زمـانـێ مە.. هـەبـوون و ناسنامـەیا مەیە
تارق عەبدال
هەر وەكی د جارنامەیا مافێ مرۆڤی دا ئەوا ژلایێ نەتەوەیێن ئێكگرتی ڤە سالا ١٩٤٨ دەركەفتی د بەندێ دویێ دا، ماددەیێ دویێ هاتیە ئاماژە ب وێ چەندێ دایە كو بەحسێ نەهێلانا جوداكاریێ دكەت، ئەڤ بەندە بنەمایێ هەرە سەرەكی یە بۆ پاراستنا زمانێ هەر كەسەكێ تێدا هاتیە هەر مرۆڤەكێ مافێ هەمی ئازدای و مافێن د ڤێ جارنامێ دا هەی، بێی چو جوداكاری ب تایبەتی ژ لایێ نەژاد، و رەنگ و رەگەز و زمان و ئۆل یان بیروباورەیێن سیاسی بەلكو د جهیانێ دا گەلەك شەڕ و جەنگ ژ پێناڤێ ئاخ و زمان و كولتووری و شارستانیەتێ هاتینەكرن، هەردەم وەلاتێن زلهێز وەكی برتیانیا و فرنسا و پرتوگال و هتد پتریا ئەڤان وەلاتان دەما وەلاتەك داگیردكر، نە بەس ئاخ و شارستانیەت و دابونەریتێن ژناڤ دبرن، بەلكو دەست بۆ برنا زمانێ وان ژی دبر، بۆ نموونە دەما شەڕێ جیهانیێ ئێكی دا، فەرەنسا گەلەك وەلاتێن ئەفریقی داگیركرین، زمانێ خۆ ل سەر وان سەپاند، هەتا نوكە ژی زێدەتر ژ 20 وەلاتێن ئەفریقی زمانێ فەرەنسی زمانەكێ فەرمی یە ل وان وەلاتان، دیسا وەلاتێ پرتوگالێ ژی دەما هندەك وەلاتێن ئەمریكا لاتینی داگیری گوهارتنێن زمانی و كزلتووری گەلەك رادیكال و ب هێزبوون، ڤان وەلاتان ژمانێ پرتوگالی نە بتنێ وەك زمانێ كاریگەر كر، بەلكی وەك ئامرازەك بر ژناڤبرنا ناسنامەیا رەسەن هاتە بكارئینا بەری پرتوگال بگەهیتە وان وەلاتان ب سەدان زمانێ جودا یێن هرزێن ئەمازۆن هەبوون، وەكی زمانێ توبی لێبۆرینا دەمی گەلەك ژ وان زمانان ب تەمامێ ژناڤچوون، چونكی خەلكێ رەسەن هاتنە نەچاركرن كو زمانێ داگیركەری فێربن؛ ژبەر گڤاشتنێن وان یێن توند گەلەك زمانێن وان یێن رەسەن ژناڤچوون، بۆ نموونە وەلاتێ بەرازیلێ كو وەلاتەكێ گەلەك مەزن ل جیهانێ، بەلێ هەتا نوكە ب ب هەمان شێوە زمانێ پرتوگالی دئاخڤن، د ڤی بابەتی دا دێ زێدەتر فۆكسا خۆ دانینە سەر زمانێ كوردی، ژبەركو هەتا نوكە ژی ل وەلاتێن وەكی توركیا و سووریا ب تایبەتی ل توركیا هەڕەشە و گەف ل سەر زمانێ كوردی د بەردەوامن، هەر چەندە ئەو نەشیاینە بگەهنە مەرامێن خۆ ژبۆ لاوازكرن و ژناڤبرنا زمانێ كوردی، بەلێ هەتا رادەیەكێ كارتێكرن ل بەشەكێ جڤاكا كوردی ل توركیا كریە، لێ كوردان دەست نەداهێلاینە و بەرهنگاری كریە هەتا رۆژا ئیرۆ.
گەلەك دویر نەچین بەری چەندەكێ ل سووریا پشتی وێ رێكەفتنا د ناڤبەرا حوكمەتا شامێ و كوردێن سووریا هاتیەكرن، دەما دا رێڤەبەریا داد ل پارێزگەها حەسەكێ دانانن، ئەوان مانێ كوردی ل سەر تابلۆیا داد نەدانا، بەلكو ب زمانێ عەرەبی و ئنگلیزی بتنێ دانا ئەڤە دەمەكی دایە كو خەلكی ڤێ پارێزگەهێ كوردن، ئەڤە ژی بوو جهێ نەرازیبوونا كوردێن حەسەكێ، ل ڤێرە دا هندەك هزر خۆ لسەرێ مرۆڤی ددەن؛ ئەو ژی ئەوە كو نەدوژمنێن مە هەر دەما بەرێ پێ خۆ دبینن چاڤێن هەر تشتەكێ گرێدای ب كوردان ڤە هەیە، دڤێت ئەم كورد د ڤی سەردەمێ نوكە دا ل هەر چار پارچێن كوردستانێ گەلەك ب هشیاری و ئەقلانە بیر ل دۆزا خۆیا رەوا بكەین و خەمسار و خافل نەبین و كو دوژمنێن مە كارتێكرنێ دابونەریت و زمانێ مە بكەن، بەلێ یا مە دئێشینت و دلگران دكەت ئەوە كو ل هەرێما كوردستانێ راستە ئەم زمانێ خۆ دئاخڤین و نڤیسین و ل دستوورێ هەمیشەیێ حوكمەتا ئیراقێ دا ب زمانێ فەرمی هاتیە چەسپاندن و ل پال زمانێ عەرەبی زمانێ كورد ژی دهێتەدانان، بەلێ ب مخابنی ڤە وەكو پێدڤی كار ل سەر زمانەكێ كوردی یێ ستاندارد نەهاتینەكرن كو مە زمانێ ئێگرتی هەبیت بیتە فەرمی ل دامودەزگەهێن حكۆمی و قوتابخانەیان بهێتە دانان، بلا ئەم ڤێ رۆژێ بكەینە دەستپێكەك ژبۆ هندێ ژ ئێدی وێڤە ب رژدی لایەپوەندیدار و رەوشەنبیر و نڤیسكار و زمانزان و پێكڤە ملێن خۆ بدەینە بەر ڤی باری ڤێ بەرپرسیارەتیێ هەلگرن، ل سوبەهیەكا نێزیك دا ئەم ببینە خۆدان زمانەكی ئێگرتی و ستاندەرد، ژلایەكی دیڤە من دڤێت ئاماژە ب خالەكێ بكەم كو گەلەكا گرنگە؛ ئەوژی ئەوە ب مخابنی ڤە دیاردەكا گەلەكا ترسناك ل ڤان چەند سالێن دوماهیێ پەیدابوویە، ئەوژی دەما كەسەك بهێتە دامەرزندن یان دەلیڤەكا كاری بۆ پەیدا دبیت بەری هەر تشتەكی دێ بێژن وی كەسی تو چەند زمانێن دی دزانی ژبلی كوردیێ؟ ئەگەر ب كوردی بزانیت و چ زمانێن دئ نەزانیت ناهێتە وەرگرتن د ڤێرە چ بها و رێز ل زمانێ كوردی ناهێتەگرتن، بەلكو دڤێت مەرجێ سەرەكی د ڤێرە دا زمانێ كوردی بیت پاشی یێن دیتر ژبەركو گەلەكێن هەین زمانێن كوردی بتنێ خواندی یە، ل ڤێرە دا گونها وی چیە؟ دەما زمانێ كوردی مە نەكرە سەرەكی و نەهند یێ گرنگ بیت؛ زمانێن دیتر گرنگتر بن وی دەمی هەمی دێ بەرێ خۆ ددەنە زمانێن دیتر نابێژم بلا زمانێن دیتر نەزانن بەلكو گەلەكا گرنگا هەر ئێك ژمە ژبلی زمانێ دایكێ زمانەكێ دیتر ژی بزانیت باشە، بەلێ نە ل سەر كیستێ زمانێ خۆ، گرنگیدان و پاراستنا زمانێ دایكێ؛ دڤێت گرنگیەكا مەزنتر پێ بهێتەدان ژ هەمی لایەكێ ڤە و ئەڤە ئەرك و بەرپرسیارەتیە دكەڤیتە ل سەر ملێن هەمیان ژ خێزانێ بگەرە هەتا دگەهیتە دوماهیێ.
