن: قەهرەمانەکێ گریکییە ژ تسالیا، سەرکردێ هەوەکا لەشکەری بوو ژبۆ ڤەگەڕاندنا بەرانێ زێڕی ژ شاهێ کۆڵکییان. میدیا یا کچا شاهی، هاریکارییا وی دکر چونکو سۆزا هەڤژینیێ دا بوویێ، لێ پشتی بەڕانێ زێڕی زڤڕاندی ئەو هێلا و کچەکا دی بۆ خوە خواست. کۆڵکی: مللەتەکێ کەڤنارێ باشۆرێ قۆقاز بوون ل سەر لێڤا دەریا ڕەش. جاسۆن د ڕێکا خوەدا د گزیرتەیەکا یۆنانی ب ناڤێ لیمنۆس ڕا دبۆریت کو ژنێن وێ هەمی نێرێن خوە کوشت بوون. لێ هیپسیپیلا- کچا شاهێ لیمنۆس ژنێن دی د سەردابرن و بابێ خوە ژێ پاراست. پاشی جاسۆنی ئەو د سەردا بر و ب دوجانی هێلا بوو. میدیا ژ کەرباندا؛ هەڤڕکا خوە و هەردو کوڕێن وێ ژ جاسۆنی دکوژیت و تۆلا خوە ژێڤە دکەت (ئەڤە چیڤانۆکەکا سەردەمێ دانتییە).
(٩) ئەلیسیۆ دلی ئینتەرمینلی: ل دەستپێکا سەدەیێ سێزدێ، فێرسەکێ خەلکێ لۆکا بوو، یێ ناڤدار بوو د خاپاندنا ژناندا.
(١٠) تاییس: لەشفرۆشەکا ئەتیناییە. بەرسڤا وێ بۆ عاشقێ وێ: ئەوە یا نە د دلێ وێدا، ئانکو تنێ ژبۆ ڕازیکرنا عاشقێن خوە، وان پەیڤان دبێژیت.

کۆمێنتا تە