موئەیەد تەیب و جۆن دەن، د هەڤبەرکرنەکێ دا

شەمال ئاکرەیی

ئه‌ده‌بێ هەڤبەرکری‌ ل پترییا جاران ڤه‌كۆلینێن هەڤبەند، هه‌ڤشێوه‌یی و جوداهییێن د ناڤبه‌را ئه‌ده‌بیاتێن سەر ب زمان و كۆلتوورێن جودا ڤه پێک دهێت. تێدا داکۆکی ل سەر مژار، شێوه، وێنه‌، هێما، هزر و رێبازێن دو تێکستان دهێتە کرن و ئه‌گه‌رێن نێزیكبوون و جوداهییا د ناڤبه‌را وان دا دهێنە دیارکرن.
مه‌رج نینه‌ ئێك ژ هه‌ردو تێکستان راسته‌وخۆ كاریگه‌ری ل سه‌ر ئه‌وێ دی كربیت؛ چونکی هەڤبەرکرنا نویژەن ل گۆری هه‌ڤته‌ریبیێ، هه‌ڤشێوه‌یێ، لایەنێ جوانییێ و هزرێ ڤە، شرۆڤەکرن دهێتە ئاڤاکرن و نە مەرجە كاریگه‌رییەکا راسته‌وخۆ هه‌بیت. لەوڕا جوداهییێن زمانی، كۆ‌لتوور و ده‌می نابنه‌ رێگر ل هەمبەر هەڤبەرکرنێ، به‌لكو ‌ دبنە خالێن ب هێز یێن ڤێ پرۆسەیێ.
د ڤێ نڤیسینێ دا، دێ ژ دیوانا (تو بیڤەلەرزی ئەز ب تە ئارام دبم) یا هەلبەستڤانێ هێژا موئەیەد تەییب، هەلبەستا (گەف) ل گەل سونیتە – هەلبەستا (مرن شەهنازیێ ب خۆ نەکە – Death, be not proud) یا هەلبەستڤانێ ئینگلیز جۆن دەن John Donne (١٥٧٢ – ١٦٣١) هەڤبەرکەین.

تێکستا هەلبەستڤان (موئەیەد تەیب)ی:
«گەف
ڕۆژ نینە
مرن گەفا ل من نەکەت.
ئەز ل کیژ دادگەهێ
سکالایا خۆ ل سەر تۆمار بکەم»

تێکستا (جۆن دەن)ی:
« مرن، شانازیێ ب خۆ نەکە، هەتا ئەگەر هندەکان گۆتبیتە تە
تو یا ب هێز و ترسناکی، چونکی تو یا وەسا نینی؛
ئەوێن تو هزر دکەی کو تە یێن ژ ناڤ برین
نامرن، ئەی مرنا هەژار، تو نەشێی من ژی بکوژی.
ژ بێهنڤەدان و نڤستنێ، کو ئەو ب تنێ وێنەیێن تە نە،
………
………
ئەم دێ هەتا هەتایێ هشیار بین
و مڕن دێ نەمیلیت؛ ئەی مڕن، تو دێ مری.

تێکستا هەلبەستڤان (موئەیەد تەیب)ی تێکستەکا گەلەک خەستە، تێدا (مرن) ژ راستییەکا هەبوونی دبیتە هەڤڕکەک کو گەفان دکەت. (مرۆڤ) ژی ل دادگەهەکێ دگەڕێت داکو سکالایێ ل سەر تۆمار بکەت.
ژ ئالیەکی دی، جۆن دەن، هەلبەستا خۆ ب «مرن، شانازیێ ب خۆ نەکە» دەستپێدکەت و ب «ئو پشتی بێهنڤەدانێ، مرن نامینیت؛ ئەی مرن، تو دێ مری». ب دویماهی دئینیت.

هەڤبەرکرنا هەردو تێکستان
هەرچەندە د هەردو هەلبەستان دا مرن تەوەرەێ سەرەکییە و ل سەر هەڤبەندییا مرۆڤی و مرنێ هاتینە ئاڤاکرن، بەلێ ئەم نەشیێن بێژین کو هەلبەستڤانێ مە (موئەیەد تەیب)ی بیرۆکەیا هەلبەستا خۆ ژ (جۆن دەن)ی یا وەرگرتی، چونکی شێوەیێ سەرەدەریکرنێ ل گەل مرنێ د هەردو هەلبەستان دا یێ جودایە. ل دەف هەردو هەلبەستڤانان، مرن نە تێگەهەکێ ڕویس و تازییە؛ بەلکو مرن یا هاتییە کەسۆکیکرن personalification ئانکو وەکی کەسەکێ زیندی رەفتار لە گەل هاتییە کرن کو د شیانا مرۆڤی دایە ل گەل بئاخڤیت و هەڤڕکیێ ل گەل بکەت.
ل ئالیەکی، هەلبەستڤان موئەیەد تەیب، مرنێ ب گەف دبینیت؛ لەوڕا خۆ دکەتە خۆدانێ سکالایێ و ل دادگەهەکێ دگەڕێت داکو ژ گەفا مرنێ دویر بکەڤیت.
ل ئالیەکێ دی، ل گۆری دیتنا هەلبەستڤان جۆن دەنی، مرن خۆ ب مەزن و ب هێز دبینیت، لەوڕا هەلبەستڤان ئێکسەر ل گەل دئاخڤیت و هەڤڕکیێ ل گەل دکەت و دبێژیتێ تو (ئەی مرن) نە یا وەسانی بەلکو تو یا لاوازی و ل دویماهیێ تو ب خۆ ژی دێ مری.
دبینین هەردو هەلبەستڤانان، تەکنیکا کەسۆکیکرن Personification ب شێوەیەکێ جوان و سەرکەفتی ب کارئینایە.
تەکنیکەکا دی یا ڤان هەردو هەلبەستڤانان ب کارئینای، ئاخفتنە ل گەل تشتەکێ نە زیندی apostrophe. هەردو هەلبەستڤان، ئاخڤتنا خۆ ئاراستەی مرنێ دکەن کو تشتەکێ نە زیندییە، بەلێ سەرەدەرییا زیندییان ل گەل هاتییە کرن.
جۆن دەن، مرنێ دکەتە تاوانبار، بەلێ موئەیەد تەیب تەکنیکەکا ژیرتر ب کاردئینیت دەما مرنێ دکەتە لایەنێ داواکراو و دڤێت سکالایێ ل سەر تۆمار بکەت. ئەڤ چەندە خالەکا گرنگە؛ چونکی ل نک جۆن دەنێ ئینگلیز، مرن پەیڤا هەری گرنگە د تێکستا وی دا و یا بوویە جهێ مەترسیێ. بەلێ ل نک موئەیەد تەیبی دادگەهـکرنا مرنی گرنگترە. ئەڤ وینەیە دبیتە گۆپیتکا وێنەیێن هەلبەستکی. پەیڤا دادگەهـ و ئەو وێنەیێ ئەڤ پەیڤە د مێشکێ وەرگری دا دروست دکەت گەلەک یێ ب هێز و نە چاڤەڕیکرییە.
ل ڤێرە، پرسیارەکا فەلسەفی دهێتە پێش: ئەرێ مرۆڤ دشێت مرنێ دادگەهـ بکەت؟
یا سەیر ئەوە، مرۆڤ پێش وەخت دزانیت کو نەشێت ل هەمبەر مرنی ب سەربکەڤیت، ل سەر هندێ ڕا ژی موئەیەد تەیب ل دادگەهەکێ دگەڕێت! ئەڤ تەکنیکە، وێنەیێ هەلبەستکی د ئێک دەم دا دکەتە د سێکوچکەکێ پێکهاتی ژ تڕانەپێکرنێ و بێهۆدەیێ و هەبوونگەریێ دا.
دیسان، ئەم دشێین جوداهییا فەلسەفی د ناڤبەرا ڤان هەردو هەلبەستڤانان دا دەستنیشان بکەین چونکی جوداهییا فەلسەفی، ئەڤێ هەڤبەرکرنێ دی پتر دورژینیت.
جۆن دەن، هەلبەستڤانەکێ میتافیزیکییە و دیتنا وی بۆ مرنێ ل گۆڕی باوەڕییا مەسیحییە، لەوڕا ل دویماهییا هەلبەستا خۆ دبێژیت کو مرن نڤستنەکا کورتە و ئەم پشتی مرنێ دێ بۆ هەتا هەتایێ دهشیار مینین.
موئەیەد تەیب، بەرۆڤاژی جۆن دەنی، نابێژیتە مرنێ، د سکالایا خۆ دا، دێ ب سەر تە سەرکەڤم، بەلکو دپرسیت: «ئەز ل کیژ دادگەهێ/ سکالایا خۆ ل سەر تۆمار بکەم». هەلبەستڤان، بزاڤا هندێ ناکەت کو مرنێ (وەکی جۆن دەن)ی شرۆڤە بکەت، بەلکو بزاڤێ دکەت کو مرنێ بئێخیتە بەر لۆژیکێ یاسایێ. ئاریشەیا هەلبەستڤانی نە ئەوە کو مرن یا گەفێ لێ دکەت، بەلکو ئاریشەیا وی ئەوە کو چ دادگەهێن تایبەتمەند و بسپۆر نینە داکو سکالایا وی وەربگریت!

ژێدەر:
– دیوانا (تو بیڤەرلەرزی ئەز ب تە ئارام دبم) موئەیەد تەیب، سپیڕیز – دهۆک، ٢٠٢٦
– https://poets.org/poem/death-be-not-proud-holy-sonnet-10

کۆمێنتا تە