جـەنـەرال كلیبەر كـوشت!
مـوحسن عـەبدلـڕەحمان
روودانەك مێژوویی یا ناڤدار و ژ سەردەمێ مە نێزیكە، كو كاراكتەرێ وێ ژ مالباتا (ئوسكوبارێ) یە، ژ گۆندێ كوكانێ یا سەر ب دەڤەرا ئەفرینێڤە ل باكورێ حەلەبێ، كو تا نها ژ لایێ كارگێریڤە ئەفرین دەڤەردارییەكە سەر ب پارێزگەها حەلەبێڤە، كا چاوا پشتی كوشتنا وی بۆ سەركردەیێ لەشكرێ فرەنسی ل مسری ل رۆژا 14ی خزیرانا 1800، ئاشۆپەگەڕییا جڤاكی و تێكدانێ رۆلێ خۆ گێڕایە و مە كوردان بێی دویڤچوون و تویژاندن باوەركریە! ئەڤە دو بۆچوونێن هەڤدژ، یا ئێكێ نڤێسەر (خیرالدین الاسدی 1899- 1971) د (موسوعە حلب الـمقارنە) دا دیاردكەت، كو (سلێمانی حەلەبی) ئەو گەنجەكێ سەرگەرم و نەزانە ژ مالباتا (ونس) ژ تاخێ (مستدامیە) و خانیێ وان هێژ مایە، ئەوی پشتی ژنبابا خۆ كوشتی ژ سزایێ مرنێ ترسیا، ئینا شێخەكی شیرەتكر و گۆتێ گاورەكی بگۆژە دا خۆدێ ل تە ببۆریت! كو وی دەمی نووچەیێن ناپلیۆنی ل مسرێ ئاخفتنا خەلكی بوون، ئینا دیت كو بچیتە مسرێ و وی بكۆژیت، لێ دەمێ گەهشتی مسرێ ناپلیون ڤەگەڕیابوو فرەنسا و ژەنەرال كلیبەر ل جهێ وی بوو(1).
ئەو ڤەگێڕانا ئەرەبا و ئەڤە ڤەگێڕانا داگێركارییا تركا و دویڤەلانكێن وان، ل ڤەگەڕیانێ بۆ قاهیرە ل سالا 1800 سلێمان د باژێرێ ئورشەلیم (قودس) و غەززە را بۆری، كو والیێ ئوسمانی یاسین ئاغا سلێمان دیت، ئەوێ چل قرش خەرجییا رێكێ بۆ مسرێ داینێ، ئینا سلیمانی خەنجەرەك پێ كڕی.
د ڤەگیڕانەكا دی دا والیێ ئوسمانی سەعید پاشای پشتی شكەستنێ بەرانبەر لەشكرێ فرەنسی ل 25 تیرمەها 179، ب دەهـ رۆژان ل گەل سلێمانی رێكدكەڤیت، ئەگەر سلێمان ناپلیونی بكوژیت، ئەو دێ قەرێن بابێ وی ئەداكەت!
هۆسا نڤێسەر و مێژونڤێسێن ئەرەب و ترك روودانێن مێژوویی تێكددەن و هەولددەن ستویێ راستیێ بادەن، ئەوان ژبیركریە كو ئەورۆپی ل وێدەرێ بوون و ب هویری رویدان تۆماركرینە، چنكو سلێمان ب زیندی گرتبوو؛ و دادگەهـكربوو، لێ نزانم كا كوردەك پڕسییە، كا سلێمانێ ژ فرەنسییان رەڤی و قورتالبووی، چاوا هاتە گرتن و كێ و بەرانبەر چەندێ هاتە رادەستكرن؟ ئانكو بۆ فرەنسییا هاتە فرۆشتن.
ل دووماهیێ سەختەكاری هەر دێ ئاشكرا و بەلی بیت، ئەرێ بەرهۆشە خویندكارێ ئەز هەرێ هند یێ ساویلكە و خشیم بیت، كو د وی سەردەمی دا بێ پارە ژ ئەفرینێ بچیتە مسرێ؟ دیسا ئەوێ ژنبابا خۆ بكوژیت، ئەگەر راستبیت، بۆچی كۆشت، بێدەستی یان بێبەخەتیبوو؟ دا هند هەست ب گۆننەهێ بكەت، تاكو هزر د كوشتنا مەزنترین و بهێزترین سەركردێ جیهانێ دوێ چەرخی دا بكەت، ئەوژی ژەنەرال ناپلیۆن بۆناپەرت، بەرهۆشە خویندكارێ ئەزهەرێ د شریعەتی دا هندە نەزانبیت، كو نەزانیت ژێبرنا گوننەها كوشتنا ژنەك موسلمان ب كوشتنا كەسەكێ نەموسلمان ناهێتە ژێبرن، یان ئەو دیناتی ئەنجامدا دا قەڕین بابێ خۆ ئەدابكەت!؟ ما قەرێن بابێ وی چەندبوون؟! دیسا ئەرێ والیێ ئوسمانی یاسین ئاغای ل غەززە چاوا ب قەردارییا بابێ وی ل ئەفرینێ زانی؟ هەروەسا هند یێ جوامێربوو، كو هەما دەرگەهێ وی یێ ڤەكریبوو دا خویندكارەكێ سنێلە ددەمێ شەری دا ب ساناهی بچیتە دیوانا وی؟ هۆسا بناڤێ دینی شیانە مێشكێ ساویلك و سەفیهان سەرداببەن، وەكو نها چار سەد ملیۆن ئەرەب و دو ملیار موسلمان ل سەر روودانین غەززە دیدەڤانن، بەلكو وەكو تركی بازرگانییا وان بەرفرەهتر لێهاتییە، لێ كوردێن بەلنگاز و تەنگەزار پالددەن جیهادێ و خۆنیشاندانا ل دژی ئیسرائیل بكەن! و پارەیی بۆ ئەرەبێن غەززە بێشدكەن، دهەمان دەم دا ئەرەبێن ئیراقی بودجا كوردستانێ و مەهیێن فەرمانبەرێن كورد دبڕن! یا ژ هەمیێ سەیرتر گۆتنا (ئەو گەنجەكێ سەرگەرم و نەزانە)!
ئەڤە سەختەكارییە د مێژوویێ دا، ئانكو سەپاندنا هزرا كەسی (خۆیەتی) ل سەر یێن دی، ب شێوەكی كو ل شوینا نڤیسەر بچیتە د ناڤ كەساتیێن مێژوویی دا، ئەوان كەساتییان دئینیتە د ناڤ هەنۆكەیا مەدا، هەروەسا هزركرنە ل دەرڤەی دەمی ب زالكرنا بیردانكێ ل سەر مێژوویێ، ئەڤ دژاتییا مێژوویێ ژ نەبوونا ڤەكۆلینا زانستی پەیدادبیت، ئەڤ شێوازێ نڤیسینێن مێژوویی دبێژنێ تەلها ئاناكرونیێ، (فخ الاناكرونیە)(2).
سەرێ سلێمانێ ئەفرینی و خەنجەرا وی تانها ل مۆزەخانا لۆڤەر دپاراستینە! لێ بۆچی ئەڤ هەمی چەپدان و سەختەكارییە دڤەگێرانێ دا، ئەگەر ئەڤ سەختەكارییە د سەردەمێ نوی دا روودابیت، پا ل دۆر نڤێسینا مێژوویا ئەیۆبی و یێن بەری وان دا چەندبوویە؟
ئەو ب خۆ وەكو روودان ناهێتە ماندەلكرن، چنكو فرەنسییا بەلگەكرییە، ئەگەر ئەرەب و ترك بێژن هندی یێ ب عار و ئۆلداربوو، ئەڤە دبیتە پەسن بۆ گەنجێ ئەفرینی و ئەڤە ژ پراسییا ئەرەب و تركا ناهێت! ڤیابیت ل درەوەكێ بگەرن، دا باوەرییا وی یا ئاینی و عارا وی یا نەتەوەیی و قارەمانییا كەسی پێ لەكەدار و بێبهابكەن! چنكو ب گرتنا مسرێ فرەنسییا ئوسمانیی شكاندن و ئەرەب داگێركرن، ڤێجا ژ هەمی ئەرەبا و خەلكێ مسرێ و دەولەتا ئوسمانی گەنجەك كورد ئەڤ كارێ ئاگرباز (مغامرە) كری! ئەڤە بۆ هەردو نەتەوەیان شەرمزارییەك دیرۆكییە!
